CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ THANH TOÁN QUỐC TẾ CỦA NHTM 1. Dịch vụ thanh toán quốc tế 1. Khái niệm dịch vụ thanh toán quốc tế Trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu như hiện nay, các mối quan hệ kinh tế, chính trị thương mại ngày càng phát triển mạnh mẽ và kết quả là hình thành nên các khoản thu và chi tiền tệ quốc tế giữa các đối tác ở các nước khác nhau. Các mối quan hệ tiền tệ này ngày một phong phú, đa dạng với quy mô ngày càng lớn.
Trong các mối quan hệ quốc tế, các đối tác ở các nước khác nhau, do vậy có sự khác nhau về ngôn ngữ, cách xa nhau về địa lý nên việc thanh toán không thể tiến hành trực tiếp với nhau mà phải thông qua các tổ chức trung gian, đó chính là các ngân hàng thương mại cùng với mạng lưới hoạt động khắp nơi trên thế giới. Từ đó hình thành và phát triển hoạt động TTQT. TTQT có thể được định nghĩa theo nhiều quan điểm khác nhau: TTQT là việc thanh toán các nghĩa vụ tiền tệ phát sinh có liên quan tới các quan hệ kinh tế, thương mại và các mối quan hệ khác giữa các tổ chức, các công ty và các chủ thể khác nhau của các nước (Đinh Xuân Trình (1996)). TTQT là quá trình thực hiện các khoản thu chi tiền tệ quốc tế thông qua hệ thống ngân hàng trên thế giới nhằm phục vụ cho các mối quan hệ trao đổi quốc tế phát sinh giữa các nước với nhau (Trầm Thị Xuân Hương (2006)).
TTQT đã ra đời từ lâu, nhưng nó mới chỉ phát triển mạnh mẽ vào cuối thế kỷ 20 khi mà khối lượng mua bán, đầu tư quốc tế và chuyển tiền quốc tế ngày càng gia tăng, từ đó làm cho khối lượng các giao dịch TTQT qua ngân hàng cũng tăng theo. Trong thương mại quốc tế, không phải lúc nào các nhà xuất nhập khẩu cũng có thể thanh toán tiền hàng trực tiếp cho nhau, mà thường phải thông qua ngân hàng thương mại với mạng lưới chi nhánh và hệ thống ngân hàng đại lý rộng khắp toàn cầu. khi thay mặt khách hàng thực hiện dịch vụ TTQT, các ngân hàng trở thanh cầu nối trung gian thanh toán giữa hai bên mua bán. Do đó, dịch vụ TTQT tại các NHTM càng phát triển.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -5- Dịch vụ TTQT là dịch vụ NHTM cung cấp cho khách hàng để thực hiện nghĩa vụ thanh toán theo phương thức TTQT trong hợp động ngoại thương. Nghiệp vụ TTQT liên quan đến tài sản ngoại bảng của ngân hàng. Dịch vụ TTQT giúp ngân hàng đáp ứng tốt hơn nhu cầu đa dạng của khách hàng về các dịch vụ tài chính có liên quan tới TTQT. Trên cơ sở đó giúp ngân hàng tăng doanh thu, nâng cao uy tín của ngân hàng và tạo dựng niềm tin cho khách hàng.
Điều đó không chỉ giúp ngân hàng mở rộng qui mô hoạt động mà còn là một ưu thế tạo nên sức cạnh tranh cho ngân hàng trong cơ chế thị trường. Dịch vụ TTQT không chỉ là một nghiệp vụ đơn thuần mà còn là một dịch vụ nhằm hỗ trợ và bổ sung cho các hoạt động kinh doanh khác của ngân hàng. Dịch vụ TTQT được thực hiện tốt sẽ mở rộng hoạt động tín dụng xuất nhập khẩu, phát triển dịch vụ kinh doanh ngoại tệ, bảo lãnh ngân hàng trong ngoại thương, tài trợ thương mại và các nghiệp vụ ngân hàng quốc tế khác… 1. Đặc điểm của thanh toán quốc tế TTQT có những đặc điểm riêng: Trước hết, TTQT diễn ra trên phạm vi toàn cầu, phục vụ các giao dịch mậu dịch và phi mậu dịch thông qua mạng lưới ngân hàng thế giới.
Do vậy, chủ thể tham gia vào hoạt động TTQT ở các quốc gia khác nhau. Mỗi giao dịch TTQT liên quan tới tối thiểu hai quốc gia. Khác với thanh toán nội địa,TTQT có liên quan đến việc trao đổi tiền tệ giữa các nước với nhau. Khi ký kết các hợp đồng ngoại thương các bên tham gia giao dịch phải thỏa thuận với nhau lấy đồng tiền nào là tiền tệ tính toán và thanh toán trong hợp đồng, nhưng thông thường là ngoại tệ được tự do chuyển đổi.
Do đó, khái niệm tỷ giá luôn được đề cập trong hợp đồng ngoại thương. Các chủ thể tham gia phải tính toán và tìm ra biện pháp để phòng ngừa rủi ro giá cả ngoại tệ bị biến động. TTQT là thanh toán không dùng tiền, do đó viện thanh toán phải sử dụng các phương tiện TTQT như hối phiếu thương mại, hối phiếu ngân hàng, lệnh phiếu. Do vậy TTQT về bản chất chính là các nghiệp vụ ngân hàng quốc tế.
Chúng được hình thành và phát triển trên cơ sở các hợp đồng ngoại thương và các trao đổi tiền tệ quốc tế. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -6- Vì là thanh toán giữa các nước đều được tiến hành thông qua ngân hàng và phạm vi thanh toán rộng nên đòi hỏi các ngân hàng các nước phải có quan hệ đại lý với nhau, phải tham gia và là thanh viên hệ thống ngân hàng toàn cầu SWIFT. TTQT liên quan đến hệ thống luật pháp của các quốc gia khác nhau, thậm chí đối nghịch nhau. Do tính phức tạp đó, TTQT được thực hiện dựa trên nền tảng pháp luật và tập quán thương mại quốc tế, đồng thời nó cũng bị chi phối bởi luật pháp của các quốc gia, bởi các chính sách kinh tế, chính sách ngoại thương và chính sách ngoại hối của các quốc gia tham gia trong thanh toán.
TTQT đòi hỏi trình độ chuyên môn, trình độ ngoại ngữ và công nghệ tương xứng với trình độ quốc tế. Sự phát triển dịch vụ TTQT được đánh giá phần nào qua sự phát triển ngân hàng đại lý trong và ngoài nước 1. Các sản phẩm dịch vụ thanh toán quốc tế TTQT phục vụ cho hai lĩnh vực hoạt động là kinh tế và phi kinh tế. Tuy nhiên, trong thực tế, giữa hai lĩnh vực hoạt động này thường giao thoa với nhau, không có một ranh giới rõ rệt.
Hơn nữa, do hoạt động TTQT được hình thành trên cơ sở hoạt động ngoại thương và phục vụ chủ yếu cho hoạt động ngoại thương. Chính vì vậy, trong các quy chế thanh toán và thực tế tại các NHTM, người ta thường phân hoạt động TTQT thành hai lĩnh vực rõ ràng là: thanh toán trong ngoại thương (thanh toán mậu dịch) và thanh toán phi ngoại thương (thanh toán phi mậu dịch). Thanh toán mậu dịch là việc thực hiện thanh toán trên cơ sở hàng hóa xuất nhập khẩu và các dịch vụ thương mại cung ứng cho nước ngoài theo giá cả thị trường quốc tế. Cơ sở để các bên tiến hành mua bán và thanh toán cho nhau là hợp đồng ngoại thương.
Thanh toán phi mậu dịch là việc thực hiện thanh toán không liên quan đến hàng hóa xuất nhập khẩu cũng như cung ứng lao vụ cho nước ngoài, không mang tính chất thương mại. Đó là thanh toán các chi phí của các cơ quan ngoại giao ở nước ngoài, các chi phí đi lại ăn ở của các đoàn khách nhà nước, tổ chức và cá LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -7- nhân; các nguồn tiền quà biếu, trợ cấp của cá nhân người nước ngoài cho cá nhân người trong nước,… 1. Các phương thức thanh toán mậu dịch Các phương thức thanh toán chủ yếu ở các NHTM hiện nay là L/C, Nhờ thu kèm chứng từ (trả ngay và trả chậm), T/T (chuyển tiền bằng điện) (trả trước và trả sau). Tùy theo tính chất của từng giao dịch mà khách hàng lựa chọn phương thức thanh toán hợp lý: Nếu nhà nhập khẩu và nhà xuất khẩu giao dịch thời gian đầu, hai bên thường chọn loại hình L/C không hủy ngang hoặc L/C không hủy ngang và có xác nhận, vì hai bên chưa tin tưởng vào uy tín của nhau và loại hình này an toàn nhất cho cả hai bên mặc dù chi phí cao hơn các loại hình TTQT khác.
Khi nhà nhập khẩu và nhà xuất khẩu đã giao dịch được một thời gian và sự uy tín của hai bên đã nâng lên, hai bên sẽ chọn phương thức thanh toán nhờ thu kèm chứng từ trả ngay hoặc trả chậm. Và khi nhà nhập khẩu và nhà xuất khẩu hoàn toàn tin tưởng vào nhau họ sẽ chọn phương thức thanh toán T/T (trả trước hoặc trả sau hoặc vừa trả trước vừa trả sau) 1. Các phương thức thanh toán phi mậu dịch Các phương thức thanh toán phi mậu dịch ở các NHTM hiện nay là chuyển tiền bằng điện SWIFT MT103 và phát hành Bankdraft. Các phương thức này được khách hàng lựa chọn thường để chuyển tiền du học, chuyển phí du học cho người thân: Phương thức phát hành Bankdraft với phí ngân hàng thấp nhưng rủi ro cao do thông tin cần cung cấp ít (chỉ cần tên người/đơn vị thụ hưởng) và thời gian thực hiện dài hơn do khách hàng phải tự gởi hối phiếu đi bằng các dịch vụ chuyển thư và nếu có sự sai sót trong việc chuyển đi thì thủ tục hủy Bankdraft mất nhiều thời gian.
Do vậy phương thức này được lựa chọn khi số tiền chuyển đi nhỏ như chuyển học phí, phí nộp hồ sơ … Phương thức thanh toán bằng điện SWIFT 103 với phí ngân hàng cao hơn nhưng an toàn hơn vì khi chuyển tiền bằng điện SWIFT ngân hàng yêu cầu khách hàng cung cấp đầy đủ thông tin cần thiết như đầy đủ tên và địa chỉ người thụ hưởng, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com -8- số tài khoản cùng tên và địa chỉ của ngân hàng người thụ hưởng cùng với sự hỗ trợ của ngân hàng nên việc chuyển tiền ít sai sót hơn và thời gian chuyển ngắn hơn nhờ hệ thống SWIFT. Do vậy, phương thức này thường được khách hàng lựa chọn khi số tiền chuyển lớn như chuyển tiền du học (tiền học phí và sinh hoạt phí), chuyển tiền định cư, trợ cấp thân nhân, chữa bệnh cho thân nhân … 1. Phát triển dịch vụ thanh toán quốc tế 1. Khái niệm phát triển dịch vụ thanh toán quốc tế Dịch vụ TTQT giữ một vai trò hết sức quan trọng không chỉ đối với nền kinh tế quốc dân mà còn đối với bản thân NHTM và doanh nghiệp tham gia vào hoạt động TTQT.
Chính vì vậy, việc tìm hiểu sâu về phát triển dịch vụ TTQT tại NHTM là một vấn đề quan trọng và cần thiết được ưu tiên. Phát triển dịch vụ TTQT tại NHTM được hiểu là một chuỗi các hoạt động có định hướng, có kế hoạch nhằm mở rộng dịch vụ TTQT về quy mô đồng thời tăng chất lượng dịch vụ sao cho dịch vụ này trở nên nhanh chóng, thuận tiện mà vẫn đảm bảo an toàn.