CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ TÍN DỤNG NHÀ NƯỚC 1.1- Khái niệm, bản chất, chức năng và vai trò của Tín dụng nhà nước 1.1- Khái niệm tín dụng 1.1- Khái niệm tín dụng: Tín dụng là một phạm trù kinh tế, ra đời và tồn tại qua nhiều hình thái kinh tế - xã hội. Từ “tín dụng” có nguồn gốc từ tiếng Latinh là credium có nghĩa là sự tin tưởng, tín nhiệm, dựa trên sự tin tưởng tín nhiệm đó sẽ thực hiện các quan hệ vay mượn một lượng giá trị biểu hiện dưới hình thái tiền tệ hoặc vật chất trong một thời gian nhất định, ngay cả những giá trị vô hình như tiếng tăm, uy tín để bảo đảm, bảo lãnh cho sự vận động của một lượng giá trị nào đó. Vì vậy, nếu ta nghiên cứu tín dụng từ giác độ quan hệ kinh tế ở tầm vi mô thì tín dụng là sự vay mượn giữa hai chủ thể kinh tế giữa người đi vay và người cho vay, trên cơ sở thỏa thuận về thời hạn nợ, mức lãi cụ thể. Còn nếu chúng ta nhìn trên giác độ kinh tế vĩ mô thì tín dụng là sự vận động vốn từ nơi thừa đến nơi thiếu.
Biểu hiện ra bên ngoài của tín dụng là sự vận động độc lập tương đối của các luồng giá trị trong một kỳ hạn cụ thể nào đó. Sự vận động này biểu hiện: Giá trị (hàng hóa, tiền tệ) Người cho vay Người đi vay Sau một thời gian: Giá trị (hàng hóa, tiền tệ) Người cho vay Người đi vay Người cho vay trên cơ sở tín nhiệm về người đi vay, đó là sự hoàn trả đúng hạn của giá trị tín dụng (cả vốn gốc lẫn lãi), sẽ chuyển giao một lượng giá trị tín dụng cho người đi vay. Niềm tin ấy có thể được thực hiện trọn vẹn chỉ khi nào quá trình vận động ngược chiều của một lượng giá trị tiền tệ từ người đi vay trở về người cho vay, tức quay trở về điểm xuất phát ban đầu. Vậy, “Tín dụng là một phạm trù kinh tế phản ánh sự chuyển nhượng quyền sử dụng vốn từ người sở hữu -5- sang cho người sử dụng trong một thời gian nhất định và với một khoản chi phí nhất định”.
Trong quan hệ tín dụng, người cho vay chỉ chuyển giao quyền sử dụng vốn cho người đi vay trong một thời gian nhất định, không chuyển giao quyền sở hữu vốn cho vay. Người đi vay chỉ nhận được quyền sử dụng không nhận được quyền sở hữu vốn vay ấy, cho nên họ phải có trách nhiệm hoàn trả lại vốn vay khi đến hạn như đã thỏa thuận. Lượng giá trị được hoàn trả bao gồm: lượng giá trị vốn gốc ban đầu và một phần giá trị tăng thêm dưới dạng lợi tức tín dụng. Do đó tín dụng cũng được hiểu là sự vận động độc lập tương đối của các luồng giá trị từ chủ thể cho vay sang chủ thể đi vay và sẽ quay về người cho vay cả vốn và lãi sau một thời gian xác định.
Điều này cho thấy, sự vận động các luồng giá trị trong quan hệ tín dụng khác với sự vận động trong các quan hệ phân phối khác như phân phối Ngân sách nhà nước (NSNN), hoặc bảo hiểm, mang tính không hoàn trả hoặc hoàn trả có điều kiện. Trong thực tế hình thức hoạt động của tín dụng rất phong phú, đa dạng như: tín dụng nặng lãi, tín dụng thương mại, tín dụng ngân hàng, tín dụng nhà nước. Mặc dù các quan hệ tín dụng được biểu hiện qua các phương thức rất đa dạng và phong phú, nhưng vẫn mang ba đặc trưng cơ bản: * Chỉ làm thay đổi quyền sử dụng, không làm thay đồi quyền sở hữu vốn. * Quá trình chuyển giao vốn phải có thời hạn và thời hạn này được xác định dựa trên sự thỏa thuận giữa các bên tham gia quan hệ tín dụng.
* Chủ sở hữu vốn được nhận lại một phần thu nhập dưới dạng lợi tức tín dụng.2- Khái niệm Tín dụng nhà nước: * Tín dụng nhà nước là quan hệ tín dụng giữa Nhà nước (bao gồm Chính phủ Trung ương, chính quyền địa phương…) với các đơn vị cá nhân trong xã hội, trong đó, chủ yếu là Nhà nước đứng ra huy động vốn của các tổ chức và cá nhân bằng cách phát hành trái phiếu để sử dụng vì mục đích và lợi ích chung của toàn xã hội. -6- Tín dụng nhà nước có thể được thực hiện bằng hiện vật (thóc, gạo, trâu bò…) hoặc bằng hiện kim (tiền, vàng…) nhưng trong đó tín dụng bằng tiền là chủ yếu. * Tín dụng nhà nước là quan hệ tín dụng, mà trong đó Nhà nước là người đi vay để đảm bảo các khoản chi tiêu của NSNN, đồng thời là người cho vay để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của mình trong quản lý kinh tế - xã hội và phát triển quan hệ đối ngoại. Chủ thể tham gia trong quan hệ TDNN gồm: Nhà nước (vừa là người đi vay, vừa là người cho vay); dân chúng, các tổ chức kinh tế - xã hội, ngân hàng, các định chế tài chính phi ngân hàng, chính phủ các nước, các tổ chức tài chính – tiền tệ quốc tế…(là người cho vay).
TDNN có các đặc điểm sau: Thứ nhất, xét về phương diện tài chính, TDNN có chức năng phân phối và phân bổ các nguồn lực tài chính cho sự phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia. Thứ hai, xét về phương diện tiền tệ, TDNN có chức năng tín dụng, có vay có trả, có sinh lời biểu hiện qua lợi tức. Thứ ba, nguồn vốn TDNN được lấy từ NSNN hoặc được huy động từ các cá nhân, tổ chức kinh tế trong và ngoài nước theo kế hoạch của Nhà nước. Thứ tư, mục tiêu của TDNN phục vụ cho nhu cầu quản lý, điều tiết kinh tế vĩ mô của Nhà nước.
Thứ năm, đối tượng vay vốn TDNN là các đối tượng thụ hưởng thuộc các chương trình mục tiêu của Nhà nước, các chương trình này nằm trong chiến lược phát triển tổng thể kinh tế - xã hội do Nhà nước xác định, chủ yếu tập trung vào các lĩnh vực kinh tế then chốt, cần thiết, có tác động đến tăng trưởng kinh tế hoặc các đối tượng xã hội cần có sự đầu tư của Nhà nước để thực hiện các chính sách xã hội. Thứ sáu, lãi suất cho vay của TDNN là lãi suất ưu đãi do Nhà nước quyết định phù hợp với từng thời kỳ và thấp hơn lãi suất cho vay thương mại trong cùng thời kỳ, và có thời hạn cho vay dài hơn. TDNN không lấy lãi suất cho vay cao -7- làm mục tiêu mà thông qua lãi suất cho vay thấp để kích thích đầu tư, định hướng phát triển kinh tế - xã hội.2- Bản chất của Tín dụng nhà nước Tín dụng nhà nước là loại tín dụng gắn liền với Nhà nước – một chủ thể trong quan hệ tín dụng. Tín dụng nhà nước ra đời rất sớm, nó gắn liền với sự ra đời của Nhà nước.
Hình thức biểu hiện bên ngoài của TDNN là sự vay mượn tạm thời một số hiện vật hay tiền, nhưng bản chất bên trong chứa đựng nhiều mối quan hệ giữa Nhà nước với các chủ thể khác. Do TDNN cũng là một hình thức của phạm trù tín dụng nên nó cũng có những đặc trưng cơ bản của tín dụng, đó là: - Quan hệ tín dụng chỉ làm thay đổi quyền sử dụng vốn mà không làm thay đổi quyền sở hữu vốn. Vị trí của hai chủ thể trong quan hệ tín dụng về cơ bản khác nhau: Người đi vay không phải là chủ sở hữu vốn vay mà chỉ là người có quyền sử dụng tạm thời vốn vay đó vào mục đích của mình trong thời hạn nhất định, còn người cho vay mới là người sở hữu vốn vay đó. - Thời hạn tín dụng được xác định do thỏa thuận giữa người cho vay và người đi vay, nghĩa là sau một thời gian nhất định người đi vay phải hoàn trả vốn vay và trả lãi vay.
Đây là dấu hiệu phân biệt phạm trù tín dụng với những phạm trù kinh tế khác. Sự hoàn trả này nhằm bảo đảm lợi ích của cả hai chủ thể, người đi vay được thỏa mãn lợi ích do quyền sử dụng vốn vay mang lại, còn người sở hữu vốn (người cho vay) ngoài việc nhận lại vốn đã cho vay còn nhận được một phần thu nhập dưới hình thức lợi tức (lãi cho vay) sau một thời gian nhất định. Ngoài ra TDNN còn có những đặc trưng riêng của mình, những đặc trưng này xuất phát từ quyền lực chính trị, chức năng, nhiệm vụ quản lý kinh tế - xã hội của Nhà nước, cụ thể là: - Tín dụng nhà nước là một hoạt động thuộc lĩnh vực tài chính – tiền tệ, gắn liền với hoạt động của NSNN, trong đó Nhà nước vừa là người đi vay để đài thọ -8- các khoản chi của NSNN, vừa là người cho vay để thực hiện chức năng, nhiệm vụ quản lý kinh tế - xã hội, phát triển kinh tế đối ngoại của Nhà nước. - Tín dụng nhà nước có phạm vi huy động vốn rộng lớn, vừa huy động trong nước vừa huy động ngoài nước.
Trong nước, TDNN huy động tiền nhàn rỗi của các tầng lớp dân cư, các tổ chức kinh tế, các tổ chức tài chính trung gian,… Ngoài nước, TDNN vay của các nước giàu, các tổ chức tài chính – tiền tệ thế giới và khu vực. - Hình thức huy động vốn của TDNN rất phong phú, đa dạng, có thể huy động bằng tiền, vàng, ngoại tệ,…Điều này đã tạo điều kiện cho Nhà nước huy động được vốn đối với nhiều đối tượng, nhiều loại vốn khác nhau. - Các phương thức huy động vốn TDNN đa dạng, linh hoạt như: phát hành các loại Trái phiếu Chính phủ, Trái phiếu chính quyền địa phương…Loại trái phiếu ký danh hoặc vô danh, có thể mua bằng tiền mặt hoặc chuyển khoản…Điều này đã giúp cho Nhà nước có thể huy động được vốn nhanh chóng, kịp thời và chủ động đảm bảo nhu cầu chi tiêu cho NSNN. - Các loại tín dụng khác dựa trên cơ sở thỏa thuận, theo cơ chế thị trường, mang tính tự nguyện và mang tính lợi ích kinh tế, còn TDNN vừa mang tính lợi ích kinh tế, vừa mang tính cưỡng chế, tính chính trị, xã hội.
Tính lợi ích kinh tế thể hiện trực tiếp trên lợi tức tiền vay, thể hiện gián tiếp qua việc hưởng thụ các tiện nghi công cộng, có thêm việc làm do đầu tư tín dụng Nhà nước mang lại.