CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CẠNH TRANH TRONG LĨNH VỰC KINH DOANH DỊCH VỤ 1. Lý thuyết cơ bản về cạnh tranh trong nên kinh tế mở 1. Cạnh tranh trong điều kiện hội nhập: 1. Khái niệm về cạnh tranh: - Trong kinh tế học, thuật ngữ cạnh tranh được sử dụng theo hai nghĩa khác nhau.
Thứ nhất, nó được dùng để chỉ một dạng thị trường nhất định: ví dụ cấu trúc thị trường cạnh tranh thuần tuy (pure competition). Canh tranh thuần tuý mô tả thị trường mà ở đó có rất nhiều công ty đến mức mỗi công ty đều vận hành theo cách không thể có ảnh hưởng nào đối với giá cả. Trong cạnh tranh theo nghĩa thuần tuý, người ta giả định mỗi công ty bán chỉ một phần rất nhỏ trong tổng cung của thị trường và vì thế nó không thể tạo ra hoặc nếu có chỉ là một sự thay đổi rất không đáng kể giá thị trường của sản phẩm. Các điều kiện giả định đối với cạnh tranh thuần tuý là: (1) rất nhiều người bán, đi) các sản phẩm được chuẩn hoá tức là giống hệt nhau hay không có bất cứ sự khác biệt nào, (ii) không có các hạn chế mang tính nhân tạo áp đặt lên giá cả hoặc số lượng, (iv) việc tham gia hoặc rút khỏi thị trường rất dễ dàng.
Cạnh tranh theo nghĩa này là chủ để của kinh tế học vi mô khi người ta đề cập đến các cấu trúc thị trường của người bán (cạnh tranh thuần tuý - pure competition, độc quyền - monopoly, cạnh tranh độc quyển - monopolistic competiion, oligopoly) và hành vi kinh tế của doanh nghiệp vận hành trong đó. Thứ hai, thuật ngữ cạnh tranh được dùng để mô tả sự thi đua giữa những người mua với nhau hoặc giữa những người bán với nhau. Chẳng hạn, một công ty có thể được coi là “cạnh tranh” với một công ty khác để giành '_ lấy phi vụ kinh doanh của một người mua nhất định; hoặc một người mua có thể “cạnh tranh” với một người mua khác để có được những sản phẩm nhất định từ một người bán nào đó. Adam Smith đã nhìn nhận cạnh tranh theo nghĩa “thi đua” này hơn 200 năm trước đây trong tác phẩm Của cải của các dân tộc của ông.
Đây là cách thông dụng nhất để sử dụng thuật ngữ cạnh tranh và trong phạm vi để tài này vấn đề cạnh tranh mà chúng tôi bàn đến cũng gắn với ý nghĩa thứ hai này của cạnh tranh để chỉ sự “thi đua” giữa các 4 tổ chức cung ứng dịch vụ với nhau nói chung, cung ứng dịch vụ tài chính nói riêng và cụ thể là giữa các tổ chức cung ứng dịch vụ gắn với thị trường chứng khoán. Cạnh tranh trong điều kiện hội nhập: Nói đến cạnh tranh trong điều kiện hội nhập tức là đề cập đến cạnh tranh trong một nền kinh tế mở, mà ở đó luôn tiểm ẩn sự tham gia của bên nước ngoài. Chính yếu tố nước ngoài này đã làm cho quan niệm truyền ` thống về cạnh tranh thay đổi và trở nên phức tạp hơn, do cạnh tranh trở nên khốc liệt hơn dưới tác động của môi trường cạnh tranh đã thay đổi. Ngày nay, toàn câu hoá kinh tế và hội nhập đã trở thành xu thế tất yếu khách quan, có tác dụng thúc đầy rất mạnh đối với sự phát triển của nền kinh tế thế giới.
Nhìn vẻ tổng thể, tiến trình toàn cầu hoá kinh tế và hội nhập có tác dụng bổ sung cho nhau giữa các nước đã và đang phát triển. Dù là các nước đã phát triển hay các nước đang phát triển đều bị cuốn hút sâu vào quan hệ lợi ích đan xen với nhau. Trong tiến trình này các nước đang phát triển đã thu hút hàng loạt vốn của nước ngoài, nhập khẩu nhiều kỹ thuật tiên tiến, phát triển và tiếp quản các ngành của các nước phát triển để thay thế họ khi các nước này điều chỉnh kết cấu ngành, nhờ đó thúc đẩy nền kinh tế nước mình phát triển. Đối với các nước đã phát triển, họ đã chiếm lĩnh được hàng loạt thị trường tại các nước đang phát triển, sử dụng lợi thế của mình về tư bản, kỹ thuật và quản lý để tiếp tục phát triển hơn nữa.
Tuy vậy, hội nhập không chỉ mang lại cơ hội mà còn mang đến cả thách thức đối với các quốc gia cũng như các doanh nghiệp vận hành trong đó, đặc biệt là ở những quốc gia nhỏ. Vấn đề là liệu các doanh nghiệp thuộc các quốc gia nhỏ có thể định vị cho mình để tận dụng được các cơ hội và vượt qua thách thức trong tiến trình hội nhập đó hay không. Để làm được điều này thì vấn đề về năng lực cạnh tranh của quốc gia và của các doanh nghiệp luôn là yếu tố mang tính quyết định, nhưng đồng thời cũng là bài toán khó giải. Về bản chất, toàn cầu hoá kinh tế được thể hiện chủ yếu ở hai bình diện: mở rộng địa bàn sản xuất, kinh doanh và mở rộng thị trường tiêu thụ.
Liên quan đến hai bình diện đó là các quá trình tự do hoá hoạt động kinh tế mà trong đó nổi bật lên ba quá trình chính là tự do hoá thương mại, tự do hoá tài chính và tự do hoá đầu tư. Song khía cạnh gây ấn tượng nhất của toàn cầu hoá kinh tế chính là toàn cầu hoá tài chính. Toàn cầu hoá tài chính là quá 3 trình tự do hoá tài chính và hội nhập của các thị trường tài chính quốc gia về một dạng sản phẩm hay dịch vụ tài chính thành một thị trường toàn cầu duy nhất. Quá trình này trước tiên đã làm cho các thị trường tài chính quốc gia được mở rộng phạm vi hoạt động gần như không biên giới, tiếp đó trở thành sân chơi chung cho tất cả các nước, vừa tạo điều kiện tăng cường hợp tác vừa làm sâu sắc và gay gắt thêm quá trình cạnh tranh.
Do đó, để hội nhập thành công cần phải nhận định lại quan niệm về cạnh trong tình hình mới này. , Nhìn nhận cạnh tranh dưới sự tác động của hội nhập và toàn cầu hoá kinh tế, chúng ta sẽ thấy rằng quan niệm cạnh tranh đã thay đổi căn bản, mặc đù nền tảng cốt lõi của nó vẫn là “tỉnh thần thi đua” của Adam Smith. Sự thay đổi trong quan niệm về cạnh tranh được thể hiện theo các chiều hướng sau: Thứ nhất, nếu như trước đây quan niệm cạnh tranh chỉ đơn thuần là dựa trên cơ chế thị trường và giá cả, thì ngày nay việc mở cửa thị trường đã làm cho từng quốc gia, ở một mức độ nào đó, đều có lợi thế nhất định về một hoặc một số lĩnh vực nào đó so với các quốc gia khác và kết quả là cạnh tranh giữa các quốc gia đã chuyển sang dựa vào lợi thế cạnh tranh quốc gia. Lý thuyết về lợi thế cạnh tranh quốc gia trên đây được đưa ra bởi một nhà khoa học về quản lý nổi tiếng người Mỹ, Michael Porter, đã giúp giải thích hiện tượng thương mại quốc tế ở góc độ doanh nghiệp tham gia cạnh tranh quốc tế.
Nếu không có mở cửa thì không có cạnh tranh quốc tế, mà nếu không có cạnh tranh quốc tế thì năng suất sản xuất của nước này không can hệ gì tới năng suất sản xuất của nước khác. Nhưng trong điều kiện mở cửa và hội nhập, nền thương mại, tài chính và đầu tư quốc tế đã tạo ra cơ hội nâng cao năng suất của các nước, đồng thời cũng tạo ra sức ép buộc các nước phải giữ vững và nâng cao năng suất của nước mình. Do đó, mỗi nước có thể chuyên kinh doanh những ngành mà các doanh nghiệp nước mình có năng suất cao hơn, và nhập khẩu những hàng hoá, địch vụ do đối thủ cạnh tranh ở nước ngoài sản xuất mà trong nước chỉ có thể sản xuất với năng suất thấp, để từ đó nâng cao năng suất bình quân trong nước. Mặt khác, khi một nước trực tiếp tham gia cạnh tranh quốc tế thì tiêu chuẩn về năng suất đối với mỗi ngành trong nước ấy không còn là tiêu chuẩn trong nước nữa mà là tiêu chuẩn quốc tế.
Điều đó đòi hỏi các doanh nghiệp trong nước chẳng những 6 phải cạnh tranh với nhau trong nước, mà còn phải cạnh tranh với doanh nghiệp nước ngoài. Như vậy, để có thể tạo ra được cơ sở chắc chắn cho các doanh nghiệp tham gia cạnh tranh quốc tế thì bản thân nền kinh tế của mỗi nước phải được nâng cấp không ngừng. Các doanh nghiệp của mỗi nước phải luôn nâng cao năng suất sản xuất ngành bằng cách nâng cao chất lượng sản phẩm, làm nổi bật nét đặc sắc của sản phẩm, cải tiến kỹ thuật, nâng cao hiệu quả. Chỉ có vậy thì việc nâng cao năng suất trong nước mới có tính bên ' vững, và do đó lợi thế cạnh tranh quốc gia cũng mới có tính bền vững.
Thứ hai, cùng với quá trình mở cửa, bên cạnh việc phải tuân theo các thông lệ quốc tế, mỗi quốc gia vẫn tìm cách duy trì các quy chế, hoạch định chính sách thương mại quốc tế cho riêng mình. Xuất phát điểm của vấn đề này vẫn là từ nhu cầu phải tăng cường sức cạnh tranh quốc tế của bản thân từng quốc gia, thông qua việc bảo hộ cho các doanh nghiệp trong nước đứng vững được trong điều kiện cạnh tranh. Bởi lẽ, tình hình thực tế cho thấy những nước áp dụng chính sách hoàn toàn tự do thương mại chưa hẳn đã được cam kết phân phối lợi ích một cách công bằng trên thế giới. Trong nền kinh tế thế giới, địa vị của dân tộc nào và quốc gia nào vân phải do dân tộc và quốc gia ấy tự giành lấy, mà muốn giành được thì phải có thực lực kinh tế.
Trong khi đó, thực lực kinh tế của mỗi quốc gia lại chủ yếu do thực lực của các doanh nghiệp của họ quyết định. Do vậy bảo hộ cho các doanh nghiệp trong nước bằng quy chế vẫn được coi là một trong các sách lược cạnh tranh thường được dùng trong quan hệ kinh tế giữa các nước với nhau. Điều này đã làm cho cạnh tranh giữa các quốc gia ngày nay trở nên không chỉ dựa trên cơ chế thị trường và giá cả, hay đơn thuần dựa trên lợi thế cạnh tranh quốc gia, mà còn dựa vào cả cơ chế bảo hộ. Tuy nhiên, để tối đa hoá lợi ích trong cạnh tranh, các quốc gia cũng phải hài hoà giữa bảo hộ và tự do hoá, vốn là cặp sách lược luôn mẫu thuẫn với nhau.
Thứ ba, thời đại ngày nay là thời đại cạnh tranh và hợp tác cùng tồn tại.
