CHƯƠNG I TỔNG QUAN VỀ BẢO HIỂM TIỀN GỬI TRONG THỜI KỲ HỘI NHẬP KINH TẾ THẾ GIỚI 1.1 TỔNG QUAN VỀ BẢO HIỂM TIỀN GỬI VÀ VAI TRÒ CỦA BẢO HIỂM TIỀN GỬI TRONG THỜI KỲ HỘI NHẬP KINH TẾ THẾ GIỚI 1. Sơ lược quá trình hình thành và phát triển của BHTG Khái niệm bảo vệ tiền gửi được nhiều quốc gia biết đến từ rất lâu. Tuy vậy, đất nước đầu tiên thành lập ra tổ chức bảo hiểm tiền gửi (BHTG) là Mỹ. Năm 1829 tại New York một chương trình BHTG được đưa ra với danh hiệu “chương trình bảo hiểm trách nhiệm ngân hàng”.
Chương trình này bảo hiểm cho các loại tiền gửi nói chung và các loại chứng chỉ huy động tiền gửi đảm bảo. Năm 1866 tổ chức này ngưng hoạt động do cuộc nội chiến Mỹ. Từ năm 1907 đến 1917 một quỹ BHTG được thành lập và chấm dứt hoạt động vào năm 1930.1 Biểu đồ số lượng ngân hàng đổ vỡ từ 1924 – 1933 4500 4000 4000 3500 3000 2500 2293 2000 1350 1453 1500 975 1000 775 617 669 659 498 500 0 1924 1925 1926 1927 1928 1929 1930 1931 1932 1933 Nguồn: Bảo hiểm tiền gửi - nguyên lý, thực tiễn và định hướng, Nhà xuất bản lao động – xã hội, năm 2004, TS. Nguyễn Thị Kim Oanh.
Sau thế chiến thứ I, kinh tế Mỹ rơi vào thời kỳ khủng hoảng kinh tế. Hàng loạt ngân hàng bị đổ vỡ hàng năm. Trong giai đoạn 1930 – 1933 mỗi năm có hơn 1000 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 ngân hàng ngừng hoạt động, đỉnh cao là năm 1933 có 4000 ngân hàng thương mại phải đóng cửa. Niềm tin của người dân vào hệ thống ngân hàng ngày càng sụt giảm, việc nắm giữ tiền mặt trong dân chúng tăng lên một cách nhanh chóng.
Trước tình hình đó Tổng thống Roosevelt đã ký Luật ngân hàng năm 1933, có hiệu lực từ ngày 16/6/1933. Tại điều 8 của Luật này quy định về việc thiết lập Công ty BHTG liên bang thông qua việc sửa đổi Luật dự trữ liên bang. Ngày 01 tháng 01 năm 1934 Hiệp hội BHTG liên bang Mỹ (Federal Deposit Insurance Cooperation - viết tắt là FDIC) đã được thành lập và được đa số công chúng ủng hộ. Sau sự ra đời và hoạt động hiệu quả của FDIC đã dẫn đến sự ra đời của hàng loạt tổ chức BHTG trên thế giới .2 Tiến độ hình thành hệ thống BHTG trên thế giới từ sau khi FDIC ra đời đến 12/2009 1960 ‐ 1970 1970 ‐ 1980 1980 ‐ 1990 1990 ‐ 2000 2000 ‐ 2009 106 36 18 6 10 Nguồn: http://www.aspx và Bảo hiểm tiền gửi - nguyên lý, thực tiễn và định hướng, Nhà xuất bản lao động – xã hội, năm 2004, TS.
Nguyễn Thị Kim Oanh. Năm 2002 Hiệp hội BHTG thế giới (International Association of Deposit Insurers - IADI) được thành lập. Mục đích hoạt động của IADI là đảm bảo sự phát triển và hoạt động có hiệu quả của các tổ chức BHTG. Tính đến 01/2010 có trên thế giới có 106 tổ chức BHTG, trong đó 95 tổ chức BHTG được kết nạp chính thức vào LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Bên cạnh đó, 19 quốc gia khác đang nghiên cứu triển khai thành lập tổ chức BHTG. Một số khái niệm liên quan đến hoạt động BHTG Khái niệm về BHTG BHTG là cam kết công khai của tổ chức BHTG đối với tổ chức tham gia BHTG về việc tổ chức BHTG sẽ chi trả tiền gửi được bảo hiểm bao gồm phần gốc và lãi cho người gửi tiền khi tổ chức tham gia BHTG gửi bị chấm dứt hoạt động và không có khả năng thanh toán cho người gửi tiền. Tổ chức BHTG Tổ chức BHTG là tổ chức tài chính được thành lập nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền, góp phần bảo đảm an toàn trong hoạt động của hệ thống tài chính ngân hàng, thực hiện chi trả tiền bảo hiểm tới người có tiền gửi thuộc đối tượng được bảo hiểm tại tổ chức tham gia BHTG khi tổ chức đó chấm dứt hoạt động và mất khả năng thanh toán. Tổ chức tham gia BHTG Tổ chức tham gia BHTG là các ngân hàng và các tổ chức tài chính phi ngân hàng có hoạt động huy động tiền gửi.
Các tổ chức này khi tham gia BHTG có trách nhiệm đóng phí BHTG cho tổ chức BHTG và được quyền yêu cầu tổ chức BHTG chi trả tiền bảo hiểm cho người gửi tiền tại tổ chức đó trong trường hợp tổ chức này mất khả năng thanh toán và bị cơ quan có thẩm quyền chấm dứt hoạt động. Người gửi tiền thuộc đối tượng được bảo hiểm Người gửi tiền thuộc đối tượng được BHTG là khách hàng có gửi tiền gửi thuộc đối tượng được bảo hiểm tại tổ chức tham gia BHTG. Những người này không phải đóng góp tài chính cho tổ chức BHTG nhưng có quyền yêu cầu tổ chức BHTG thanh toán một phần hoặc toàn bộ tiền gửi tuỳ thuộc vào quy định hạn mức chi trả tiền BHTG của tổ chức BHTG. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Loại tiền gửi được bảo hiểm Tùy theo mục tiêu của CP và của NHTW, chính sách tiền tệ của mỗi quốc gia mà CP của quốc gia đó qui định cho tổ chức BHTG bảo hiểm cho những loại tiền nào.
Các quốc gia có tổ chức BHTG thường bảo hiểm cho loại tiền gửi tiết kiệm và tiền gửi cá nhân bằng đồng bản tệ, nhằm bảo vệ người gửi tiền và bảo vệ đồng tiền của quốc gia mình và chống ngoại tệ hóa. Phí BHTG Phí BHTG là số tiền mà tổ chức BHTG thu của các tổ chức tham gia BHTG căn cứ vào số dư tiền gửi thuộc đối tượng được bảo hiểm nhân với tỷ lệ thu phí quy định tùy thuộc mỗi quốc gia. Hạn mức chi trả BHTG. Hạn mức chi trả BHTG là mức quy định tối đa số tiền mà tổ chức BHTG sẽ chi trả cho đối tượng được BHTG khi tổ chức tham gia BHTG đó phá sản và mất khả năng thanh toán.
Ngân hàng cầu nối Ngân hàng cầu nối là một ngân hàng được thành lập bằng 100% vốn của tổ chức BHTG với mục đích đảm nhận, hỗ trợ và duy trì tạm thời việc kinh doanh của tổ chức tham gia BHTG bị đổ vỡ bị đặt dưới Lệnh quản lý trong khi chưa tìm được một tổ chức tài chính đồng ý đảm nhận công việc kinh doanh của tổ chức đó. Mạng an toàn tài chính Trong những bài nghiên cứu gần đây (Sebastian Schich – 2008, Srdjian T Marinkovic 2004), mạng an toàn tài chính được khái quát gồm 4 yếu tố: chức năng cho vay cuối cùng, BHTG, khung giám sát và các quy định quản lý về an toàn và cơ chế giải quyết đổ vỡ các TCTD. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 * Mối quan hệ của tổ chức BHTG và các cơ quan chức năng khác trong mạng an toàn tài chính Mối quan hệ giữa tổ chức BHTG và cơ chế xử lý đổ vỡ Tương ứng với các yếu tố của mạng an toàn tài chính, có các tổ chức tham gia đảm nhận các chức năng. Bên cạnh NHTW đảm nhận chức năng người cho vay cuối cùng, Bộ Tài chính tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào mạng an toàn tài chính thông qua việc cung cấp tài chính cho NHTW, tổ chức BHTG.
Và cuối cùng là tổ chức BHTG thực hiện BHTG và giải quyết đổ vỡ của các tổ chức tài chính - ngân hàng. Mối quan hệ giữa tổ chức BHTG và chức năng người cho vay cuối cùng: NHTW là tổ chức thực hiện chức năng người cho vay cuối cùng nhằm hỗ trợ thanh khoản cho những ngân hàng thiếu thanh khoản tạm thời nhưng có khả năng tồn tại. Các khoản vay này được áp dụng lãi suất cao như lãi suất phạt và có thế chấp. Tổ chức BHTG chỉ thực hiện hỗ trợ tài chính, chi trả, giải quyết đổ vỡ khi ngân hàng mất khả năng trả nợ và đổ vỡ.
Mối quan hệ giữa tổ chức BHTG với các cơ quan giám sát và cơ quan ban hành các quy định về an toàn trong hoạt động ngân hàng. Trách nhiệm của tổ chức BHTG với các cơ quan giám sát, cơ quan ban hành các quy định về an toàn và giải quyết những ngân hàng gặp khó khăn thực sự về tài chính tùy thuộc vào mô hình hoạt động BHTG của mỗi quốc gia. Ngân hàng Thanh toán quốc tế Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (Bank for International Settlement – BIS) là tổ chức quốc tế của các NHTW, thậm chí có thể nói nó là NHTW của các NHTW trên thế giới. BIS có vai trò thúc đẩy sự hợp tác giữa các NHTW và các cơ quan khác để ổn định tiền tệ và tài chính.
BIS cũng cung ứng các dịch vụ ngân hàng, nhưng chỉ cho NHTW, hoặc các tổ chức quốc tế tương tự nó. BIS được thành lập năm 1930 theo Hiệp LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 Ước Hague và có trụ sở chính tại Basel, Thụy Sĩ. BIS có hai mục tiêu cụ thể: quy định về tỷ lệ vốn tự có và minh bạch về tỷ lệ dự trữ bắt buộc. Hiệp ước Basel, Basel I và Basel II và Ủy Ban Basel Hiệp ước Basel (hay Basle) là hiệp ước về quản lý ngân hàng, bao gồm các đề xuất về luật qui định quản chế ngân hàng.
Basel I và Basel II do Uỷ ban Quản Basel (BCBS) ban hành. * BCBS được thành lập năm 1975 gồm sự tham gia của các NHTW: Bỉ, Canada, Pháp, Đức, Italy, Nhật Bản, Luxembourg, Hà Lan, Tây Ban Nha, Thụy Điển, Thụy Sĩ, Anh và Hoa Kỳ. BCBS không có thẩm quyền thực thi các đề xuất của mình. Các đề xuất của BCBS này được thực thi một cách gián tiếp thông qua luật pháp và qui định quản lý của từng quốc gia.
Hiệp ước Basel phần lớn được áp dụng tại Châu Âu, nhưng nó còn được nhiều nước khác trên thế giới sử dụng với vai trò như một chuẩn mực quốc tế cho ngành tài chính - ngân hàng. Vấn đề trọng tâm trong Hiệp ước Basel liên quan đến mức độ an toàn vốn - nhằm đảm bảo rằng các định chế tài chính luôn duy trì một số vốn cần thiết (vốn cấp I và vốn cấp II). Basel I được ban hành năm 1988, đưa ra những nguyên tắc cơ bản trong hoạt động ngân hàng, ví dụ như về rủi ro tín dụng. Hiệp ước này sau đó được cập nhật lại năm 1996, bao quát thêm cả rủi ro thị trường và được làm rõ cũng như mở rộng thêm ở một số khía cạnh khác.
Basel II được công bố lần đầu vào tháng 6/2004 với nội dung là sự phát triển của Basel I, đã được sửa đổi và bổ sung vào năm 1996.