CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LUẬN VỀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Cạnh tranh trong hoạt động kinh doanh ngân hàng 1. Khái niệm cạnh tranh. Cạnh tranh là một hiện tượng kinh tế - xã hội phức tạp, xuất hiện trong quá trình hình thành và phát triển của hoạt động sản xuất kinh doanh.
Do cách tiếp cận hay mục đích nghiên cứu khác nhau nên phát sinh nhiều quan điểm khác nhau về cạnh tranh. Theo Các Mác: “Cạnh tranh là sự ganh đua, sự đấu tranh gay gắt giữa các nhà tư bản để giành giật những điều kiện thuận lợi trong sản xuất và tiêu thụ hàng hóa nhằm thu được lợi nhuận siêu ngạch”.Mác đã đề cập đến vấn đề cạnh tranh trong khi nghiên cứu về chủ nghĩa tư bản mà bản chất của xã hội tư bản lúc bấy giờ là chiếm hữu tư nhân về tư liệu sản xuất. Do đó, cạnh tranh được xem là sự lấn át, chèn ép lẫn nhau để tồn tại. Cùng với quan điểm đó, trong một thời gian dài trước đây, Việt Nam cũng coi cạnh tranh dưới góc nhìn tiêu cực như: cạnh tranh là đổ vỡ, là tiêu diệt lẫn nhau dẫn đến không thừa nhận cạnh tranh trong nền kinh tế, tạo ra sự độc quyền trong nền kinh tế.
Theo từ điển Bách khoa Việt Nam thì: “Cạnh tranh trong kinh doanh là hoạt động ganh đua giữa những người sản xuất hàng hoá, giữa các thương nhân, các nhà kinh doanh trong nền kinh tế thị trường, bị chi phối bởi quan hệ cung - cầu, nhằm giành các điều kiện sản xuất, tiêu thụ, thị trường có lợi nhất”. Trong từ điển thuật ngữ kinh tế học, “cạnh tranh” được định nghĩa là sự đấu tranh đối lập giữa các cá nhân, tập đoàn hay quốc gia. Cạnh tranh nảy sinh khi hai hay nhiều bên cố gắng giành lấy thứ mà không phải ai cũng có thể giành được. Như vậy, qua một số định nghĩa trên, có thể thấy cạnh tranh bao gồm ba nội dung chính như sau: - Thứ nhất, khi nói đến cạnh tranh là nói đến sự ganh đua để giành lấy phần thắng từ nhiều chủ thể cùng tham dự.
8 - Thứ hai, mục đích cuối cùng của cạnh tranh là kiếm được lợi nhuận cao. - Thứ ba, cạnh tranh diễn ra trong một môi trường cụ thể, có những ràng buộc chung mà các bên tham gia buộc phải tuân thủ như: đặc điểm sản phẩm, thị trường, các điều kiện pháp lý, các thông lệ kinh doanh, … Với cách tiếp cận trên, khái niệm cạnh tranh có thể hiểu như sau: Cạnh tranh là quan hệ kinh tế mà ở đó các chủ thể kinh tế đối đầu nhau, tìm mọi biện pháp để đạt mục tiêu kinh tế của mình, chiếm lĩnh thị trường, khách hàng cũng như các điều kiện sản xuất, thị trường có lợi nhất. Mục đích cuối cùng của các chủ thể kinh tế trong quá trình cạnh tranh là tối đã hoá lợi ích, với người sản xuất – kinh doanh là lợi nhuận còn với người tiêu dùng là lợi ích tiêu dùng và sự tiện lợi. Cạnh tranh trong lĩnh vực kinh tế có những đặc trưng sau: - Cạnh tranh diễn ra trong khoảng thời gian và không gian cố định - Là một hiện tượng xã hội xảy ra giữa các chủ thể kinh doanh với nhau.
Nói đến cạnh tranh là nói đến sự tồn tại của nhiều chủ thể trên thị trường. Nếu trên thị trường chỉ có một chủ thể duy nhất thì chắc chắn thị trường đó không tồn tại sự cạnh tranh. Mặt khác, nếu thị trường có sự tồn tại của nhiều chủ thể nhưng chủ thể này lại hoạt động trên các lĩnh vực khác nhau, không có sự liên quan thì cạnh tranh, sức ép cạnh tranh cũng không có ý nghĩa. Do vậy, các chủ thể phải hoạt động trên cùng một lĩnh vực hoặc các lĩnh vực liên quan đến nhau thì mới xảy ra cạnh tranh.
- Khách hàng là người đóng vai trò quyết định đến kết quả cạnh tranh. Chủ thể nào có càng nhiều khách hàng thì chủ thể đó sẽ tăng được thị phần và lợi nhuận, trở thành người chiến thắng. - Phương pháp, cách thức cạnh tranh rất đa dạng. Các chủ thể cạnh tranh nhau thông qua chất lượng và sự đa dạng của các sản phẩm, dịch vụ, giá bán, các hoạt động marketing,….
Cạnh tranh trong hoạt động kinh doanh của ngân hàng thương mại. * Khái niệm ngân hàng thương mại. Theo Luật các TCTD Việt Nam năm 2010 thì Ngân hàng thương mại là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định nhằm mục tiêu lợi nhuận. 9 * Khái niệm cạnh tranh trong hoạt động kinh doanh của NHTM.
Hoạt động Ngân hàng là một trong các loại hình hoạt động kinh doanh của nền kinh tế thị trường với đặc điểm kinh doanh tiền tệ và các dịch vụ tài chính – ngân hàng có liên quan. Vì vậy, với một nền kinh tế, cạnh tranh trong lĩnh vực Ngân hàng là một động lực để phát triển kinh tế - xã hội. Cạnh tranh trong hoạt động ngân hàng cũng được hiểu là sự đối đầu giữa các ngân hàng để có được khách hàng và những điều kiện thuận lợi nhất trong việc cung cấp những sản phẩm dịch vụ có chất lượng cao, có sự khác biệt tương đối so với sản phẩm dịch vụ của đối thủ cạnh tranh trên thị trường nhằm thu lại nhiều lợi ích nhất. Cạnh tranh trong Ngân hàng là việc chủ thể Ngân hàng cùng với nghệ thuật sử dụng tổng hợp các yếu tố, phương thức, … nhằm giành được phần thắng trên thị trường, đạt được lợi nhuận cao nhất, nâng cao vai trò và vị thế của mình trên thị trường.
* Đặc thù cạnh tranh trong hoạt động kinh doanh của NHTM. Cũng giống như các chủ thể khác trong nền kinh tế, các NHTM luôn phải đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt từ đối thủ trong việc cung ứng các sản phẩm,dịch vụ; thu hút được khách hàng và tăng thị phần hoạt động. Do đặc điểm hoạt động kinh doanh khá đặc thù, nên cạnh tranh giữa các NHTM cũng có sự khác biệt: Thứ nhất, cạnh tranh và hợp tác luôn tồn tại song song để xây dựng một thị trường lành mạnh, tránh rủi ro hệ thống: Mặc dù các NHTM luôn cạnh tranh nhau để giành thị phần, thu hút khác hàng nhưng giữa các ngân hàng vẫn có sự hợp tác với nhau như: mở tài khoản tiền gửi hoặc tài khoản thanh toán để đáp ứng nhu cầu kinh doanh, trao đổi thông tin khách hàng để tránh rủi ro bất cân xứng thông tin. Vì thế, nếu như có một Ngân hàng thương mại trong quá trình kinh doanh gặp khó khăn và đối mặt với nguy cơ phá sản, sẽ tác động đến cả một hệ thống các ngân hàng thương mại, thậm chí còn ảnh hưởng đến cả các tổ chức phi tài chính.
Do đó, các ngân hàng thương mại một mặt luôn luôn cạnh tranh gay gắt với nhau, mặt khác lại luôn phải hợp tác, giúp đỡ cho nhau để đảm bảo an toàn, tránh rủi ro hệ thống. Thứ hai, đó là cuộc cạnh tranh rất nhạy cảm với môi trường kinh doanh: Kinh doanh trong lĩnh vực tiền tệ là lĩnh vực kinh doanh rất nhạy cảm với môi 10 trường kinh doanh, chịu sự tác động bởi các nhân tố về chính trị, xã hội, kinh tế, tâm lý, văn hóa,. Mỗi sự thay đổi của các nhân tố này dù rất nhỏ cũng sẽ tác động mạnh mẽ và nhanh chóng đến các NHTM. Vì vậy, cuộc cạnh tranh giữa các ngân hàng thương mại không phải là một cuộc chiến một mất một còn bởi vì sự suy yếu và sụp đổ của đối thủ có thể khiến cho chính ngân hàng và cả hệ thống Ngân hàng thương mại sụp đổ theo phản ứng dây chuyền.
Thứ ba, đó là cuộc cạnh tranh được đặt dưới sự quản lý, kiểm tra, giám sát chặt chẽ của Ngân hàng Trung ương: Hoạt động của các ngân hàng thương mại liên quan đến mọi chủ thể trong nền kinh tế. Bất kỳ một sự rủi ro nào trong hoạt động kinh doanh của một ngân hàng thương mại đều có thể dân đến đổ vỡ toàn hệ thống, gây thiệt hại nặng nề cho nền kinh tế quốc gia. Bởi vậy, Ngân hàng Trung ương sẽ tiến hành giám sát, kiểm tra chặt chẽ hoạt động của các ngân hàng thương mại trên thị trường và đưa ra những cảnh báo khi có dấu hiệu của những diễn biến bất lợi để phòng ngừa rủi ro. Dưới sự giám sát và cảnh báo này, sự cạnh tranh giữa các ngân hàng thương mại sẽ khó có thể dẫn đếp sụp đổ như trong các lĩnh vực kinh doanh khác.
Thứ tư, đó là cuộc cạnh tranh chịu sự chi phối mạnh mẽ từ các chính sách kinh tế vĩ mô của Nhà nước: Trong tổng nguồn vốn kinh doanh của các ngân hàng thương mại, nguồn vốn tự có chiếm một tỷ lệ rất nhỏ, được sử dụng để đầu tư cơ sở vật chất, kỹ thuật phục vụ cho hoạt động kinh doanh, phần còn lại là vốn huy động từ các cá nhân và tổ chức trong nền kinh tế. Nhà nước với vai trò của mình, sử dụng các chính sách tiền tệ như một công cụ để điều tiết nền kinh tế, làm cho quá trình cạnh tranh giữa các ngân hàng thương mại còn chịu sự chi phối vô cùng lớn từ chính sách tiền tệ của Ngân hàng Trung ương, đặc biệt là cạnh tranh trong hoạt động cho vay và huy động vốn. Thứ năm, đó là cuộc cạnh tranh công nghệ cao và nhạy cảm với sự thay đổi của thị trường tài chính quốc tế: Trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, với vai trò là các trung gian tài chính, hoạt động kinh doanh của các ngân hàng thương mại sẽ tạo ra dòng luân chuyển vốn giữa các quốc gia. Các NHTM trong nước liên kết với các NH nước ngoài để thực hiện được trọn vẹn các dịch vụ đáp ứng nhu cầu của 11 khách hàng.
Khi đó, các NHTM sẽ phải chịu sự chi phối của rất nhiều yêú tố trong nước cũng như quốc tế trong quá trình hoạt động như các quy định, thông lệ quốc tế; điều kiện hạ tầng cơ sở tài chính, đặc biệt là công nghệ thông tin; tập quán kinh doanh của từng quốc gia ….Đặc biệt, một sự thay đổi nhỏ về các yếu tố như: tỷ giá, lãi suất, chính sách tiền tệ của các trung tâm tài chính quốc tế,… cũng làm cho các ngân hàng thương mại phải liên tục điều chỉnh hành vi của mình trong cạnh tranh. Như vậy, cạnh tranh giữa các ngân hàng thương mại yêu cầu các chuẩn mực khắt khe hơn các lĩnh vực khác trong nền kinh tế. Năng lực cạnh tranh của ngân hàng thương mại. Khái niệm năng lực cạnh tranh của ngân hàng thương mại.
Khái niệm năng lực cạnh tranh.