CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ QUẢN TRỊ TÀI SẢN NỢ TÀI SẢN CÓ CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Quản trị tài sản nợ của ngân hàng thương mại 1.1 Khái niệm Quản trị tài sản nợ (TSN) là quản trị nguồn vốn (NV) phải trả của ngân hàng (NH) nhằm đảm bảo cho NH luôn có đủ NV để duy trì và phát triển hiệu quả hoạt động kinh doanh đồng thời đáp ứng kịp thời mọi nhu cầu thanh khoản ở mức chi phí thấp nhất.2 Các nguyên tắc quản trị tài sản nợ Phải chấp hành các quy định của luật pháp và các cơ quan quản lý trong quá trình tìm kiếm NV cho NH như: không được huy động vốn quá nhiều so với vốn tự có nhằm đảm bảo khả năng chi trả; áp dụng lãi suất huy động phù hợp so với cơ chế quản lý về lãi suất của Ngân hàng Nhà nước (NHNN). Phải đảm bảo được 2 yêu cầu chi phí thấp và quy mô cao của nguồn vốn huy động (NVHĐ). Đáp ứng một cách kịp thời nhu cầu thanh khoản của NH, hạn chế đến mức thấp nhất sự sụt giảm đột ngột về NV. Sử dụng các công cụ huy động vốn đa dạng để hạn chế rủi ro và phù hợp với đặc điểm hoạt động của NH.3 Mục đích của quản trị tài sản nợ Mục đích của quản trị TSN trong hoạt động kinh doanh NH là khai thác tối đa NV nhàn rỗi trong xã hội từ các tổ chức kinh tế và mọi tầng lớp dân cư; đảm bảo NV tăng trưởng ổn định làm tiền đề cho việc nâng cao thị phần, thỏa mãn tốt nhất nhu cầu vốn cho KH cả về số lượng, thời hạn và lãi suất; đảm bảo khả năng thanh toán và nâng cao hiệu quả kinh doanh của NH từ đó hướng tới mục tiêu tối đa hóa hoặc ít nhất là ổn định thu nhập từ lãi hay chênh lệch giữa thu từ lãi và chi phí trả lãi và tối đa hóa hoặc ít nhất là bảo vệ giá trị tài sản (TS) của NH với mức rủi ro hợp lý.4 Các thành phần của tài sản nợ TSN của một NH bao gồm: các tài khoản giao dịch, các tài khoản phi giao dịch, vốn vay trên thị trường tiền tệ, các tài khoản hỗn hợp, vay ngắn hạn qua hợp đồng mua lại, bán và chứng khoán hóa các khoản cho vay và vốn chiếm dụng.1 Các tài khoản giao dịch Các tài khoản giao dịch được mở chủ yếu để sử dụng các tiện ích, dịch vụ thanh toán qua NH chứ không phải để hưởng lãi như các tài khoản phi giao dịch.
Do đó, đối với loại tiền gửi này NH không cần phải trả lãi cao thậm chí ở các nước khác NH 2 không trả lãi cho loại tài khoản tiền gửi này. Tính ổn định của loại tiền gửi này rất thấp nên phần lớn nó được dùng để dự trữ. Tài khoản giao dịch bao gồm tài khoản tiền gửi không kỳ hạn (hay còn gọi là tài khoản tiền gửi thanh toán) và tài khoản vãng lai.2 Các tài khoản phi giao dịch Các tài khoản phi giao dịch bao gồm những loại tiền gửi định kỳ như tiền gửi có kỳ hạn của tổ chức kinh tế và tiền gửi tiết kiệm của cá nhân. Đây là NV có tính ổn định cao hơn nhiều so với NV từ các tài khoản giao dịch nên chủ yếu được dùng để cho vay trung dài hạn.
Tuy nhiên mục đích chính của người gửi tiền đối với loại tiền gửi này là hưởng lãi. Do đó, NV này có chi phí tương đối cao.3 Vốn vay trên thị trường tiền tệ Các NH khi thiếu hụt NV có thể vay trên thị trường tiền tệ bằng cách vay các tổ chức tín dụng (TCTD) khác, vay NH trung ương, phát hành chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, trái phiếu NH.4 Các tài khoản hỗn hợp Tài khoản hỗn hợp là dạng tài khoản tiền gửi hoặc phi tiền gửi cho phép kết hợp thực hiện các dịch vụ thanh toán, tiết kiệm, môi giới đầu tư, tín dụng. KH sẽ ủy thác dịch vụ trọn gói cho chuyên viên quản lý tài khoản tại NH.5 Vay ngắn hạn qua hợp đồng mua lại Vay ngắn hạn qua hợp đồng mua lại là hợp đồng được ký kết giữa NH với KH có tài khoản tại NH hoặc với NH khác. Trong đó, NH bán tạm thời chứng khoán chất lượng với tính thanh khoản cao kèm thỏa thuận sẽ mua lại các chứng khoán này tại một thời điểm trong tương lai với mức giá xác định trong hợp đồng.
Thời hạn vay của hình thức này có thể là loại vay qua đêm hoặc dài hơn tùy thuộc vào nhu cầu vốn của NH. Chi phí của NV này thường rất thấp so với lãi suất huy động vốn từ các nguồn khác.6 Bán và chứng khoán hóa các khoản cho vay Các khoản cho vay của NH ngoài việc được sử dụng như TS thế chấp trong hoạt động phát hành chứng khoán để thu hút vốn còn có thể được bán cho một NH khác. Các khoản nợ được bán thường có kỳ hạn dưới 90 ngày, hoặc có thể là các khoản cho vay mới hay là các khoản đã cho vay trong một thời gian. Chứng khoán hóa các khoản cho vay là một phương pháp huy động vốn và hạn chế rủi ro đơn giản của NH, giúp NH thay đổi một tài sản có (TSC) thành NV cho mình.
Nó đòi hỏi NH phải dành riêng một nhóm các TS sinh lời và bán ra thị trường các chứng khoán được phát hành trên những TS đó. Về bản chất, các khoản cho vay của NH đã được chuyển thành những chứng khoán được mua bán tự do. NH sẽ nhận 3 lại phần vốn đã bỏ ra để có các TS đó và sử dụng NV này vào việc tạo ra những TS mới hoặc để trang trải các chi phí hoạt động.7 Vốn chiếm dụng Trong quá trình hoạt động có một loại vốn mà các NH có thể tạm thời sử dụng để đáp ứng nhu cầu vốn của NH. Đó là các loại tiền gửi nghĩa vụ của KH trong quá trình tổ chức thanh toán không dùng tiền mặt như tiền gửi ký quỹ để bảo chi séc, mở thư tín dụng, bảo lãnh … 1.5 Nội dung quản trị tài sản nợ 1.1 Chiến lược quản trị tài sản nợ Để đương đầu với xu hướng gia tăng lãi suất và cạnh tranh gay gắt về NV các NH bắt đầu quan tâm tới việc khơi mở những NV mới, quản lý cấu trúc và chi phí của tiền gửi cũng như của các NV phi tiền gửi.
Đây là lý thuyết quản lý nợ. Mục tiêu của lý thuyết này là tăng cường hoạt động quản lý NV, giống như những gì NH đã từng thực hiện đối với quản lý TS. Yếu tố then chốt cần được quản lý chặt chẽ là giá cả của NV hay lãi suất mà NH phải thanh toán đối với các khoản tiền gửi và các khoản vốn vay nhằm đạt được mục tiêu về chi phí, quy mô và cấu trúc của NV. Nếu nhu cầu vay vốn vượt quá lượng vốn khả dụng, NH có thể tăng lãi suất trên các khoản tiền gửi và các khoản vay, tạo ưu thế so với các đối thủ cạnh tranh để thu hút vốn.
Mặt khác nếu NH thừa vốn với nhu cầu xin vay hạn chế, NH có thể hạ thấp lãi suất huy động nhường thị trường lại cho các đối thủ đặt lãi suất huy động cao hơn.2 Các phương pháp xác định chi phí cho nguồn tiền gửi và phi tiền gửi của ngân hàng NVHĐ đóng vai trò rất quan trọng trong hoạt động kinh doanh NH. Nó chiếm tỷ trọng chủ yếu trong tổng NV. Hơn nữa, chi phí huy động là khoản chi phí lớn nhất trong tất cả các khoản chi phí. Việc xác định chi phí đối với NVHĐ sẽ giúp các nhà quản trị NH có cơ sở để định giá các dịch vụ tài chính như xác định lãi suất tiền gửi và phi tiền gửi, lãi suất cho vay cũng như xây dựng các chiến lược quản trị TS và NV.
Chính vì vậy, các NH phải cân nhắc lựa chọn các phương pháp xác định chi phí huy động để có được NV tối ưu nhất. Phương pháp chi phí bình quân Phương pháp này xác định lãi suất huy động bình quân theo công thức: Lãi suất huy động bình quân = Tổng chi phí trả lãi / tổng NVHĐ bình quân Ưu điểm của phương pháp này là đơn giản và phù hợp khi đánh giá huy động vốn trong quá khứ. Nó giúp cho nhà quản trị NH theo dõi lãi suất huy động vốn bình quân theo thời gian làm cơ sở để xây dựng lãi suất huy động vốn, lãi suất cho vay và đầu tư. Tuy nhiên, việc tính toán như trên là chưa hoàn chỉnh vì nó chỉ mới xem xét 4 đến giá vốn của NV mà chưa tính đến chi phí vốn chủ sở hữu và các khoản chi phí phi lãi (như tiền lương, chi phí quản lý gián tiếp, dự trữ bắt buộc (DTBB), phí bảo hiểm tiền gửi, chi phí dự phòng rủi ro tín dụng).
Như vậy, tỷ suất sinh lợi tối thiểu cần thiết trên vốn huy động và vốn chủ sở hữu phải bao gồm tỷ suất sinh lời tối thiểu để bù đắp chi phí huy động vốn và tỷ suất lợi nhuận bình quân tối thiểu để duy trì vốn chủ sở hữu. Phương pháp chi phí huy động vốn biên tế Chi phí huy động vốn biên là chi phí huy động tăng thêm khi NH muốn huy động thêm một đồng vốn. Phương pháp chi phí bình quân dù có những ưu điểm như đã nêu trên nhưng nó chỉ nhìn vào quá khứ để xem xét chi phí và tỷ suất sinh lợi tối thiểu đã thực hiện của NH. Trong khi đó, phần lớn các quyết định kinh doanh của NH là cho hiện tại và tương lai.
Tức là nhà quản trị NH phải xác định tỷ lệ thu nhập NH phải tạo ra từ các khoản đầu tư vào TSC sinh lời tối thiểu phải bằng bao nhiêu để có thể bù đắp chi phí. Với giả định toàn bộ NV để đáp ứng nhu cầu trên của KH đều bắt đầu từ việc vay trên thị trường tiền tệ, phương pháp chi phí vốn biên tế xác định chi phí huy động vốn để tài trợ khoản vay bằng tổng chi phí trả lãi theo lãi suất bình quân trên thị trường tiền tệ và chi phí phi lãi để huy động vốn. Phương pháp này xác định chính xác hơn chi phí NVHĐ và là cơ sở để NH lựa chọn NV. Tuy nhiên, chi phí của một NV riêng lẻ cần được điều chỉnh để bù đắp cho những nhà cung ứng NV khác nhau.
Chi phí huy động vốn hỗn hợp Trong thực tế, một khoản cho vay của NH thường không phải được sử dụng từ một NV duy nhất mà nó được hình thành từ nhiều nguồn khác nhau.