Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ ĐẨY MẠNH XUẤT KHẨU 1. Xuất khẩu và vai trò của xuất khẩu đối với phát triển kinh tế 1. Khái niệm xuất khẩu Xuất khẩu hàng hóa là hoạt động tất nhiên xảy ra khi phân công lao động xã hội đạt được một trình độ nhất định. Smith, phân công lao động xã hội dẫn đến chuyên môn hóa sản xuất để tạo ra một khối lượng hàng hóa lớn không chỉ đáp ứng đủ nhu cầu trong nước mà còn có thể xuất khẩu ra nước ngoài.
Theo học thuyết lợi thế so sánh của D. Ricardo khi một quốc gia sản xuất và đem trao đổi những mặt hàng có lợi thế so sánh của mình với một quốc gia khác thì cả hai quốc gia đều thu được lợi nhuận. Hiện nay, có nhiều cách hiểu khác nhau về xuất khẩu như: Xuất khẩu là việc bán hàng hóa và dịch vụ cho nước ngoài; Xuất khẩu là việc đưa hàng hóa từ nước này sang nước khác. Xuất khẩu hàng hóa bắt nguồn từ sự phân công lao động quốc tế và sự tồn tại của thị trường ngoài nước hay Xuất khẩu là sự luân chuyển hàng hoá ra nước ngoài theo những thoả thuận giữa các đối tác với nhau về pháp lý, phong tục, điều kiện kinh tế (bao gồm: chất lượng, kỹ thuật…) và thông lệ quốc tế mà đôi bên đã thoả thuận (Bùi 1997).
- Theo luật Thương mại về hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam, Hoạt động xuất khẩu hàng hóa là hoạt động bán hàng của thương nhân Việt Nam với thương nhân nước ngoài theo hợp đồng mua bán hàng hóa, bao gồm cả hoạt động tạm nhập tái xuất và chuyển khẩu hàng hóa. Từ các quan điểm khác nhau có thể đưa ra khái niệm mang tính tổng quát về xuất khẩu như sau: Xuất khẩu là hoạt động trao đổi hàng hóa và dịch vụ của một quốc gia với phần còn lại của thế giới dưới hình thức mua bán thông qua quan hệ thị trường nhằm mục đích khai thác lợi thế của đất nước trong phân công lao động quốc tế để đem lại lợi ích cho quốc gia. (Bùi 1997) Xuất khẩu là hoạt động cơ bản của ngoại thương, có lịch sử phát triển từ rất lâu đời và ngày càng phát triển mạnh mẽ cả về chiều rộng và chiều sâu. Ban đầu hình thức cơ bản chỉ đơn thuần là hoạt động trao đổi hàng hóa giữa các quốc gia.
Ngày nay nó đã phát triển mạnh cả về chiều rộng và chiều sâu, được biểu hiện dưới nhiều hình thức như: xuất khẩu trực tiếp, xuất khẩu gián tiếp (ủy thác), buôn bán đối lưu (Counter – trade), xuất khẩu hàng Luan van hoá theo nghị định thư, xuất khẩu tại chỗ, gia công quốc tế, tạm nhập tái xuất. Trong xu thế toàn cầu hóa hiện nay, hoạt động xuất khẩu diễn ra trên phạm vi rộng khắp trong hầu hết tất cả các ngành, lĩnh vực của nền kinh tế quốc dân, đóng một vai trò vô cùng quan trọng trong nền kinh tế với tỉ trọng ngày càng cao (Lê 2015, tr. Vai trò của xuất khẩu đối với phát triển kinh tế Trong xu thế hội nhập của nền kinh tế toàn cầu thì hoạt động xuất khẩu là hoạt động rất cần thiết. Thực tiễn phát triển của nhiều nước trên thế giới trong những năm gần đây đã chứng minh rằng, nhờ thực thi chính sách hướng về xuất khẩu mà nhanh chóng thoát khỏi tình trạng nghèo nàn lạc hậu, trở thành các quốc gia công nghiệp mới, có nền kinh tế giàu mạnh, hiện đại, có khả năng tiến kịp các nước kinh tế phát triển trong thập kỷ tới.
Do vậy đối với nhiều nước, xuất khẩu đã trở thành mũi nhọn của nền kinh tế, là đòn bẩy của tăng trưởng kinh tế xã hội. Tuy nhiên, do sự khác nhau về lợi thế (vốn, lao động, công nghệ, điều kiện tự nhiên, chính sách của chính phủ) mà mỗi nước có những mặt hàng xuất khẩu chủ lực riêng. Nghiên cứu cho thấy, xuất khẩu có vai trò to lớn với phát triển kinh tế của một quốc gia, cụ thể là: Thứ nhất, xuất khẩu nhằm phát huy lợi thế so sánh của đất nước, vùng, tiểu vùng, địa phương. Tư tưởng kinh tế của David Ricardocho rằng: Mỗi nền kinh tế địa phương sẽ có lợi trong việc chuyên môn hóa một hay một số sản phẩm có lợi thế so sánh.
Lợi thế so sánh có thể đạt được khi các quốc gia tập trung chuyên môn hóa và trao đổi những mặt hàng có bất lợi nhỏ nhất hoặc những mặt hàng có lợi nhuận lớn nhất thì tất cả các quốc gia đều có lợi. Dù cho mỗi nước có thể có hiệu suất tuyệt đối cao hơn hoặc thấp hơn nước kia nhưng mỗi nước đều có lợi thế so sánh nhất định về những điều kiện sản xuất khác. Hiện nay, cùng với sự phát triển của KHCN, phân công lao động ngày càng sâu sắc. Ngày nay đã có những sản phẩm mà việc chế tạo từng bộ phận được thực hiện ở các quốc gia khác nhau.
Để hoàn thiện được những sản phẩm này, người ta phải tiến hành xuất khẩu linh kiện từ nước này sang nước khác để lắp ráp sản phẩm hoàn chỉnh. Do đó, từng nước không nhất thiết phải sản xuất ra tất cả các loại hàng hóa mà mình cần, mà thông qua xuất khẩu họ có thể tập trung vào sản xuất một vài loại mà họ có lợi thế, sau đó tiến hành trao đổi lấy những hàng hóa mà mình cần. Vì vậy, có thể nói, xuất khẩu có vai trò thúc đẩy chuyên môn hóa, tăng cường hiệu quả sản xuất của từng quốc gia, phát huy được lợi thế so sánh của đất nước, vùng, tiểu vùng, địa phương. Luan van Thứ hai, xuất khẩu góp phần ổn định và tăng trưởng kinh tế.
Xuất khẩu hàng hóa và sự tăng trưởng kinh tế có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Xuất khẩu có vai trò quan trọng hàng đầu trong sự tăng trưởng của nền kinh tế và được thể hiện qua sự đóng góp trong tổng sản phẩm quốc nội (GDP). Khi kim ngạch xuất khẩu tăng mạnh và lớn hơn kim ngạch nhập khẩu thì tổng sản phẩm trong nước sẽ càng tăng. Với những quốc gia có lợi thế nhất định về điều kiện tự nhiên và lao động thì nguồn thu từ xuất khẩu chính là mục tiêu mà quốc gia đó hướng đến.
Bởi vậy, xuất khẩu càng nhiều sẽ làm cho kim ngạch xuất khẩu nói riêng và GDP của cả nước nói chung càng lớn trong điều kiện các nhân tố khác được coi là không đổi. Đây được xem là năng lực cạnh tranh của quốc gia trên thị trường thế giới. Hơn nữa, xuất khẩu là một hoạt động kinh tế đối ngoại, và có vai trò thúc đẩy các hoạt động kinh tế đối ngoại khác cùng phát triển. Bởi vì xuất khẩu phát triển sẽ kéo theo sự phát triển của các hoạt động dịch vụ quốc tế trong các lĩnh vực khác như: đầu tư tài chính - tín dụng, bảo hiểm, thanh toán quốc tế, phát triển vận tải quốc tế, chuyển giao công nghệ.
Ngược lại, cùng với sự phát triển của các hoạt động kinh tế đối ngoại thì hoạt động xuất khẩu trong nước sẽ có điều kiện để mở rộng và phát triển theo. Như vậy, hoạt động đầu tư quốc tế sẽ mang đến nguồn vốn và công nghệ tiên tiến để mở rộng sản xuất hàng hóa xuất khẩu như việc đầu tư xây dựng các nhà máy, chuyển giao công nghệ, tạo nguồn nguyên liệu đầu vào cho sản xuất. Việc ký kết các FTA hay gia nhập các tổ chức kinh tế quốc tế sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho các mặt hàng xuất khẩu trong việc thâm nhập và mở rộng thị trường cũng như tăng cường vị thế của quốc gia trên thị trường thế giới. Cho nên, khi hoạt động xuất khẩu được giữ ổn định và tăng trưởng sẽ làm nền kinh tế có nhiều cơ hội hơn để phát triển.
Thứ ba, xuất khẩu góp phần thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hoá. Do tác động mạnh mẽ của cuộc cách mạng khoa học, công nghệ hiện đại, cơ cấu sản xuất và tiêu dùng trên thế giới đã và đang thay đổi nhanh chóng. Để phục vụ cho xuất khẩu, việc tổ chức sản xuất ở mỗi quốc gia đều phải xuất phát từ nhu cầu của thị trường thế giới. Điều này tác động tích cực đến sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế, thúc đẩy sản xuất phát triển, bao gồm: (1) Xuất khẩu sẽ tạo điều kiện cho các lĩnh vực khác phát triển thuận lợi.
Đẩy mạnh xuất khẩu sẽ cho phép mở rộng quy mô sản xuất, tạo điều kiện để nhiều ngành nghề mới ra đời, gây phản ứng dây chuyền thúc đẩy các ngành kinh tế khác phát Luan van triển theo, kết quả là làm tăng tổng sản phẩm xã hội và nền kinh tế phát triển nhanh. (2) Xuất khẩu tạo ra nguồn thu ngoại tệ lớn để nhập khẩu thiết bị và công nghệ tiên tiến góp phần HĐH kinh tế đất nước, tạo ra năng lực sản xuất mới mạnh mẽ hơn. Từ đó tăng thêm niềm tin và sự chủ động trong phát triển kinh tế đất nước. (3) Thông qua xuất khẩu, các nhà sản xuất trong nước buộc phải cạnh tranh quyết liệt trên thị trường thế giới.
Để chiến thắng trong cạnh tranh đòi hỏi các doanh nghiệp trong nước phải tổ chức lại sản xuất tốt hơn, quản lý và kinh doanh hiệu quả hơn để tăng năng suất lao động, nâng cao chất lượng sản phẩm và hạ giá thành, đáp ứng tốt hơn các đòi hỏi ngày càng cao của thị trường. (4) Xuất khẩu là nhân tố quan trọng nhằm phát huy mọi nguồn nội lực, tạo thêm vốn đầu tư để đổi mới công nghệ, tăng thêm việc làm, thúc đẩy nhanh quá trình CNH-HĐH đất nước. Thứ tư, xuất khẩu tác động tích cực để giải quyết công ăn việc làm, cải thiện đời sống nhân dân. Thực tế cho thấy, các ngành hàng xuất khẩu sử dụng rất nhiều nguồn lực lao động với thu nhập cao góp phần cải thiện đời sống.
Ở những nước có nguồn lao động dồi dào với tỷ lệ lao động nông thôn lớn, việc đẩy mạnh xuất khẩu không chỉ giải quyết được một lượng lớn lao động không có việc làm mà còn tạo nên sự ổn định về thu nhập cho những người dân sống ở nông thôn. Tuy nhiên, để nắm vững và làm chủ được công nghệ trong quá trình sản xuất, người lao động buộc phải nâng cao trình độ cả lý thuyết và thực hành. Đẩy mạnh xuất khẩu sẽ có tác động đến việc chuyển dịch cơ cấu lao động cả về tính chất ngành nghề và cả về chất lượng lao động góp phần cải thiện đời sống của người dân.