Chương 1: Cơ sở lí luận về du lịch cộng đồng và một số kinh nghiệm phát triển du lịch cộng đồng. Chương 2: Tiềm năng và thực trạng phát triển du lịch cộng đồng tại Khu du lịch sinh thái Tràng An. Chương 3: Một số giải pháp phát triển du lịch cộng đồng tại Khu du lịch sinh thái Tràng An. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1.
CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ DU LỊCH CỘNG ĐỒNG VÀ MỘT SỐ KINH NGHIỆM PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG 1. Du lịch sinh thái Hiện nay, DLST ngày càng nhận đƣợc nhiều sự quan tâm của cộng đồng bởi tính gần gũi, bảo vệ tài sản vốn có của tự nhiên và cƣ dân địa phƣơng đã sinh sống nhiều đời. Nó góp phần vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế - XH. Thúc đẩy và nâng cao ý thức bảo vệ tài nguyên môi trƣờng của các tầng lớp trong xã hội.
Đặc biệt là trong hoàn cảnh nền kinh tế toàn cầu nhƣ hiện nay với tốc độ khai thác tài nguyên nhanh chóng, dần phá hủy sự cân bằng sinh thái tại các khu vực của thế giới. Nhƣ đã trình bày tại phần lịch sử nghiên cứu, có khá nhiều khái niệm khác nhau về DLST. Tuy nhiên có thể thấy rằng tất cả các khái niệm đều quan tâm tới thiên nhiên và môi trƣờng, trách nhiệm với xã hội và cộng đồng - bảo vệ thiên nhiên. Các yếu tố này là trọng tâm của hoạt động du lịch sinh thái đƣợc diễn ra trong luận văn này.
Theo Điều 4, Luật du lịch Việt Nam năm 2005 đã đƣa ra khái niệm: “Du lịch sinh thái là hình thức du lịch dựa vào thiên nhiên, gắn với bản sắc văn hoá địa phương với sự tham gia của cộng đồng nhằm phát triển bền vững” [12, tr. Cộng đồng Cộng đồng là một khái niệm về tổ chức xã hội đã đƣợc nhiều nhà nghiên cứu đƣa ra trong các công trình khoa học với nhiều ngữ nghĩa khác nhau. Theo từ điển bách khoa Việt Nam: Cộng đồng đƣợc hiểu là “Một tập đoàn người rộng lớn, có những dấu hiệu chung về thành phần giai cấp, về nghề nghiệp, về địa điểm sinh tụ và cư trú. Cũng có những cộng đồng xã hội bao gồm một dòng giống, một sắc tộc, một dân tộc”.601] 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo Sue BeeTon trong cuốn “Commumnity Development through Tourism”: “Cộng đồng có nguồn gốc từ Latin, mà đề cập đến tinh thần rất cộng đồng, hoặc một cộng đồng không có cấu trúc bên trong mà mọi ngƣời đều bình đẳng”.
“Hoặc cộng đồng là một nhóm ngƣời có cùng một tín ngƣỡng, cùng sống trong một thời gian và một không gian nhất định”.3 – 4] Theo Bùi Thị Hải Yến trong cuốn “Du lịch cộng đồng”: “Cộng đồng được hiểu là một nhóm dân cư cùng sinh sống trên một lãnh thổ nhất định được gọi tên như: Làng, xã, huyện, thị xã, tỉnh, thành phố, quốc gia… có những dấu hiệu chung về thành phần giai cấp, truyền thống văn hóa, đặc điểm kinh tế - xã hội”.33] Theo Võ Quế trong cuốn “Du lịch cộng đồng lý thuyết và vận dụng tập 1”: “Khái niệm cộng đồng được cho là một khái niệm có nhiều tuyến nghĩa. Trong tuyến nghĩa khoa học xã hội bao gồm: Các thực tế xã hội có cơ cấu tổ chức chặt chẽ hoặc không chặt chẽ, tồn tại trong một không gian địa lý nhất định”. [19, tr15] Từ khái niệm cộng đồng đƣợc nhiều tác giả đƣa ra và các đặc điểm chung của cộng đồng, cộng đồng có thể đƣợc hiểu là: “một nhóm dân cư, một tập đoàn người rộng lớn cùng sinh sống trên một lãnh thổ nhất định được gọi tên như: Làng(bản, buôn, sóc), xã(phường, thị trấn), huyện(thị xã), tỉnh(thành phố), quốc gia, tộc người… có những dấu hiệu chung về tôn giáo, thành phần giai cấp, về các mối quan tâm, truyền thống văn hóa, về kinh tế xã hội”. Cộng đồng địa phương - Theo Bùi Thị Hải Yến trong cuốn “Du lịch cộng đồng”: “CĐĐP là một nhóm dân cư cùng sinh sống trên một lãnh thổ nhất định được gọi tên như các đơn vị làng (bản, buôn, thôn, sóc), xã, huyện, tỉnh (thành phố) nhất định qua nhiều thế hệ và có những đặc điểm chung về các giá trị văn hóa truyền thống, bảo tồn, sử dụng chung các nguồn tài nguyên môi trường, có cùng mối 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quan tâm về kinh tế - xã hội, có sự gắn kết về huyết thống, tình cảm và có sự chia sẻ nguồn lợi và trách nhiệm trong cộng đồng”.33] Vậy, CĐĐP có thể đƣợc hiểu là “một nhóm dân cư hoặc một tập đoàn người rộng lớn cùng sinh sống trên một lãnh thổ nhất định được gọi tên như làng (bản, thôn, buôn, sóc), xã (phường, thị trấn), huyện (thị xã), tỉnh (thành phố), qua nhiều thế hệ, có sự gắn kết về truyền thống, tình cảm, có quyền lợi và nghĩa vụ trong việc bảo tồn, phát triển, sử dụng các nguồn tài nguyên ở địa phương, có các dấu hiệu chung về tôn giáo, tín ngưỡng, kinh tế - xã hội, truyền thống văn hóa”.
Du lịch cộng đồng Thuật ngữ “Du lịch cộng đồng” (Community-based tourism) bắt nguồn từ loại hình du lịch làng bản, xuất hiện vào những năm 1970, khi một số khách du lịch muốn tham quan các làng bản và tìm hiểu văn hóa kết hợp với khám phá tự nhiên. Thông thƣờng các hoạt động du lịch này thƣờng đƣợc tổ chức ở những khu vực rừng núi còn mang tính tự nhiên hoang dã, có hệ sinh thái đa dạng… nhƣng còn hẻo lánh, thƣa thớt dân cƣ. Điều này dẫn đến việc khách du lịch gặp khó khăn rất nhiều về vấn đề giao thông, điều kiện sinh hoạt, thông tin hay các điều kiện hỗ trợ cho hoạt động du lịch khác. Khi đó, khách du lịch cần sự hỗ trợ của ngƣời dân bản xứ: dẫn đƣờng, cung cấp đồ ăn, chỗ ngủ… Khách du lịch đã đƣa ra cách gọi đầu tiên đó là “những chuyến du lịch có sự hỗ trợ của ngƣời dân bản xứ”.
Đó chính là tiền đề cho khái niệm du lịch cộng đồng sau này Khi nghiên cứu về du lịch cộng đồng, các tác giả chƣa có sự thống nhất. Cũng nhƣ khái niệm DLST, mỗi tác giả có cách tiếp cận riêng. Nicole Hausle và Wolfgang Strasdas cho rằng: “DLCĐ là một loại hình du lịch trong đó chủ yếu người dân địa phương đứng ra phát triển và quản lý. Lợi ích kinh tế có được từ du lịch sẽ đọng lại nền kinh tế địa phương” [38, 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Trong định nghĩa này, Nicole và Wolfgang chú trọng đến vai trò và lợi ích kinh tế mà DLCĐ đem lại cho ngƣời dân địa phƣơng. Ở Thái Lan khái niệm Community – based tourism – Du lịch cộng đồng đƣợc định nghĩa: “Du lịch cộng đồng là du lịch có tính đến bền vững về mặt môi trường, văn hóa và xã hội. Nó do chính cộng đồng quản lí và làm chủ vì lợi ích của cộng đồng vì mục đích tạo cho du khách có khả năng nhận thức và tìm hiểu về cộng đồng và lối sống của cộng đồng” (REST – 2007). [39,tr10] Có thể nhận định rằng du lịch cộng đồng thực chất là tiếp cận cộng đồng trong hoạt động du lịch, trong đó vai trò của cộng đồng đƣợc đề cao, thể hiện ở sự tham gia chủ động và tích cực của cộng đồng trong các hoạt động du lịch trên địa bàn sinh sống của họ.2 Các điều kiện phát triển du lịch cộng đồng Để tổ chức hoạt động du lịch cộng đồng, Viện nghiên cứu và phát triển ngành nghề nông thôn Việt Nam đƣa ra một số điều kiện cơ bản sau [30,tr4-7]: Nguồn lực bên trong Có nguồn tài nguyên du lịch phong phú, đa dạng và có giá trị.
Về phía cộng đồng phải có sự tham gia rộng rãi và hiệu quả. Họ là những ngƣời am hiểu, có ý thức trách nhiệm về tài nguyên và phát triển du lịch. Có sức hút với thị trƣờng khách du lịch. Điều kiện bên ngoài Có cơ chế chính sách hợp lý, tạo môi trƣờng thuận lợi cho phát triển DL và sự tham gia của cộng đồng.
Có sự hỗ trợ, giúp đỡ của Chính phủ, các tổ chức và cá nhân về nhân lực, tài chính và kinh nghiệm làm việc, và của các công ty lữ hành về công tác tiếp thị. 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.3 Các yếu tố quyết định sự thành công của du lịch cộng đồng Từ khảo sát thực tế và nghiên cứu tổng quan tài liệu các mô hình du lịch công đồng tai một số nơi trong cả nƣớc, tác giả rút ra một só yếu tố quyết định sự thành công của du lịch cộng đồng bao gồm: Thái độ cƣ xử giữa cộng đồng và du khách. Khả năng tiếp cận điểm du lịch. Khả năng cung ứng các dịch vụ cơ bản nhƣ lƣu trú, ăn uống và đi lại.
Nguồn tài nguyên du lịch phong phú, đa dạng và có sức hút lớn Công tác quảng bá du lịch. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự thành công của hoạt động du lịch cộng đồng Thái độ ứng Khả năng tiếp xử giữa CĐ và cận điểm DL du khách Khả năng Thái độ ứng Tài nguyên DL Khả năng cung tiếp cận Du lịch cộng phong phú, đa ứng cácxử giữa dịch vụ cộng điểm DL đồng đồng dạng du lịch cơ bảnvà du khách Công tác quảng Du lịch Nguồn tài Yếu tố khác bá, xúc tiến DL nguyên DL Khả năng cung cộng đồng phong phú, đa ứng các dịch vụ dạng Bảng 1.1 cho thấy các yếu tố trên có mối Các quanyếu hệtốmật thiết với nhau. cơ bảntác quảng du lịch Công Chẳng hạn, nếubá, phát DLhệ thống nhà nghỉ nhƣngkhác triển xúc tiến công tác xúc tiến không tốt thì sẽ không có khách hoặc lƣợng khách hạn chế. Ngƣợc lại, nếu công tác tiếp thị tốt nhƣng thái độ làm du lịch của ngƣời dân không tốt sẽ làm mất lòng tin của khách du lịch.
21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Để các khâu đều hoạt động tốt, ngoài sự cố gắng của bản thân cộng đồng cần có sự giúp đỡ của các ban ngành, tổ chức và cá nhân có trách nhiệm.4 Một số kinh nghiệm khai thác tài nguyên dựa vào cộng đồng 1. Trên thế giới DLCĐ không phải là khái niệm xa lạ trên thế giới và nhiều nƣớc đã đạt đƣợc một số thành tựu nhƣ Indonesia, Thái Lan, Philippine, Nepal. Ngƣời dân đƣợc trực tiếp tiếp xúc với du khách, tham gia các hoạt động du lịch nhƣ bán hàng, giới thiệu đặc sắc tại địa phƣơng. Kết quả của những hoạt động này góp phần đáng kể vào việc phát triển cuộc sống cho ngƣời dân nơi đây.
Sau đây tác giả sẽ giới thiệu một số bài học kinh nghiệm về DLCĐ ở một số quốc gia.