Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRANG TRẠI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRANG TRẠI 1. Trang trại và kinh tế trang trại Trang trại là loại hình cơ sở sản xuất nông nghiệp của các hộ gia đình nông dân, hình thành và phát triển chủ yếu trong điều kiện kinh tế thị trường khi phương thức sản xuất tư bản thay thế phương thức sản xuất phong kiến. Một số tác giả khi nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển kinh tế trang trại trên thế giới cho rằng, các trang trại được hình thành từ cơ sở của các hộ tiểu nông sau khi từ bỏ sản xuất tự cung tự cấp khép kín, vươn lên sản xuất hàng hoá đáp ứng nhu cầu thị trường trong điều kiện cạnh tranh [2], [40].
Kinh tế trang trại là một loại hình kinh tế sản xuất hàng hoá phát triển trên cơ sở kinh tế hộ nhưng ở quy mô lớn hơn, được đầu tư nhiều hơn về cả vốn và kỹ thuật, có thể thuê mướn nhân công để sản xuất ra một hoặc vài loại sản phẩm hàng hoá từ nông nghiệp với khối lượng lớn cho thị trường. Về thực chất "trang trại" và "kinh tế trang trại" là những khái niệm không đồng nhất. Kinh tế trang trại là tổng thể các yếu tố vật chất của sản xuất và các quan hệ kinh tế nảy sinh trong quá trình tồn tại và hoạt động của trang trại, còn trang trại là nơi kết hợp các yếu tố vật chất của sản xuất và là chủ thể của các quan hệ kinh tế đó [8, tr16]. Các quan hệ kinh tế nảy sinh trong quá trình tồn tại và phát triển của trang trại có thể tóm lược thành hai nhóm đó là quan hệ giữa trang trại với môi trường bên ngoài và quan hệ giữa trang trại với môi trường bên trong.
Quan hệ giữa trang trại với môi trường bên ngoài bao gồm hai cấp độ, môi trường vĩ vô (cơ chế, chính sách chung của Nhà nước.) và môi trường vi mô (các đối tác, khách hàng, bạn hàng, đối thủ cạnh tranh.) các quan hệ nội tại bên trong trang trại rất đa dạng và phức Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 7 tạp như các quan hệ về đầu tư, phân bổ nguồn lực cho các ngành, các bộ phận trong trang trại, các quan hệ lợi ích kinh tế liên quan đến việc phân phối kết quả làm ra, trong đó lợi ích của chủ trang trại với tư cách là người chủ sở hữu tư liệu sản xuất và lợi ích của người lao động làm thuê là rất quan trọng. Để tạo ra động lực thúc đẩy kinh tế trang trại phát triển thì các quan hệ về lợi ích phải được giải quyết một cách thoả đáng. Các quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình tồn tại và phát triển của trang trại được tóm lược ở sơ đồ 1.1 Trang trại Vị trí địa lý Địa hình Đặc điểm thời tiết khí hậu Các quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình hoạt động SXKD của trang trại Quan hệ bên ngoài Tìm kiếm hiệu quả hạn Quan hệ bên trong Đầu Thị trƣờng vốn tƣ Thị trƣờng lao động Thị chế rủi ro Bố trí cơ cấu sản xuất trƣờng TLSX Thị trƣờng Liên kết các trang trại Lợi ích chủ trang trại thông tin Quan hệ khách hàng, Lợiíchngƣờilao động Các cơ quan quản lý nhà các tổ chức trung gian nƣớc về kinh tế Chính quyền địa phƣơng Tìm kiếm thị trƣờng, tiêu thụ sản phẩm Trang Sơ đồ 1. Cáctrạiquan phải hệ đồng thời tế kinh giảitrong quyếtquá tất cảtrình các quan hoạthệđộng kinh sản xuất tế trên một cách thoả đáng, hài hoà kinh doanh của trang trại Ngoài mặt kinh tế, trang trại còn có thể được nhìn nhận từ mặt xã hội và môi trường.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 8 Về mặt xã hội, trang trại là một tổ chức cơ sở của xã hội, trong đó các mối quan hệ xã hội đan xen nhau. Về mặt môi trường, trang trại là một không gian sinh thái, trong đó diễn ra các quan hệ sinh thái đa dạng. Không gian sinh thái trang trại có quan hệ chặt chẽ và ảnh hưởng qua lại trực tiếp với hệ sinh thái của vùng. Ba mặt trên của trang trại có mối quan hệ chặt chẽ và tác động qua lại lẫn nhau.
Sự kết hợp hài hoà ba mặt này sẽ bảo đảm cho kinh tế trang trại phát triển bền vững và bảo vệ tốt môi trường, sử dụng tối ưu các nguồn lực. Mối quan hệ ba mặt cơ bản của trang trại được trình bày ở sơ đồ 1. KINH XÃ TẾ HỘI MÔI TRƯỜN G Phát triển bền vững Hiệu quả tối ƣu Sơ đồ 1. Mối quan hệ ba mặt cơ bản của trang trại Trong các mặt kinh tế- xã hội và môi trường của trang trại thì mặt kinh tế là mặt cơ bản chứa đựng những nội dung cốt lõi của trang trại.
Vì vậy trong nhiều trường hợp khi nói đến kinh tế trang trại, tức là nói tới mặt kinh tế của trang trại, người ta gọi tắt là trang trại [2], [36], [42] Theo quan điểm hệ thống có thể thấy trang trại như là một tổ chức kinh tế mang tính hệ thống rõ rệt (xem sơ đồ 1. Quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh của trang trại có quan hệ chặt chẽ với môi trường bên ngoài và trải qua ba công đoạn đó là đầu vào (inputs); quá trình (process) và đầu ra (outputs). Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 9 Quá KếtYếu trình quả tốsản đầu SXxuất và vàochế biến Số Đấtlƣợng, Bố trí cơ cấuchất sản lƣợng đai Tính xuất và cơ cấuđầu toán sản phẩm Vốn Hình thức, bao tƣ gói SP Laochức Tổ độngTổlaochức độngtiêu thụ SP liệuLợi Tƣdụng áp cácnhuận sản xuất biện pháp kỹ thuật KiếnKH Lập thứcsản KHKT xuất và hạch toán Thông kinh tế tin thị trƣờng Điều hành, tác - BaSơcông đồ đoạn này cóhệ 1. Tính mối quan hệ thống củachặt chẽ tác trang trạiđộng qua lại và phụ thuộc lẫn nhau.
Có thể nói- rằng trangbatrại Một trong là đoạn công hình trên thứcgặp tổ trục chứctrặc sảndẫn xuất đếnnông cả hệ nghiệp hàng thống bị ngƣng trệ hoá dựa trên cơ sở lao động, đất đai, tư liệu sản xuất cơ bản của hộ gia đình, - Nghiên cứu kinh tế trang trại phải đồng thời xem xét trên hoàn toàn tự chủ,cảsản xuất đoạn ba công kinhcủa doanh bình nó mới chođẳng ta cáivới cáctoàn nhìn tổ diện chứcvàkinh tế khác, hệ thống về trang trại và kinh tế trang trại sản phẩm làm ra chủ yếu là để bán và tạo nguồn thu nhập chính cho gia đình [7]. Vai trò và vị trí của kinh tế trang trại Trang trại là hình thức tổ chức sản xuất quan trọng trong nền nông Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 10 nghiệp thế giới. Ở các nước phát triển, trang trại gia đình có vai trò to lớn và quyết định trong sản xuất nông nghiệp và tuyệt đại bộ phận nông sản cung cấp cho xã hội được sản xuất ra trong các trang trại gia đình [2], [36]. Ở nước ta, kinh tế trang trại (mà chủ yếu là trang trại gia đình) mặc dù mới phát triển trong những năm gần đây, song vai trò tích cực và quan trọng của kinh tế trang trại đã thể hiện rõ nét cả về kinh tế cũng như về mặt xã hội và môi trường.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 11 Về mặt kinh tế, các trang trại góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế, phát triển các loại cây trồng, vật nuôi có giá trị hàng hoá cao, khắc phục dần tình trạng sản xuất phân tán, manh mún, tạo nên những vùng chuyên môn hoá, tập trung hàng hoá và thâm canh cao. Mặt khác qua thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, trang trại góp phần thúc đẩy phát triển công nghiệp, đặc biệt là công nghiệp chế biến và dịch vụ sản xuất ở nông thôn. Do vậy, phát triển kinh tế trang trại góp phần tích cực thúc đẩy sự tăng trưởng và phát triển của nông nghiệp và kinh tế nông thôn. Về mặt xã hội, phát triển kinh tế trang trại góp phần quan trọng làm tăng số hộ giàu trong nông thôn, tạo thêm việc làm và tăng thêm thu nhập cho lao động.
Điều này rất có ý nghĩa trong giải quyết vấn đề lao động và việc làm, một trong những vấn đề bức xúc của nông nghiệp, nông thôn nước ta hiện nay. Về mặt môi trường, do sản xuất kinh doanh tự chủ và vì lợi ích thiết thực, lâu dài của mình mà các chủ trang trại luôn có ý thức khai thác hợp lý và quan tâm bảo vệ các yếu tố môi trường, trước hết là trong phạm vi không gian sinh thái trang trại và sau nữa là trong phạm vi từng vùng. Các trang trại ở trung du, miền núi đã góp phần quan trọng vào việc trồng rừng, bảo vệ rừng, phủ xanh đất trống đồi trọc và sử dụng hiệu quả tài nguyên đất đai. những việc làm này đã góp phần tích cực cải tạo và bảo vệ môi trường sinh thái trên các vùng của đất nước [36].
Đặc trưng của kinh tế trang trại Trong điều kiện kinh tế thị trường, trang trại là một đơn vị kinh tế tự chủ với những đặc trưng chủ yếu sau: - Tư liệu sản xuất mà trước hết là ruộng đất và tiền vốn được tập trung theo yêu cầu của sản xuất hàng hoá. Sự tập trung ruộng đất và tiền vốn tới một quy mô nhất định theo yêu cầu của sản xuất hàng hoá là điều kiện tiên quyết cho sự hình thành và tồn tại của trang trại [19]. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 12 Như vậy có thể thấy rằng, không phải bất kỳ sự tập trung ruộng đất và tiền vốn nào cũng có thể tới hình thành trang trại mà sự tập trung đó phải đạt tới một quy mô nhất định thì mới có thể dẫn tới sự hình thành trang trại [2], [36]. - Sản xuất nông sản phẩm hàng hoá Trong điều kiện kinh tế thị trường, sản xuất của các trang trại là sản xuất hàng hoá.
Lúc này các trang trại sản xuất nông sản phẩm chủ yếu là để bán nhằm đem lại thu nhập và lợi nhuận cho chủ trang trại. Chính vì vậy, Các Mác đã phân biệt người chủ trang trại và người tiểu nông ở chỗ: Người chủ trang trại thì bán ra thị trường toàn bộ sản phẩm làm ra, con người tiểu nông thì tiêu dùng đại bộ phận sản phẩm làm ra và mua bán càng ít càng tốt [4], [11].