CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ DỊCH VỤ PHI TÍN DỤNG TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái quát về dịch vụ phi tín dụng 1. Một số khái niệm về dịch vụ phi tín dụng tại Ngân hàng thương mại * Khái niệm về Ngân hàng thương mại: Từ khi con người bắt đầu sử dụng đồng tiền như một phương tiện thanh toán và trao đổi trong nền kinh tế, các nhu cầu về tiền tệ cũng bắt đầu nảy sinh và ngày càng trở nên đa dạng, chính điều này yêu cầu sự ra đời của và phát triển của một loại hình trung gian tài chính chuyên kinh doanh tiền tệ và cung cấp các dịch vụ tài chính, đó là các ngân hàng thương mại. NHTM đã hình thành, tồn tại và dần dần hoàn thiện cải tiến trong hàng trăm năm, dọc theo dòng chảy của nền kinh tế.
Sự phát triển của nền kinh tế và sự phát triển của hệ thống NHTM luôn song song và thúc đẩy nhau. Có rất nhiều định nghĩa về NHTM: Theo nhà kinh tế học Peter S. Rose định nghĩa: “Ngân hàng là tổ chức tài chính (TCTC) cung cấp một danh mục các dịch vụ tài chính đa dạng nhất - đặc biệt là tín dụng, tiết kiệm, các dịch vụ thanh toán - và thực hiện nhiều chức năng tài chính nhất so với bất kì một tổ chức kinh doanh nào trong nền kinh tế” Tại Việt Nam, theo điều 4 của Luật các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12 được Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua 16/06/2010 định nghĩa: - Tổ chức tín dụng là doanh nghiệp thực hiện một, một số hoặc tất cả các hoạt động ngân hàng. Tổ chức tín dụng bao gồm ngân hàng, tổ chức tín dụng phi ngân hàng, tổ chức tài chính vi mô và quỹ tín dụng nhân dân.
- Ngân hàng là loại hình tổ chức tín dụng có thể được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng theo quy định của Luật này. Theo tính chất và mục tiêu hoạt động, 4 các loại hình ngân hàng bao gồm ngân hàng thương mại, ngân hàng chính sách, ngân hàng hợp tác xã. - Ngân hàng thương mại là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của Luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận”. Ngân hàng cung ứng các dịch vụ cho khách hàng như: Nhận tiền gửi, cung ứng dịch vụ về tài chính - tiền tệ, cấp tín dụng.
Tuy có nhiều cách định nghĩa tuy nhiên có thể hiểu một cách khái quát: NHTM là một doanh nghiệp đặc biệt, kinh doanh tiền tệ, với các hoạt động thường xuyên là huy động vốn, cho vay, chiết khấu, bảo lãnh, cung cấp các dịch vụ tài chính và các hoạt động khác có liên quan. Bên cạnh đó, NHTM còn có một định chế tài chính trung gian quan trọng trong nền kinh tế thị trường, chính NHTM đã giúp dòng tiền nhàn rỗi nằm rải rác trong dân cư, doanh nghiệp, các tổ chức xã hội được huy động và tập trung với quy mô lớn, nhằm cấp tín dụng cho những tổ chức, cá nhân cần vốn từ đó góp phần vào phát triển kinh tế - xã hội. Tại Việt Nam, hệ thống NHTM cũng đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế quốc gia. * Khái niệm về dịch vụ phi tín dụng của Ngân hàng thương mại: Trong hoạt động của NHTM, khi nhắc tới dịch vụ phi tín dụng (DVPTD) chúng ta thường nghĩ ngay đến dịch vụ thanh toán bằng tiền mặt và thanh toán không dùng tiền mặt.
Việc các ngân hàng cung ứng dịch vụ thanh toán ngày một hiện đại và nhanh chóng, cũng chính là cơ sở để NHTM tăng cường huy động vốn. Cũng tương tự như vậy, các dịch vụ phi tín dụng nói chung của NHTM đều hướng đến mục tiêu nâng cao sự tiện lợi cho khách hàng và nâng cao doanh thu của Ngân hàng. Cho đến nay dịch vụ ngân hàng nói chung và dịch vụ phi tín dụng của ngân hàng thương mại nói riêng chưa có định nghĩa một cách rõ ràng và cụ thể trong các từ điển kinh tế - tài chính. Dịch vụ phi tín dụng của NHTM là bất cứ sản phẩm dịch vụ nào được cung cấp bởi Ngân hàng hoặc tổ chức tài chính mà không phải dịch vụ tín dụng.
DVPTD là dịch vụ được ngân hàng cung cấp tới khách hàng nhằm đáp ứng nhu cầu tài chính, tiền tệ của khách hàng một cách trực tiếp và gián tiếp, đem lại cho ngân hàng một khoản doanh thu và lợi nhuận không đến từ dịch vụ tín dụng. Phân loại dịch vụ phi tín dụng của Ngân hàng thương mại Dịch vụ phi tín dụng bao gồm rất nhiều loại hình và ngày một đa dạng hoá theo nhu cầu của người sử dụng, có thể phân chia thành các nhóm dưới đây - Dịch vụ tiền gửi - Dịch vụ thanh toán - Dịch vụ bảo lãnh - Dịch vụ ngân quỹ - Dịch vụ kinh doanh ngoại tệ - Nhóm sản phẩm dịch vụ khác Dịch vụ tiền gửi: là dịch vụ được cung cấp chủ yếu và thường xuyên, tạo điều kiện quyết định sự tồn tại và phát triển của NHTM, nhận tiền gửi là nền tảng, là cơ sở cho hoạt động cấp tín dụng và sinh ra lợi nhuận của ngân hàng. Nguồn vốn từ hoạt động tiền gửi chiếm tỷ trọng lớn trong nguồn vốn tại các NHTM Việt Nam. Các ngân hàng thương mại nhận tiền gửi từ các tổ chức, cá nhân và các TCTD khách dưới những hình thức có kỳ hạn và không kỳ hạn và tiền gửi khác và cam kết hoàn trả lãi và gốc khi đến kì hạn.
Dịch vụ thanh toán: Là dịch vụ điển hình trong nhóm các dịch vụ phi tín dụng truyền thống. Dịch vụ thanh toán là việc cung ứng các phương tiện thanh toán, thực hiện các giao dịch thanh toán trong nước và quốc tế, thực hiện thu hộ, chi hộ và các loại dịch vụ thanh toán theo yêu cầu của người sử dụng. Một trong những vai trò lớn nhất của hệ thống NHTM là cung cấp các dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt cho các thành phần kinh tế. Với các dịch vụ thanh toán qua NHTM, khách hàng không cần phải mang một khối lượng tiền mặt lớn, cũng không cần phải đến tận nơi để thực hiện các giao dịch đó, mà hệ thống thanh toán của các ngân hàng sẽ làm thay khách hàng một cách an toàn, nhanh chóng với mức phí nhất định.
Chính điều này có ý nghĩa trong việc thúc đẩy quá trình lưu thông, đồng thời tạo điều kiện hỗ trợ cho các sản phẩm dịch vụ tiền gửi và tín dụng tại các NHTM. Các NHTM cung cấp dịch vụ thanh toán dựa trên cơ sở các tổ chức, cá nhân mở và sử dụng các tài khoản tại ngân hàng, và mối liên hệ giữa các ngân hàng tạo nên mạng lưới thanh toán. 6 Thanh toán và chuyển tiền trong nước Thanh toán và chuyển tiền trong nước là sản phẩm dịch vụ mà ngân hàng thương mại thực hiện theo lệnh của khách hàng, chuyển tiền cho một người thụ hưởng nhất định, hay ngân hàng thương mại trích tiền từ tài khoản tiền từ tài khoản theo uỷ nhiệm chi của khách hàng, ghi có vào tài khoản của người khác và ngân hàng thương mại thu được một khoản phí nhất định. Để thực hiện các yêu cầu thanh toán của khách hàng, NHTM cần sử dụng các phương thức thanh toán như thanh toán bù trừ giữa các ngân hàng, thanh toán qua tài khoản tiền gửi tại Ngân hàng Nhà nước, thanh toán thu hộ, chi hộ giữa các ngân hàng, thanh toán điện tử liên ngân hàng, thanh toán qua tài khoản tiền gửi tại các NHTM khác,… với các công cụ chủ yếu: Thanh toán bằng séc, thanh toán bằng lệnh chi hoặc uỷ nhiệm chi, thanh toán bằng nhờ thu hoặc uỷ nhiệm thu, thanh toán bằng thẻ ngân hàng,… Thanh toán và chuyển tiền quốc tế Thanh toán quốc tế là việc chi trả các nghĩa vụ và yêu cầu về tiền tệ phát sinh từ các quan hệ kinh tế, tài chính giữa các tổ chức kinh tế quốc tế, giữa các doanh nghiệp, cá nhân các nước khác nhau bằng phương thức chuyển tiền hay bù trừ tài khoản tại các NHTM.
Một số công cụ thường được sử dụng trong thanh toán quốc tế như: Hối phiếu, Séc,… Một số hình thức thanh toán thường được sử dụng như: Thư tín dụng (Letter of credit) phương thức thanh toán này là một sự thoả thuận mà trong đó một số ngân hàng nơi mở thư tín dụng theo yêu cầu của khách hàng cam kết sẽ trả một số tiền nhất định cho bên thứ ba khi người này xuất trình bộ chứng từ thanh toán phù hợp với những chứng từ đã liệt kê trong thư tín dụng. Phương thức nhờ thu là phương thức thanh toán trong đó người xuất khẩu sau khi hoàn thành nghĩa vụ giao hàng hoặc cung ứng dịch vụ tiến hành uỷ thác cho ngân hàng thương mại phục vụ mình tiến hành thu hộ tiền từ người nhập khẩu trên cơ sở hối phiếu. Phương thức chuyển tiền là phương thức mà người chuyển tiền yêu cầu ngân hàng thương mại phục vụ mình thông qua ngân hàng đại lý hay chi nhánh ở nước ngoài chuyển trả một số tiền nhất định cho người thụ hưởng. 7 Dịch vụ bảo lãnh: bảo lãnh ngân hàng là một sản phẩm được nhiều ngân hàng thương mại quan tâm.
Bảo lãnh ngân hàng là cam kết của ngân hàng thương mại (bên bảo lãnh) với bên có quyền (bên nhận bảo lãnh) về việc thực hiện nghĩa vụ tài chính thay cho khách hàng (bên được bảo lãnh) khi khách hàng không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ đã cam kết với bên nhận bảo lãnh. Khách hàng phải nhận nợ và hoàn trả cho ngân hàng thương mại số tiền đã được trả thay và phí bảo lãnh. Sản phẩm dịch vụ bảo lãnh ngày càng phổ biến trong các giao dịch nội địa và quốc tế. Dịch vụ bảo lãnh là điều kiện cần thiết để khách hàng được mua hàng hoá dịch vụ trả chậm nhằm giảm thiểu chi phí trong kinh doanh.
Căn cứ vào mục đích bảo lãnh, các ngân hàng thương mại cung cấp dịch vụ bảo lãnh dưới nhiều hình thức khác nhau: Bảo lãnh vay vốn là bảo lãnh do NHTM phát hành cho bên nhận bảo lãnh về việc cam kết trả nợ thay cho khách hàng trong trường hợp khách hàng không trả nợ hoặc trả nợ không đầy đủ đúng hạn. Bảo lãnh thanh toán là bảo lãnh do ngân hàng thương mại phát hành cho bên nhận bảo lãnh cam kết sẽ thanh toán thay cho khách hàng trong trường hợp khách hàng không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ nghĩa vụ của mình cho đến hạn.