Giải pháp phát triển sản phẩm phái sinh cho các ngân hàng thương mại tại Việt Nam

Luận văn thạc sĩ kinh tế nghiên cứu ueh các giải pháp phát triển sản phẩm phái sinh cho các ngân hàng thương mại việt nam, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải

• Tác giả: Nguyễn Đặng Mai Trâm
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Tấn Hoàng
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế TP.HCM
• Chuyên ngành: Kinh tế - tài chính - ngân hàng
• Đề tài: Giải pháp phát triển sản phẩm phái sinh cho các ngân hàng thương mại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ kinh tế
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NHẬN THỨC CHUNG VỀ CÔNG CỤ TÀI CHÍNH PHÁI SINH
• 1.1. Định nghĩa về công cụ tài chính phái sinh
• 1.2. Thị trường công cụ tài chính phái sinh
• 1.2.1. Sự phát triển của thị trường tài chính phái sinh
• 1.3. Các loại công cụ phái sinh
• 1.3.1. Hợp đồng kỳ hạn
• 1.3.2. Hợp đồng tương lai
• 1.3.3. Hợp đồng quyền chọn
• 1.4. Đối tượng tham gia thị trường phái sinh
• 1.5. Vai trò của công cụ tài chính phái sinh
• 1.6. Lợi ích và rủi ro khi sử dụng các công cụ tài chính phái sinh
• 1.6.1. Lợi ích từ công cụ tài chính phái sinh
• 1.6.2. Những rủi ro gia tăng khi mua/bán các công cụ tài chính phái sinh
• 1.7. Những yếu tố tác động đến rủi ro công cụ phái sinh
• 1.8. Kinh nghiệm hình thành và phát triển thị trường công cụ phái sinh ở một số nước trên thế giới
• 1.8.1. Thị trường phái sinh Mỹ
• 1.8.2. Thị trường phái sinh ở Anh
• 1.8.3. Thị trường phái sinh Nhật Bản
• 1.8.4. Thị trường phái sinh Úc
• 1.8.5. Thị trường phái sinh Singapore
• 1.9. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VỀ VIỆC ÁP DỤNG CÁC CÔNG CỤ TÀI CHÍNH PHÁI SINH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI TẠI VIỆT NAM
• 2.1. Các yếu tố thị trường hỗ trợ cho sự phát triển các CCPS
• 2.1.1. Cơ sở pháp lý cho việc áp dụng các công cụ tài chính phái sinh
• 2.1.2. Những điều kiện thị trường hỗ trợ cho sự phát triển CCPS
• 2.2. Thực trạng áp dụng các công cụ tài chính phái sinh của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam
• 2.2.1. Vấn đề am hiểu và áp dụng công cụ tài chính phái sinh tại các doanh nghiệp Việt Nam
• 2.2.1.1. Nhu cầu về các sản phẩm tài chính phái sinh của DNVN
• 2.2.1.2. Mức độ am hiểu về SPPS của các doanh nghiệp Việt Nam
• 2.2.1.3. Kỳ vọng của các doanh nghiệp về các sản phẩm phái sinh của ngân hàng
• 2.2.2. Thực trạng các ngân hàng thương mại Việt Nam phát triển sản phẩm tài chính phái sinh
• 2.2.2.1. Quan điểm của ngân hàng thương mại Việt Nam về việc phát triển SPPS
• 2.2.2.2. Mối quan tâm của ngân hàng thương mại Việt Nam khi giới thiệu và phát triển các SPPS
• 2.2.2.3. Những yếu tố mà ngân hàng thương mại Việt Nam cần cải thiện khi giới thiệu và phát triển SPPS
• 2.2.3. Đánh giá về thực trạng các ngân hàng thương mại Việt Nam phát triển các sản phẩm tài chính phái sinh
• 2.2.3.1. Về phía các doanh nghiệp Việt Nam (Về phía cầu)
• 2.2.3.2. Về phía các ngân hàng thương mại Việt Nam (Về phía cung)
• 2.3. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN SẢN PHẨM PHÁI SINH CHO CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 3.1. Những giải pháp cho kế hoạch vĩ mô
• 3.1.1. Phát triển hệ thống giám sát
• 3.1.2. Yêu cầu về vốn và thế chấp trong giao dịch công cụ tài chính phái sinh
• 3.1.3. Yêu cầu bắt buộc về tái phòng ngừa rủi ro trên các thị trường quốc tế
• 3.1.4. Yêu cầu mở cửa thị trường tự do cho tất cả các định chế triển khai các hợp đồng phái sinh
• 3.1.5. Hoàn thiện chế độ kế toán Việt Nam, nâng cao tính thanh khoản của sản phẩm phái sinh
• 3.1.5.1. Hoàn thiện chế độ kế toán Việt Nam
• 3.1.5.2. Nâng cao tính thanh khoản của sản phẩm phái sinh
• 3.1.6. Cần có sự phát triển cân bằng giữa các ngành công nghiệp, đặc biệt là ngành công nghiệp tài chính
• 3.2. Những giải pháp cho các ngân hàng thương mại
• 3.2.1. Nâng cao năng lực vốn và mở rộng mạng lưới hoạt động trong và ngoài nước
• 3.2.2. Nâng cao nhận thức và trình độ của doanh nghiệp Việt Nam trong việc sử dụng công cụ phái sinh
• 3.2.3. Nâng cao năng lực tư vấn và công nghệ hiện đại của các ngân hàng thương mại
• 3.2.4. Chiến lược marketing và quan hệ khách hàng
• 3.2.5. Nâng cao năng lực quản lý rủi ro
• 3.3. Kết luận chương 3
• Tài liệu tham khảo
• Phụ lục
• Phụ lục 1. Dành cho các doanh nghiệp Việt Nam
• Phụ lục 2. Dành cho các ngân hàng thương mại Việt Nam

Tóm tắt

I. Tổng quan về giải pháp phát triển sản phẩm phái sinh cho ngân hàng thương mại Việt Nam

Sản phẩm phái sinh đang trở thành một phần quan trọng trong chiến lược phát triển của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam. Việc phát triển các sản phẩm này không chỉ giúp ngân hàng tăng cường khả năng cạnh tranh mà còn hỗ trợ doanh nghiệp trong việc quản lý rủi ro tài chính. Để thực hiện điều này, cần có những giải pháp cụ thể và hiệu quả.

1.1. Định nghĩa và vai trò của sản phẩm phái sinh trong ngân hàng

Sản phẩm phái sinh là công cụ tài chính có giá trị phụ thuộc vào một tài sản cơ sở. Chúng đóng vai trò quan trọng trong việc phòng ngừa rủi ro và tối đa hóa lợi nhuận cho ngân hàng và doanh nghiệp.

1.2. Tình hình hiện tại của sản phẩm phái sinh tại Việt Nam

Thị trường sản phẩm phái sinh tại Việt Nam đang trong giai đoạn phát triển, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần vượt qua để tối ưu hóa tiềm năng của nó.

II. Những thách thức trong phát triển sản phẩm phái sinh cho ngân hàng thương mại

Mặc dù có nhiều cơ hội, nhưng việc phát triển sản phẩm phái sinh cũng đối mặt với nhiều thách thức. Các ngân hàng thương mại cần nhận diện và giải quyết những vấn đề này để có thể phát triển bền vững.

2.1. Thiếu hiểu biết về sản phẩm phái sinh trong doanh nghiệp

Nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn chưa hiểu rõ về lợi ích và cách thức hoạt động của sản phẩm phái sinh, dẫn đến việc không tận dụng được các công cụ này.

2.2. Rào cản pháp lý và quy định

Hệ thống pháp lý hiện tại chưa hoàn thiện, gây khó khăn cho các ngân hàng trong việc triển khai sản phẩm phái sinh một cách hiệu quả.

III. Giải pháp phát triển sản phẩm phái sinh cho ngân hàng thương mại Việt Nam

Để phát triển sản phẩm phái sinh, các ngân hàng thương mại cần áp dụng một số giải pháp cụ thể nhằm nâng cao năng lực và hiệu quả hoạt động.

3.1. Nâng cao năng lực tư vấn và đào tạo

Các ngân hàng cần đầu tư vào đào tạo nhân viên và tư vấn cho khách hàng về sản phẩm phái sinh để nâng cao nhận thức và khả năng sử dụng.

3.2. Tăng cường hợp tác với các tổ chức quốc tế

Hợp tác với các tổ chức tài chính quốc tế sẽ giúp ngân hàng Việt Nam tiếp cận công nghệ và kinh nghiệm trong phát triển sản phẩm phái sinh.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về sản phẩm phái sinh

Việc áp dụng sản phẩm phái sinh trong thực tiễn đã mang lại nhiều lợi ích cho các ngân hàng thương mại và doanh nghiệp. Nghiên cứu cho thấy rằng các sản phẩm này giúp giảm thiểu rủi ro và tối ưu hóa lợi nhuận.

4.1. Các trường hợp thành công trong việc áp dụng sản phẩm phái sinh

Nhiều ngân hàng thương mại đã thành công trong việc triển khai sản phẩm phái sinh, từ đó tạo ra lợi nhuận đáng kể và nâng cao vị thế cạnh tranh.

4.2. Đánh giá hiệu quả của sản phẩm phái sinh

Các nghiên cứu cho thấy rằng sản phẩm phái sinh không chỉ giúp ngân hàng tăng trưởng doanh thu mà còn hỗ trợ doanh nghiệp trong việc quản lý rủi ro tài chính.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của sản phẩm phái sinh tại Việt Nam

Sản phẩm phái sinh có tiềm năng lớn tại thị trường Việt Nam. Tuy nhiên, để phát triển bền vững, cần có những chiến lược rõ ràng và hiệu quả từ các ngân hàng thương mại.

5.1. Tương lai của sản phẩm phái sinh trong ngân hàng thương mại

Dự báo rằng sản phẩm phái sinh sẽ ngày càng trở nên phổ biến và cần thiết trong hoạt động của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam.

5.2. Những khuyến nghị cho các ngân hàng thương mại

Các ngân hàng cần chủ động cải thiện quy trình và sản phẩm phái sinh để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đẩy mạnh hội nhập quốc tế sau khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), sự biến động phức tạp của các biến số kinh tế vĩ mô đã tạo ra áp lực rất lớn đối với cộng đồng doanh nghiệp và hệ thống tài chính. Tỷ giá đồng Việt Nam so với đồng đô la Mỹ từng trải qua các giai đoạn biến động mạnh từ mức 15.000 VND/USD lên trên 19.500 VND/USD, cùng với lãi suất tái cấp vốn có thời điểm chạm ngưỡng 16%, khiến rủi ro thị trường gia tăng rõ rệt. Đề tài tập trung giải quyết vấn đề cốt lõi: các công cụ tài chính phái sinh đã được giới thiệu tại thị trường nội địa từ những năm 2002 nhưng quy mô áp dụng tại các ngân hàng thương mại còn hết sức khiêm tốn, chưa đáp ứng được nhu cầu phòng ngừa rủi ro của nền kinh tế.

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể của luận văn là làm rõ vai trò của công cụ tài chính phái sinh trong việc bảo hiểm rủi ro; đánh giá thực trạng cung ứng dịch vụ tại các ngân hàng thương mại và mức độ am hiểu của doanh nghiệp; xác định các rào cản kỹ thuật, pháp lý và vận hành; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện thúc đẩy thị trường phát triển. Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại thị trường Việt Nam trong giai đoạn 2007 đến 2011, khảo sát trực tiếp 110 doanh nghiệp thuộc nhiều ngành nghề then chốt cùng các ngân hàng thương mại tiêu biểu như Vietcombank, Techcombank, BIDV và HSBC Việt Nam. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp các luận cứ khoa học để hệ thống ngân hàng đa dạng hóa nguồn thu dịch vụ phi tín dụng, hướng tới mục tiêu nâng tỷ trọng doanh thu phái sinh lên 15% đến 20% tổng thu nhập ngoài lãi, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp giảm thiểu tới 30% mức độ biến động của dòng tiền kinh doanh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý thuyết quản trị rủi ro tài chính hiện đại của Smith và các cộng sự (năm 1995), Ross (năm 1996), cùng nghiên cứu thực nghiệm của Minton và Schrand (năm 1999) và Haushalter (năm 2000). Các mô hình này chứng minh rằng việc sử dụng công cụ phái sinh giúp doanh nghiệp giảm thiểu chi phí kiệt quệ tài chính tiềm tàng, giảm bất cân xứng thông tin, làm mịn dòng tiền và tối ưu hóa chi phí đại diện. Đồng thời, lý thuyết định giá và phòng ngừa rủi ro của Hull (năm 2006) cung cấp cơ sở kỹ thuật cho việc xây dựng cấu trúc sản phẩm.

Khung nghiên cứu tập trung vào 4 nhóm công cụ phái sinh cơ bản: hợp đồng kỳ hạn (Forward), hợp đồng tương lai (Futures), hợp đồng quyền chọn (Options) và hợp đồng hoán đổi (Swaps). Các đối tượng tham gia thị trường được phân định rõ thành hai nhóm chính: nhóm người sử dụng cuối cùng (End-users) nhằm mục đích bảo hiểm rủi ro hoặc đầu cơ và nhóm định chế trung gian/đại lý (Dealers) đóng vai trò tạo lập thị trường và thu phí dịch vụ. Bên cạnh đó, luận văn áp dụng mô hình phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức (SWOT) của khu vực ngân hàng thương mại trong hoạt động kinh doanh phái sinh để định hình các chiến lược phát triển sản phẩm thích hợp.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp giữa dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp thực chứng. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo thường niên của các ngân hàng thương mại, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Tổng cục Thống kê, Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) và Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS) trong giai đoạn 2007–2011. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phiếu điều tra khảo sát thực tế và phỏng vấn trực tiếp chuyên sâu.

Quy mô mẫu nghiên cứu gồm 110 doanh nghiệp hoạt động trên lãnh thổ Việt Nam, được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện có phân tầng theo 5 nhóm ngành kinh tế trọng yếu: hàng hóa tiêu dùng, giao thông vận tải, năng lượng và công nghệ cao, xây dựng cùng các ngành sản xuất khác. Mẫu nghiên cứu cũng khảo sát song song các chuyên gia và cán bộ quản lý tại các ngân hàng thương mại lớn. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả, phân tích tần số tương đối, kiểm định so sánh tỷ lệ phần trăm và ma trận đánh giá năng lực cạnh tranh là nhằm đối chiếu khách quan giữa kỳ vọng phía cầu (doanh nghiệp) và năng lực thực tế phía cung (ngân hàng thương mại), từ đó nhận diện chính xác các nút thắt thị trường.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả điều tra thực nghiệm trên 110 doanh nghiệp và hệ thống ngân hàng thương mại cho thấy bức tranh rõ nét về thực trạng thị trường với những phát hiện then chốt sau:

• Mức độ nhạy cảm với rủi ro tài chính ở mức rất cao nhưng tỷ lệ thiết lập chính sách quản trị còn rất thấp. Có tới 97,27% (107 trên 110 doanh nghiệp) bày tỏ lo ngại về rủi ro tỷ giá và 84,55% (93 trên 110 doanh nghiệp) lo ngại về rủi ro lãi suất. Trong đó, 21 doanh nghiệp ghi nhận thua lỗ nặng nề do biến động tỷ giá và 17 doanh nghiệp chịu tổn thất lớn vì lãi suất. Tuy nhiên, chỉ có đúng 12,7% (14 trên 110 đơn vị) đã ban hành chính sách quản lý rủi ro chính thức trong nội bộ.
• Thiếu hụt kiến thức chuyên môn là rào cản lớn nhất của thị trường. Có đến 80% (88 trên 110 doanh nghiệp) hoàn toàn không biết hoặc không hiểu về các sản phẩm phái sinh; chỉ 20% (22 doanh nghiệp) có hiểu biết cơ bản. Đáng chú ý, 95,45% doanh nghiệp đánh giá sự thiếu hiểu biết là mối quan ngại từ mức độ trung bình đến cao khi tiếp cận sản phẩm.
• Tỷ lệ tiếp cận và sử dụng sản phẩm thực tế vô cùng hạn chế. Chỉ có 16,36% (18 trên 110 doanh nghiệp) từng được các ngân hàng thương mại giới thiệu về sản phẩm phái sinh, và chỉ 4,55% (5 doanh nghiệp) thực tế đã sử dụng sản phẩm (trong đó 2 doanh nghiệp dùng quyền chọn tiền tệ và 3 doanh nghiệp dùng hợp đồng hoán đổi).
• Kỳ vọng của khách hàng tập trung vào giá cả và chất lượng dịch vụ tư vấn. Khi được khảo sát về mong đợi đối với ngân hàng, 87,27% doanh nghiệp yêu cầu mức phí giao dịch cạnh tranh và 83,64% mong muốn ngân hàng tư vấn chuyên sâu về biến động tỷ giá và lãi suất trước khi ký kết giao dịch.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu khảo sát bác bỏ giả thiết cho rằng doanh nghiệp Việt Nam không có nhu cầu phòng ngừa rủi ro. Ngược lại, nhu cầu là có thật và cấp thiết, nhưng bị chặn lại bởi rào cản thông tin và chi phí giao dịch. Khi biểu diễn dữ liệu qua các biểu đồ phân bổ ngành, nhóm ngành hàng tiêu dùng và giao thông vận tải thể hiện mức độ tổn thương cao nhất trước biến động tỷ giá và lãi suất, với trên 30,73% doanh nghiệp đặt mục tiêu hàng đầu là ổn định dòng tiền thực và 37,91% mong muốn ổn định thu nhập kế toán.

Khi đối chiếu với số liệu doanh thu thực tế tại các bảng tổng hợp kết quả kinh doanh của các ngân hàng thương mại, thu nhập từ hoạt động phái sinh chỉ chiếm dưới 2% tổng lợi nhuận thuần từ dịch vụ. So sánh với các thị trường phát triển trong khu vực và trên thế giới, khoảng cách này là rất lớn. Tại Singapore, có tới 92% khối lượng giao dịch phái sinh thực hiện qua kênh trực tuyến và thị trường phái sinh hàng hóa phi tập trung tăng trưởng 46% trong giai đoạn 3 năm. Tại Anh, khối lượng hợp đồng tương lai trên sàn LIFFE chiếm 72% tổng giao dịch toàn thị trường vào năm 2007. Trong khi đó, tại Việt Nam, giao dịch kỳ hạn chỉ chiếm khoảng 5% đến 7% khối lượng giao dịch ngoại tệ liên ngân hàng theo các quy định như Quyết định 65/1999/QĐ-NHNN7 và Quyết định 1133/QĐ-NHNN. Nguyên nhân chính là do thiếu một khung pháp lý đồng bộ, hệ thống kế toán ghi nhận theo giá trị hợp lý (Fair Value) chưa hoàn thiện theo Quyết định 29/2006/QĐ-NHNN và tâm lý e ngại trách nhiệm pháp lý cá nhân của lãnh đạo doanh nghiệp (chiếm 23,18% mối quan tâm).

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực nghiệm và kinh nghiệm quốc tế, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm thúc đẩy hoạt động kinh doanh sản phẩm phái sinh tại Việt Nam:

• Hoàn thiện thể chế pháp lý và chính sách thuế vĩ mô: Ngân hàng Nhà nước cần phối hợp với Bộ Tài chính ban hành văn bản quy phạm pháp luật hợp nhất điều chỉnh mọi hoạt động phái sinh tiền tệ, lãi suất và hàng hóa, thay thế các quyết định đơn lẻ. Áp dụng chính sách miễn thuế giá trị gia tăng (0% VAT) đối với các giao dịch hoán đổi lãi suất và quyền chọn ngoại tệ để giảm chi phí đầu vào, mục tiêu hoàn thành khung pháp lý chuẩn hóa trong giai đoạn 2 năm tới.
• Thiết lập hệ thống giám sát và quản trị rủi ro hệ thống: Cơ quan quản lý cần quy định tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu (CAR) từ 8% đến 9% theo chuẩn Basel, đồng thời áp dụng mức ký quỹ duy trì tối thiểu 75% giá trị hợp đồng tương lai nhằm ngăn ngừa rủi ro vỡ nợ dây chuyền giữa các định chế tài chính, kiểm soát chặt chẽ các vị thế mở vượt quá 10% vốn tự có.
• Nâng cao năng lực tư vấn và chiến lược tiếp thị của ngân hàng thương mại: Các ngân hàng cần thành lập phòng kinh doanh phái sinh chuyên biệt, đào tạo đội ngũ tư vấn viên có chứng chỉ chuyên môn quốc tế. Mục tiêu tiếp cận và cung cấp giải pháp phòng ngừa rủi ro cho ít nhất 35% khách hàng doanh nghiệp xuất nhập khẩu trọng điểm trong vòng 18 đến 24 tháng, hỗ trợ biểu phí linh hoạt giảm 10% đến 15% cho khách hàng mới.
• Hiện đại hóa hạ tầng công nghệ và quản trị nội bộ: Đầu tư hệ thống phần mềm Core Banking tích hợp công cụ định giá tự động và quản lý rủi ro thị trường theo thời gian thực (Value at Risk - VaR). Tái cấu trúc quy trình kiểm soát nội bộ nhằm tách biệt hoàn toàn giữa bộ phận kinh doanh trực tiếp (Front Office), quản lý rủi ro (Middle Office) và thanh toán bù trừ (Back Office), phấn đấu nâng tỷ trọng thu nhập phái sinh lên 10% tổng thu nhập dịch vụ ngân hàng vào năm 2015.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Ban điều hành và chuyên viên kinh doanh nguồn vốn tại các ngân hàng thương mại: Giúp nhận diện cơ hội thị trường, nắm bắt kỳ vọng của hơn 80% khách hàng doanh nghiệp để thiết kế các gói sản phẩm phái sinh lãi suất, tiền tệ có tính cạnh tranh cao và thiết lập quy trình kiểm soát rủi ro vận hành chuẩn mực.
• Giám đốc tài chính (CFO) và Kế toán trưởng doanh nghiệp: Cung cấp góc nhìn thực tiễn về cách thức ứng dụng hợp đồng kỳ hạn, hoán đổi và quyền chọn để cố định chi phí lãi vay, bảo hiểm rủi ro tỷ giá cho các hợp đồng xuất nhập khẩu có giá trị trên 1 triệu USD và bảo vệ cân bằng bảng cân đối kế toán.
• Cơ quan hoạch định chính sách (Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán): Cung cấp các bằng chứng định lượng từ 110 mẫu khảo sát làm cơ sở tham chiếu để xây dựng quy chế giao dịch phái sinh tập trung, hoàn thiện chuẩn mực kế toán Việt Nam tiệm cận IFRS 9.
• Giảng viên, học viên cao học và nhà nghiên cứu tài chính - ngân hàng: Sử dụng hệ thống lý thuyết chuẩn tắc, bộ câu hỏi điều tra thực nghiệm và dữ liệu so sánh các thị trường Mỹ, Anh, Singapore, Nhật Bản làm tài liệu tham khảo cho các đề tài nghiên cứu chuyên sâu về công cụ tài chính phái sinh.

Câu hỏi thường gặp

• Vì sao có tới 80% doanh nghiệp Việt Nam chưa tiếp cận sản phẩm tài chính phái sinh? Nguyên nhân chủ yếu do các ngân hàng thương mại chưa chủ động tiếp thị và truyền thông, thiếu chuyên gia tư vấn có khả năng giải thích đơn giản các sản phẩm phức tạp. Đồng thời, 71,82% doanh nghiệp lo ngại về chi phí giao dịch ban đầu và chưa có thói quen trả phí bảo hiểm rủi ro tài chính.

• Hợp đồng hoán đổi lãi suất (IRS) mang lại lợi ích gì cho doanh nghiệp vay vốn quy mô lớn? Hợp đồng hoán đổi lãi suất cho phép doanh nghiệp chuyển đổi nghĩa vụ trả nợ từ lãi suất thả nổi sang lãi suất cố định hoặc ngược lại. Khi thị trường biến động, công cụ này giúp doanh nghiệp cố định chi phí vốn vay, loại bỏ rủi ro khi lãi suất tái cấp vốn tăng vọt lên mức 15% đến 16%, bảo đảm an toàn dòng tiền trả nợ.

• Ngân hàng thương mại đối mặt với những rủi ro nào khi mở rộng kinh doanh công cụ phái sinh? Ngân hàng phải đối mặt với 4 nhóm rủi ro: rủi ro thị trường (biến động giá cơ sở), rủi ro tín dụng đối tác (vỡ nợ thanh toán), rủi ro hoạt động (sai sót từ con người, sự cố hệ thống giao dịch) và rủi ro pháp lý. Bài học tổn thất 1,28 tỷ USD của Ngân hàng Barings năm 1995 và 7,1 tỷ USD của Societe Generale năm 2008 là minh chứng rõ nhất.

• Chế độ kế toán hiện hành tại Việt Nam gây khó khăn gì cho việc áp dụng sản phẩm phái sinh? Quyết định 29/2006/QĐ-NHNN đã bước đầu ghi nhận giao dịch theo giá trị hợp lý nhưng chuẩn mực kế toán Việt Nam nói chung vẫn chủ yếu dựa trên nguyên tắc giá gốc. Điều này khiến các khoản lãi hoặc lỗ dự tính trên hợp đồng kỳ hạn, quyền chọn chưa được phản ánh đồng bộ trên báo cáo tài chính định kỳ của doanh nghiệp.

• Thị trường Việt Nam có thể học hỏi điều gì từ mô hình phát triển phái sinh của Singapore? Singapore thành công nhờ xây dựng sàn giao dịch điện tử đạt tỷ lệ khớp lệnh trực tuyến 92% trên SGX và thành lập công ty bù trừ tập trung SGX AsiaClear cho thị trường phi tập trung (OTC). Việt Nam cần sớm xây dựng trung tâm thanh toán bù trừ tập trung để triệt tiêu rủi ro thanh toán song phương và thúc đẩy tính thanh khoản thị trường.

Kết luận

• Khẳng định tính cấp thiết của việc phát triển công cụ phái sinh tại Việt Nam trong bối cảnh tỷ giá và lãi suất liên tục biến động mạnh sau khi gia nhập WTO.
• Chỉ rõ thực trạng mất cân đối nghiêm trọng khi 97,27% doanh nghiệp lo ngại rủi ro tỷ giá nhưng có tới 80% doanh nghiệp chưa hiểu biết và chỉ 4,55% thực tế sử dụng sản phẩm phái sinh.
• Đánh giá năng lực cung ứng của các ngân hàng thương mại còn hạn chế về công nghệ, đội ngũ tư vấn và chính sách định giá cạnh tranh.
• Tổng kết bài học kinh nghiệm quốc tế sâu sắc từ Mỹ, Anh, Nhật Bản, Úc và Singapore về việc hoàn thiện khung pháp lý hai cấp và tự động hóa giao dịch.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ kết hợp giữa cải cách chính sách vĩ mô (thuế, giám sát, kế toán) và nâng cấp nghiệp vụ vi mô của các ngân hàng thương mại trong lộ trình 2 đến 3 năm.

Luận văn đã đóng góp một hệ thống luận cứ khoa học vững chắc và các số liệu khảo sát thực chứng quý báu, mở ra định hướng chiến lược giúp các ngân hàng thương mại Việt Nam mở rộng thị phần kinh doanh phái sinh, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế và cung cấp lá chắn bảo vệ tài chính an toàn cho cộng đồng doanh nghiệp trong các giai đoạn phát triển tiếp theo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 NHẬN THỨC CHUNG VỀ CÔNG CỤ TÀI CHÍNH PHÁI SINH 1.1 Định nghĩa về công cụ tài chính phái sinh: - Công cụ tài chính phái sinh là bộ phận của các công cụ tài chính với bản chất của nó là một công cụ tài chính hoặc một hợp đồng với đầy đủ 3 đặc điểm sau: giá trị của nó sẽ thay đổi phản ánh sự thay đổi của biến cơ sở như lãi suất, giá của công cụ tài chính, giá hàng hóa, tỷ giá hối đoái, chỉ số giá hoặc lãi suất, chỉ số tín dụng hoặc xếp hạng tín dụng hoặc các chỉ số khác với điều kiện trong trường hợp các chỉ số khác này là biến số phi tài chính thì biến số đó không liên quan đến một bên nào của hợp đồng; không yêu cầu bất cứ một khoản đầu tư thuần ban đầu nào hoặc chỉ yêu cầu một khoản đầu tư thuần ban đầu nhỏ hơn so với các loại hợp đồng khác có các phản ứng tương tự trước sự biến đổi của các yếu tố thị trường; được thực hiện vào một ngày trong tương lai. - Nội dung kinh tế, cơ chế thực hiện giao dịch về công cụ tài chính phái sinh nói chung là khá phức tạp. Công cụ tài chính phái sinh được mua/ được bán/ được giao dịch trên thị trường tài chính, bao gồm cả thị trường chính thức và thị trường phi chính thức. Tại thị trường chính thức, nơi thị trường được tổ chức và quản lý một cách có hệ thống và các hợp đồng giao dịch được tiêu chuẩn hóa, nhờ đó thị trường của các công cụ phái sinh có tính thanh khoản cao.2 Thị trường công cụ tài chính phái sinh: 1.1 Sự phát triển của thị trường tài chính phái sinh: - Thị trường tài chính đã được phát triển trong nhiều thế kỷ và đóng một vai trò quan trọng trong các lĩnh vực then chốt của nền kinh tế như tạo ra sự giàu có, tỷ lệ lạm phát và ổn định của kinh tế vĩ mô.

Benhamou (2007) đã định nghĩa thị trường tài chính là những nơi mà người mua và người bán sẵn sàng để trao đổi các loại chứng khoán tài chính hoặc hàng hoá. - Điều đáng ngạc nhiên, thị trường phái sinh đã thực sự tồn tại trong hơn 300 năm qua. Những giao dịch phái sinh đầu tiên được ghi nhận gọi là quyền chọn mua trên việc thương lượng dầu của Hy Lạp trong thế kỷ 17. Bằng chứng cũng cho thấy LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] rằng các quyền chọn và tương lai, được giao dịch đầu tiên trên Sở giao dịch Amsterdam năm 1688 và hợp đồng giao sau cho gạo được giao dịch ở Nhật Bản trong thế kỷ 17 và 18 (Reuters, 1999).

Mặc dù các thị trường phái sinh đã tồn tại trong nhiều thế kỷ, sự tăng trưởng của thị trường phái sinh như là một phần quan trọng của thị trường tài chính đã tăng tốc nhanh chóng chỉ trong 30 năm qua. Bây giờ, nhiều sản phẩm phái sinh đã được làm việc rộng rãi bởi các tập đoàn, các tổ chức tài chính, nhà đầu tư chuyên nghiệp và cá nhân. - Thị trường phái sinh đã chứng kiến sự tăng trưởng mạnh mẽ trong nhiều thế kỷ và tiếp tục cải thiện hơn nữa để đáp ứng nhu cầu thay đổi liên tục của thị trường. Mặc dù có sự e ngại do thua lỗ nghiêm trọng trong mối quan tâm từ những người dùng các sản phẩm phái sinh đối với các giao dịch phái sinh đã được công bố bởi một số công ty nổi tiếng vào năm 1994 (ví dụ như Ngân hàng Barings, Procter & Gamble), nhưng việc sử dụng các sản phẩm tài chính phái sinh vẫn ngày càng tăng.

Từ những bằng chứng thống kê bởi BIS trong năm 2007 cho thấy, các sản phẩm phái sinh tăng trưởng một cách nhanh chóng trên cả hai phương diện, từ nhu cầu người sử dụng và khả năng sáng tạo của ngành công nghiệp dịch vụ tài chính để đáp ứng nhu cầu thị trường.2 Các loại công cụ phái sinh: Thị trường phái sinh là thị trường dành cho các công cụ tài chính phái sinh, những công cụ mang tính hợp đồng, mà thành quả của chúng được xác định trên một hoặc một số công cụ tài sản khác. Chúng ta xem các công cụ phái sinh như là các hợp đồng, và giống như tất cả hợp đồng, chúng được thoả thuận giữa hai bên, người mua và người bán, trong đó mỗi bên sẽ thực hiện nghĩa vụ gì đó cho bên kia. Các hợp đồng này có giá cả và người mua sẽ cố gắng mua với giá rẻ và người bán cố gắng bán với giá cao nhất. Các loại công cụ phái sinh khác nhau bao gồm: Hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng tương lai, quyền chọn, hoán đổi và chứng khoán lai tạp.

Trong đó, giao dịch kỳ hạn, hoán đổi chỉ được thực hiện trên thị trường OTC (thị trường phi tập trung); giao dịch tương lai được thực hiện trên thị trường tập trung; còn giao dịch quyền chọn có thể thực hiện trên cả hai thị trường. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 Hợp đồng kỳ hạn: - Hợp đồng kỳ hạn là những thỏa thuận mua hoặc bán một loại tài sản ở một thời điểm xác định trong tương lai với mức giá nhất định. Đây là những thỏa thuận cá nhân (qua thị trường phi tập trung) giữa hai tổ chức tài chính hoặc giữa một tổ chức tài chính và khách hàng là doanh nghiệp. Vì vậy, hợp đồng kỳ hạn không theo tiêu chuẩn của thị trường riêng biệt.

Ngày giao hàng trong hợp đồng có thể là bất kỳ ngày nào thuận tiện cho hai bên. Giá trong hợp đồng kỳ hạn là giá thanh toán ở thời điểm ký kết hợp đồng, giá thanh toán được xác định để giá trị hợp đồng của hai bên bằng không. Điều này có nghĩa là không có chi phí mua, bán hợp đồng.2 Hợp đồng tương lai: - Hợp đồng tương lai là một thỏa thuận để mua hoặc bán một tài sản vào một thời điểm chắc chắn trong tương lai với một mức giá xác định. Khác với hợp đồng kỳ hạn được thương lượng trực tiếp giữa hai chủ thể, không cần chuẩn hóa sản phẩm và không yêu cầu thủ tục phức tạp, hợp đồng tương lai được giao dịch trên Sở giao dịch tương lai nên việc chuẩn hóa hợp đồng là điều quan trọng.

Hai bên tham gia hợp đồng phải biết được hàng hóa chuyển giao, nơi giao hàng. Họ cũng cần biết chi tiết về giờ trao đổi, giá được niêm yết thế nào, mức dịch chuyển tối đa hàng ngày ra sao. Hợp đồng mới phải biết được sự chấp nhận của Ủy ban giao dịch tương lai về hàng hóa trước khi giao dịch bắt đầu. Hợp đồng tương lai là những hợp đồng được giao dịch một cách tổ chức tại Sở giao dịch.

Giá của hợp đồng tương lai được điều chỉnh hàng ngày theo điều kiện thị trường để phản ánh những thay đổi của các lực lượng cung cầu trên thị trường. Do vậy, hàng ngày giữa người mua và người bán phải quyết toán những thay đổi giá trị của hợp đồng với nhau. Nếu giá trị hợp đồng giảm, người mua phải thanh toán cho người bán hợp đồng phần chênh lệch giảm và người lại. - Để thực hiện việc điều chỉnh giá hàng ngày, các nhà đầu tư phải duy trì khoản ký quỹ với người môi giới.

Mức tối thiểu của tiền ký quỹ ban đầu và duy trì do thị trường xác định. Nhà môi giới có thể yêu cầu khách hàng ký quỹ nhiều hơn mức thị trường yêu cầu nhưng không thể yêu cầu mức thấp hơn thị trường quy định. Các LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] mức ký quỹ được xác định bởi những biến động về giá của tài sản cơ sở, biến động càng lớn mức ký quỹ càng cao. Mức ký quỹ duy trì thường vào khoản 75% mức ký quỹ yêu cầu.

Chính vì vậy, khác với các hợp đồng kỳ hạn là những hợp đồng song phương trong đó các đối tác tham gia hợp đồng có thể phải gánh chịu rủi ro tín dụng, đối với hợp đồng tương lai, rủi ro tín dụng được giảm một cách đáng kể bởi sự đảm bảo của Sở giao dịch tương lai.3 Hợp đồng quyền chọn: - Quyền chọn là hợp đồng giữa hai bên, người mua và người bán, trong đó cho người mua quyền nhưng không có nghĩa vụ, để mua hoặc bán một tài sản nào đó vào ngày trong tương lai với giá đã đồng ý vào ngày hôm nay. Người mua quyền chọn trả cho người bán một số tiền gọi là phí quyền chọn. Người bán quyền chọn sẵn sàng bán hoặc tiếp tục nắm giữ tài sản theo điều khoản của hợp đồng nếu người mua muốn thế. Một quyền chọn để mua tài sản gọi là quyền chọn mua (call option), một quyền chọn bán tài sản gọi là quyền chọn bán (put option).

Mặc dù các quyền chọn được giao dịch trong một thị trường có tổ chức nhưng phần lớn các giao dịch quyền chọn được quản lý riêng rẽ giữa hai bên. Những người này tự tìm đến với nhau, loại thị trường này gọi là thị trường OTC, đây chính là loại thị trường quyền chọn xuất hiện đầu tiên. Hầu hết các quyền chọn chúng ta quan tâm là mua bán các loại tài sản tài chính chẳng hạn như cổ phiếu, trái phiếu… Mặc dù vậy, chúng ta cũng thấy xuất hiện loại thoả thuận tài chính khác như hạn mức tín dụng, đảm bảo khoản vay, và bảo hiểm cũng là một hình thức khác của quyền chọn. Ngoài ra, bản thân cổ phiếu cũng là quyền chọn trên tài sản công ty.

Quyền chọn cũng có những nét giống với một hợp đồng kỳ hạn nhưng quyền chọn không bắt buộc phải thực hiện giao dịch còn người sở hữu hợp đồng kỳ hạn bắt buộc phải thực hiện giao dịch. Hai bên trong hợp đồng kỳ hạn có nghĩa vụ phải mua và bán hàng hoá, nhưng người nắm giữ quyền chọn có thể quyết định mua hoặc bán tài sản với giá cố định nếu giá trị của nó thay đổi. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.4 Hoán đổi: - Hoán đổi là một hợp đồng trong đó hai bên đồng ý hoán đổi dòng tiền, một giao dịch mà cả hai bên đồng ý thanh toán cho bên còn lại một chuỗi các dòng tiền trong một khoảng thời gian xác định. Ví dụ, một bên đối tác đang nhận được một dòng tiền từ một khoản đầu tư, nhưng lại thích một loại đầu tư khác với dòng tiền mà mình đang thụ hưởng.

Bên đối tác này sẽ liên lạc với một dealer hoán đổi, thường là một công ty hoạt động trên OTC, và họ sẽ thực hiện vị thế đối nghịch trong giao dịch. Tuỳ thuộc vào lãi suất hay giá sau đó thay đổi như thế nào mà 1 bên sẽ thu được lợi nhuận hay là bị lỗ. Lãi của bên này chính là lỗ của bên kia.