CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ VĂN HÓA DOANH NGHIỆP 1.1 Định nghĩa Văn hóa Về khái niệm "Văn hóa", hiện có rất nhiều định nghĩa. Đề tài này sẽ đưa ra một số khái niệm tiêu biểu để người đọc có được cách hiểu tổng quát nhất. Trần Ngọc Thêm tiếp cận và đưa ra khái niệm về văn hóa có tính tổng quát hơn: “Văn hoá là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích luỹ qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình” (Trần Ngọc Thêm, 1995, trang 18). Có rất nhiều định nghĩa về văn hóa, từ rất rộng (coi tất cả những gì không thuộc giới tự nhiên mà con người tạo ra đều là văn hóa) cho tới khá hẹp (coi văn hóa chỉ là những sáng tạo trong lĩnh vực tinh thần), mỗi con người, mỗi công việc đều có thể hiện những góc độ văn hóa riêng.
Dù ở bất kỳ trường hợp nào, những giá trị của văn hóa được biểu hiện có khác nhau nhưng mục đích cuối cùng là đều cố gắng vươn tới, đạt tới những giá trị nâng cao hiệu quả công việc và làm đẹp thêm cho cuộc sống.2 Định nghĩa về Văn hóa doanh nghiệp Trong một xã hội rộng lớn, mỗi doanh nghiệp được coi là một xã hội thu nhỏ. Xã hội lớn có nền văn hoá lớn, xã hội nhỏ (doanh nghiệp) cũng cần xây dựng cho mình một nền văn hoá riêng biệt. Nền văn hoá ấy chịu ảnh hưởng và đồng thời cũng là một bộ phận cấu thành nền văn hoá lớn. Như Edgar Schein, một nhà quản trị nổi tiếng người Mĩ đã nói: “Văn hoá doanh nghiệp gắn với văn hoá xã hội, là một bước tiến của văn hoá xã hội, là tầng sâu của văn hoá xã hội.
Văn hoá doanh nghiệp đòi hỏi vừa chú ý tới năng suất và hiệu quả sản xuất vừa chú ý quan hệ chủ thợ, quan hệ giữa người với người. Nói rộng ra nếu toàn bộ nền sản xuất đều được xây dựng trên một nền văn hoá doanh nghiệp có trình độ cao, nền sản xuất sẽ vừa mang bản sắc dân tộc vừa thích ứng với thời đại hiện nay”.( Edgar Schein, 1992, p 32) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Vào đầu những năm 70, sau sự thành công rực rỡ của các công ty Nhật Bản, các công ty Mĩ chú ý tìm hiểu nguyên nhân dẫn đến thành công đó. Cụm từ Corporate culture (Văn hoá doanh nghiệp) đã được các chuyên gia nghiên cứu về tổ chức và các nhà quản lí sử dụng để chỉ một trong những tác nhân chủ yếu dẫn tới sự thành công của các công ty Nhật trên khắp thế giới. Đầu thập kỉ 90, người ta bắt đầu đi sâu nghiên cứu tìm hiểu về những nhân tố cấu thành cũng như những tác động to lớn của văn hoá đối với sự phát triển của một doanh nghiệp.
Đã có rất nhiều khái niệm văn hoá doanh nghiệp được đưa ra nhưng cho đến nay vẫn chưa có một định nghĩa chuẩn nào được chính thức công nhận. Cũng theo nhà xã hội học người Mĩ E. Schein cho rằng: "Văn hóa doanh nghiệp hoặc văn hoá tổ chức là tổng thể những thủ pháp và qui tắc giải quyết vấn đề thích ứng bên ngoài và thích ứng bên trong các nhân viên, những qui tắc đã tỏ ra hữu hiệu trong quá khứ và vẫn cấp thiết trong hiện tại. Những qui tắc và những thủ pháp này là yếu tố khởi nguồn trong việc các nhân viên lựa chọn phương thức hành động, phân tích và ra quyết định thích hợp.
Các thành viên của tổ chức không đắn đo suy nghĩ về ý nghĩa của những qui tắc và thủ pháp ấy mà coi chúng là đúng đắn ngay từ đầu".( Edgar Schein, 1992, p 32-33) Còn nhà xã hội học Pháp N. Đemert cho rằng: "Văn hóa doanh nghiệp đó là hệ thống quan niệm, những biểu tượng, những giá trị và mẫu hành vi được tất cả các thành viên chia sẻ. Điều đó có nghĩa là trong doanh nghiệp, tất cả các thành viên đó đều gắn bó với nhau bởi quan điểm chung về những vấn đề như doanh nghiệp đó là gì, vai trò kinh tế và xã hội của nó như thế nào, nó chiếm vị trí ra sao đối với những doanh nghiệp cạnh tranh với nó, những nghĩa vụ của nó đối với khách hàng là gì… Chức năng văn hoá tổ chức là tạo ra cảm giác thống nhất của mọi thành viên, tạo ra hình ảnh cái “chúng tôi” tập thể". Ông Saite Marie, chuyên gia người Pháp về doanh nghiệp vừa và nhỏ đưa ra định nghĩa như sau: “Văn hoá doanh nghiệp là tổng hợp các giá trị, các biểu tượng, huyền thoại, nghi thức, các điều cấm kị, các quan điểm triết học, đạo đức tạo thành nền móng sâu xa của doanh nghiệp”.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Một định nghĩa khác của tổ chức lao động quốc tế (ILO):“Văn hoá doanh nghiệp là sự trộn lẫn đặc biệt các giá trị, các tiêu chuẩn, thói quen và truyền thống, những thái độ ứng xử và lễ nghi mà toàn bộ chúng là duy nhất đối với một tổ chức đã biết”. Tuy nhiên, định nghĩa phổ biến và được chấp nhận rộng rãi nhất là định nghĩa của chuyên gia nghiên cứu các tổ chức Edgar H. Schein: “Văn hoá công ty là tổng hợp những quan niệm chung mà các thành viên trong công ty học được trong quá trình giải quyết các vấn đề nội bộ và xử lí các vấn đề với môi trường xung quanh”. Ở Việt Nam, trong cuốn sách "Văn hoá và triết lí kinh doanh", xuất bản năm 2000, Đỗ Minh Cương đã đưa ra một khái niệm văn hóa kinh doanh như sau: “Văn hoá kinh doanh là việc sử dụng các nhân tố văn hoá vào trong hoạt động kinh doanh của chủ thể, là văn hoá mà các chủ thể tạo ra trong quá trình kinh doanh, hình thành nên những kiểu kinh doanh ổn định và đặc thù của nó” (Đỗ Minh Cương, 2000, trang 21).
Như vậy, văn hóa doanh nghiệp có tính ổn định và bền vững, bất chấp sự thay đổi thường xuyên của các cá nhân, kể cả những người sáng lập và lãnh đạo doanh nghiệp. Nó tác động sâu sắc tới động cơ hành động của doanh nghiệp, tạo thành định hướng có tính chất chiến lược cho bản thân doanh nghiệp. Văn hóa doanh nghiệp luôn đóng vai trò như một lực lượng hướng dẫn, một sức mạnh cố hữu trong doanh nghiệp, là ý chí thống nhất toàn thể lãnh đạo và nhân viên của doanh nghiệp. Các khái niệm trên đều đã đề cập đến những nhân tố tinh thần của văn hoá doanh nghiệp như: Các quan niệm chung, các giá trị, các huyền thoại, nghi thức… của doanh nghiệp nhưng chưa đề cập đến nhân tố vật chất - nhân tố quan trọng của văn hoá doanh nghiệp.
Do đó, trên cơ sở kế thừa những nghiên cứu của các học giả và hệ thống nghiên cứu lôgic về văn hoá và văn hoá kinh doanh, văn hoá doanh nghiệp có thể được định nghĩa như sau: “văn hóa doanh nghiệp là toàn bộ các giá trị văn hoá được gây dựng nên trong suốt quá trình tồn tại và phát triển của một doanh nghiệp, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 trở thành các giá trị, các quan niệm và tập quán, truyền thống ăn sâu vào hoạt động của doanh nghiệp ấy và chi phối tình cảm, nếp suy nghĩ và hành vi của mọi thành viên của doanh nghiệp trong việc theo đuổi và thực hiện các mục đích”.3 Ðặc điểm của văn hóa doanh nghiệp 1.1 Văn hóa doanh nghiệp tồn tại khách quan Văn hóa doanh nghiệp tồn tại độc lập ngoài sự nhận biết của các chủ thể văn hóa doanh nghiệp. Có tổ chức, có doanh nghiệp là có tồn tại văn hóa doanh nghiệp. Dù chúng ta nhận thức nó hay không thì văn hóa doanh nghiệp vẫn trường tồn. Không có nghĩa rằng mọi văn hóa doanh nghiệp đều tốt đẹp.
Nếu chúng ta nhận biết được văn hóa doanh nghiệp, xây dựng nó thì nó lành mạnh và phát triển. Có văn hóa doanh nghiệp tốt đẹp và lành mạnh hay cũng có văn hóa doanh nghiệp tiêu cực và yếu kém chứ không thể không có văn hóa doanh nghiệp trong một doanh nghiệp. Đây là một đặc điểm của văn hóa doanh nghiệp, nhiều nghiên cứu đã khẳng định điều này mà bản thân chúng ta cũng có thể nhận biết được trong môi trường làm việc của mình. Nếu vậy thì tại sao các nhà quản lý với vai trò của mình, nhận thức được rằng văn hóa doanh nghiệp vẫn tồn tại cho dù chúng ta không tác động vào nó lại không chủ động tác động một cách tích cực có định hướng vào văn hóa doanh nghiệp của mình để xây dựng nó phát triển một cách lành mạnh, có vai trò thúc đẩy tích cực đến quá trình hoạt ñộng kinh doanh của doanh nghiệp.2 Văn hóa doanh nghiệp hình thành trong trong một thời gian khá dài Văn hóa doanh nghiệp được hình thành trong một thời gian khá dài.Một doanh nghiệp khi vừa mới hình thành thì chỉ có văn hóa của mỗi cá nhân được thể hiện trong cách hành xử của họ tại doanh nghiệp.
Dần dần khi mối quan hệ giữa các cá nhân, các nhóm trong doanh nghiệp hay tổ chức được hình thành, lúc đó sẽ hình thành nên sự liên kết hay ngầm định giữa họ và họ thừa nhận điều đó.3 Văn hóa doanh nghiệp mang tính bền vững Văn hóa doanh nghiệp có giá trị bền vừng, chắc chắn đến doanh nghiệp bởi những lý do sau: Văn hóa doanh nghiệp được thể hiện và thực hành hàng ngày, có xu hướng trở thành LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 thói quen, bén rể trong mọi hoạt động của các cá nhân trong doanh nghiệp. Là cơ sở dẫn đến việc hình thành các suy nghĩ và cách hành xử. Là kim chỉ nam cho việc ra quyết định Và có xu hướng phổ biến, truyền đạt lại cho những người mới.4 Các cấp độ biểu hiện của văn hóa doanh nghiệp Một số thuật ngữ đã được sử dụng khá thường xuyên là thành phần của văn hóa doanh nghiệp, các yếu tố, chiều, cấp độ và các biến. Schein, văn hoá doanh nghiệp có thể chia thành ba cấp độ khác nhau.
Thuật ngữ “cấp độ” dùng để chỉ mức độ có thể cảm nhận được của các giá trị văn hoá doanh nghiệp hay nói cách khác là tính hữu hình của các giá trị văn hoá đó. Đây là cách tiếp cận độc đáo, đi từ hiện tượng đến bản chất của một nền văn hoá, giúp cho chúng ta hiểu một cách đầy đủ và sâu sắc những bộ phận cấu thành của nền văn hoá đó. Những quá trình và các giá trị hữu hình 2.