Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ NĂNG LỰC HOẠT ĐỘNG CỦA NGÂN HÀNG CHÍNH SÁCH XÃ HỘI 1.1 SỰ CẦN THIẾT HÌNH THÀNH NGÂN HÀNG CHÍNH SÁCH XÃ HỘI 1.1 Tài trợ vốn cho người nghèo và các đối tượng chính sách xã hội là yêu cầu khách quan của phát triển nền kinh tế thị trường Nhà nước trong nên kinh tế thị trường với mục tiêu tăng trưởng, hiệu quả, ổn định và công bằng. Do đó phát triển kinh tế-xã hội là mục tiêu chiến lược và tối cao của mọi quốc gia. Tuy nhiên mặt trái của kinh tế thị trường là kinh tế cang phát triển nguy cơ phân hóa giàu nghèo càng gia tăng điều đó ảnh hưởng đến sự ổn định, bền vững và công băng xã hội. Nếu mang tính thời điểm thì đó chỉ là sự tăng trưởng hay mới chỉ là bước khởi đầu của sự phát triển.
Nếu không duy trì được sự ổn định và công bằng, kết cấu xã hội sẽ bị phá vỡ, tăng trưởng bị hạn chế và kéo theo đó là sự thụt lùi và tụt hậu. Hiện nay, trên thế giới đang ở một thời kỳ trong xã hội sự phân hoá giàu nghèo ngày một gia tăng; mà cuộc sống con người “vừa giàu lại vừa nghèo” và tồn tại một nhóm người được thụ hưởng một số chính sách ưu đãi của xã hội. Vì vậy, tăng trưởng kinh tế phải gắn liền với công bằng xã hội; sự phân hoá giàu nghèo được xóa bỏ, sẽ đảm bảo cho một sự phát triển bền vững. Để có được sự phát triển ổn định, công bằng và bền vững đòi hỏi Chính phủ các nước phải thực thi các chính sách xã hội, nhằm tạo điều kiện cho người nghèo và các đối tượng chính sách xã hội vươn lên, thoát khỏi nghèo đói.
Có nhiều cách giúp đỡ người nghèo và các đối tượng chính sách xã hội. Tuy nhiên, tuỳ thuộc vào mỗi giai đoạn phát triển lịch sử cụ thể của mỗi quốc gia, tuỳ thuộc vào khả năng kinh tế và mức độ cần giải quyết đối với các vấn đề xã hội, Chính phủ sẽ thiết lập những chương trình, áp dụng những biện pháp cụ thể thích hợp để giúp đỡ họ. Yếu tố thiết yếu của mọi quá trình sản xuất và tái sản xuất là vốn; điều kiện để có được các tư liệu sản xuất, các nguồn lực đầu vào quan trọng khác cho 5 quá trình sản xuất và tái sản xuất của cải xã hội là phải có vốn tiền tệ. Đối với người nghèo và các đối tượng chính sách xã hội, vốn là điều kiện tiên quyết, là động lực đầu tiên giúp họ có điều kiện vượt qua khó khăn để thoát khỏi đói nghèo.
Khi có vốn trong tay, với bản chất cần cù của người nông dân, bằng chính sức lao động của bản thân và gia đình, họ có điều kiện mua sắm vật tư, phân bón, cây, con giống. để tổ chức sản xuất, thực hiện thâm canh tạo ra năng suất và sản phẩm hàng hoá cao hơn, tăng thu nhập, cải thiện được đời sống. Nhưng câu hỏi đặt ra là họ sẽ lấy vốn ở đâu, họ phải đáp ứng những điều kiện gì mới có thể tiếp cận được với nguồn vốn đó và đặc điểm của nguồn vốn này ra sao? Vốn tín dụng cho người nghèo và các đối tượng chính sách xã hội hoạt động theo những mục tiêu, nguyên tắc và điều kiện riêng. Không giống với các loại tín dụng khác của các Ngân hàng Thương mại là lấy lợi nhuận làm mục tiêu hàng đầu trong hoạt động kinh doanh tín dụng, tín dụng cho người nghèo và các đối tượng chính sách xã hội hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận mà nhằm hỗ trợ vốn cho người nghèo và các đối tượng chính sách xã hội, giúp họ có vốn sản xuất, kinh doanh, vươn lên thoát khỏi đói nghèo.
Khi đã được vay vốn tín dụng chính sách, để trả được lãi và nợ vay, người nghèo và các đối tượng chính sách xã hội buộc phải tính toán trồng cây gì, nuôi còn gì, làm nghề gì và làm như thế nào để có hiệu quả kinh tế cao. Để làm được điều đó, họ phải tìm hiểu học hỏi kỹ thuật sản xuất, suy nghĩ biện pháp quản lý, từ đó tạo cho họ tính năng động, sáng tạo trong lao động sản xuất, tích luỹ được kinh nghiệm trong công tác quản lý kinh tế. Mặt khác, khi số đông người nghèo đói tạo ra được nhiều sản phẩm hàng hoá thông qua việc trao đổi trên thị trường, làm cho họ tiếp cận được với nền kinh tế thị trường một cách trực tiếp. Như vậy, giúp đỡ người nghèo và các đối tượng chính sách xã hội là một yêu cầu khách quan của phát triển nền kinh tế thị trường.
Nhưng giúp bằng cách nào, qua kênh phân phối nào, với mô hình ra sao là cả một vấn đề. Với vai trò và ý nghĩa đó, tín dụng cho người nghèo và các đối tượng chính sách xã hội thông qua một mô hình thích hợp cần được quan tâm và mở 6 rộng hơn nữa nhằm nâng cao năng lực chung cho sự phát triển bền vững của nền kinh tế, xã hội; đó chính là mô hình Ngân hàng chính sách xã hội.2 Đặc điểm của loại hình Ngân hàng chính sách trong hệ thống ngân hàng 1.1 Hệ thống Ngân hàng trong nền kinh tế thị trường Trong nền kinh tế thị trường, hệ thống Ngân hàng gồm có Ngân hàng Trung ương và các Ngân hàng thương mại. - Ngân hàng Trung ương: Ngân hàng trung ương (có khi gọi là ngân hàng dự trữ, hoặc cơ quan hữu trách về tiền tệ) là cơ quan đặc trách quản lý hệ thống tiền tệ của quốc gia/nhóm quốc gia/vùng lãnh thổ và chịu trách nhiệm thi hành chính sách tiền tệ. Mục đích hoạt động của ngân hàng trung ương là ổn định giá trị của tiền tệ, ổn định cung tiền, kiểm soát lãi suất, cứu các ngân hàng thương mại có nguy cơ đổ vỡ.
Hầu hết các ngân hàng trung ương thuộc sở hữu của Nhà nước, nhưng vẫn có một mức độ độc lập nhất định đối với Chính phủ. - Ngân hàng thương mại: là một trong những định chế tài chính mà đặc trưng là cung cấp đa dạng các dịch vụ tài chính với nghiệp vụ cơ bản là nhận tiền gửi, cho vay và cung ứng các dịch vụ thanh toán. Ngoài ra, NHTM còn cung cấp nhiều dịch vụ khác nhằm thoả mãn tối đa nhu cầu về sản phẩm dịch vụ của xã hội. Dù bất cứ ở hình thức nào, Ngân hàng thương mại đều hoạt động theo 3 nghiệp vụ chính (huy động vốn, cho vay, trung gian thanh toán) và hoạt động vì mục tiêu lợi nhuận.
Vậy bằng cách nào nhà nước hỗ trợ vốn cho người nghèo và các đối tượng chính sách. Trên thực tế tuỳ điều kiện và đặc điểm phát triển của từng quốc gia, Nhà nước có thể tổ chức các Ngân hàng chuyên ngành thuộc sở hữu Nhà nước thực hiện nhiệm vụ đầu tư cho chính sách phát triển, chính sách xoá đói giảm nghèo, tạo việc làm, ổn định xã hội. Đối với những lĩnh vực mà Ngân hàng thương mại không thể thực hiện kinh doanh vì mục tiêu lợi nhuận, Nhà nước phải tổ chức các kênh tín dụng Nhà nước để đầu tư hỗ trợ cho các ngành kinh tế công cộng, các lĩnh vực cho mục tiêu xoá đói giảm nghèo. Hoạt động của loại hình Ngân hàng phục vụ cho những mục tiêu chuyên biệt trong lĩnh vực phát triển và xã hội 7 có mục tiêu hoạt động không phải là lợi nhuận mà vì mục đích phát triển ngành, khu vực và vì mục tiêu xoá đói giảm nghèo, ổn định xã hội.2 Ngân hàng Chính sách xã hội Trong quá trình phát triển của nền sản xuất hàng hoá theo cơ chế thị trường tồn tại những ngành hàng, những khu vực, đối tượng khách hàng có sức cạnh tranh kém, không đủ các điều kiện để tiếp cận với dịch vụ tín dụng của các Ngân hàng thương mại như: các ngành hàng mang tính lợi ích công cộng, những khu vực miền núi, vùng sâu vùng xa do đặc điểm địa hình hiểm trở, chia cắt, điều kiện thời tiết khí hậu khắc nghiệt… Các doanh nghiệp, các Ngân hàng đầu tư vốn ở các vùng này chi phí lớn, rủi ro cao.
Mặt khác, việc đầu tư vào những ngành hàng vì lợi ích công cộng đòi hỏi khối lượng đầu tư lớn, thời gian dài, lợi nhuận thấp hoặc không có lợi nhuận, hoặc một bộ phận dân cư đói nghèo do thiếu vốn sản xuất kinh doanh nhưng không đủ các điều kiện cơ bản để vay vốn của các Ngân hàng thương mại. Tuỳ điều kiện và nhu cầu của mỗi quốc gia, Chính phủ thiết lập các kênh tín dụng hoặc thiết lập các Ngân hàng chuyên biệt để: - Cho vay các khu vực ưu tiên và chiến lược có chính sách hỗ trợ các ngành công nghiệp của Chính phủ như: + Có chính sách cho vay đối với các ngành công nghiệp chiến lược có tầm quan trọng quốc gia. + Cho vay các công trình khả thi về tài chính nhưng hoặc vì quá lớn hoặc vì thời gian hoàn trả dài (các cơ sở hạ tầng). - Cho vay để xoá đói giảm nghèo, phát triển nông thôn và các khu vực xã hội khác.
Như vậy, các khoản tín dụng chính sách là các khoản cho vay chỉ định để hỗ trợ các chính sách kinh tế và ngành công nghiệp của Chính phủ. Đây là việc cho vay phi thương mại đối với các hoạt động bán tài chính mà không đáp ứng các tiêu chí thương mại nhưng lại có tác động xã hội và chính trị quan trọng trong từng thời kỳ của mỗi quốc gia. Các Ngân hàng được thiết lập để chuyên thực hiện tín dụng chính sách của Chính phủ được gọi là loại hình Ngân hàng 8 Chính sách [17, tr30.] Ngân hàng Chính sách có 2 loại: + Ngân hàng Chính sách phục vụ các chính sách phát triển còn gọi là Ngân hàng phát triển. + Ngân hàng Chính sách phục vụ các chính sách xã hội còn gọi là Ngân hàng chính sách xã hội.3 Tính ưu việt của Ngân hàng chính sách xã hội trong xoá đói giảm nghèo, đảm bảo an sinh xã hội.
Hiện nay, hầu hết các Nhà nước của nhiều quốc gia trên thế giới đều quan tâm đưa ra nhiều chính sách xã hội để giải quyết vấn đề xã hội như: giảm tỉ lệ thất nghiệp, giảm tỷ lệ đói nghèo.; trong đó có chính sách tín dụng đối với những người thuộc diện thụ hưởng chính sách xã hội.