CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ CÔNG TÁC ĐẤU THẦU XÂY LẮP CỦA DOANH NGHIỆP XÂY DỰNG 1.1 Tổng quan công tác đấu thầu xây lắp 1.1 Khái niệm đấu thầu Theo từ điển Bách khoa Việt Nam [1]: Đấu thầu là phương thức giao dịch đặc biệt, người muốn xây dựng công trình (người gọi thầu) công bố trước các yêu cầu, điều kiện để xây dựng công trình (người dự thầu) công bố giá mà mình muốn nhận. Người gọi thầu sẽ lựa chọn người dự thầu nào phù hợp với điều kiện của mình với giá thấp hơn. Theo từ điển Tiếng Việt [2]: Đấu thầu là đọ công khai ai nhận làm, nhận bán với điều kiện tốt nhất thì được giao cho làm hoặc bán. Theo Luật đấu thầu số 43/2013/QH13 ngày 26 tháng 11 năm 2013 của Quốc hội [3]: Đấu thầu là quá trình lựa chọn nhà thầu để ký kết và thực hiện hợp đồng cung cấp dịch vụ tư vấn, dịch vụ phi tư vấn, mua sắm hàng hóa, xây lắp; lựa chọn nhà đầu tư để ký kết và thực hiện hợp đồng dự án đầu tư theo hình thức đối tác công tư, dự án đầu tư có sử dụng đất trên cơ sở bảo đảm cạnh tranh, công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế.
Từ định nghĩa chính thức trên, có thể đưa ra được các nội dung chính của đấu thầu là: - Đấu thầu là một quá trình lựa chọn nhà thầu. - Mục đích của đấu thầu là ký kết và thực hiện hợp đồng với các nhà thầu. - Đấu thầu cần bảo đảm cạnh tranh, công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế.2 Vai trò của đấu thầu Xây dựng cơ sở hạ tầng là nhu cầu cần thiết cho sự phát triển tổng thể của nền kinh tế nước ta. Trong đó, nguồn vốn đầu tư xây dựng cơ bản thì rất khó khăn và hạn hẹp.
Vì vậy, để sử dụng nguồn vốn đạt hiệu quả cao nhất thì phương án đấu thầu là tối ưu nhất, nó mang lại lợi ích to lớn cho Nhà nước, chủ đầu tư và các nhà thầu. 1 Mục đích của đấu thầu là nhằm thực hiện tính cạnh tranh, công bằng và minh bạch trong quá trình đấu thầu để lựa chọn nhà thầu thích hợp nhất, đảm bảo tính hiệu quả kinh tế của dự án. Do đó, đấu thầu có vai trò hết sức to lớn đối với Nhà nước, chủ đầu tư và các nhà thầu.1 Đối với chủ đầu tư Đấu thầu giúp chủ đầu tư phát hiện và tiếp cận các nhà thầu có đủ năng lực, uy tín và kinh nghiệm để đáp ứng được tốt nhất các yêu cầu về kỹ thuật, về tiến độ thi công, về chất lượng công trình với chi phí hợp lý nhất. Trên cơ sở đó, giúp cho chủ đầu tư sử dụng có hiệu quả nguồn vốn đầu tư, tránh thất thoát và lãng phí vốn ở các khâu của dự án.
Đồng thời, vẫn đảm bảo thực hiện công trình đúng tiến độ với chất lượng cao nhất. Đấu thầu giúp chủ đầu tư nắm được quyền chủ động, tránh được tình trạng phải phụ thuộc vào nhà thầu trong quá trình thực hiện dự án. Do toàn bộ quá trình tổ chức đấu thầu chủ đầu tư luôn tuân thủ chặt chẽ các quy định về đấu thầu nên giúp cho chủ đầu tư quản lý dự án có hiệu quả và giảm thiểu được các rủi ro phát sinh trong quá trình thực hiện dự án. Để đánh giá chính xác các hồ sơ dự thầu của các nhà thầu tham gia đấu thầu thì đòi hỏi đội ngũ cán bộ thực hiện công tác đấu thầu của chủ đầu tư phải có chuyên môn nghiệp vụ và kinh nghiệm về lĩnh vực đấu thầu.
Vì vậy, việc áp dụng phương thức đấu thầu đã giúp cho đội ngũ cán bộ làm công tác đấu thầu nâng cao được trình độ chuyên môn nghiệp vụ của mình về lĩnh vực xây dựng, về lĩnh vực đấu thầu.2 Đối với nhà thầu Đấu thầu được tổ chức theo nguyên tắc công khai và cạnh tranh bình đẳng giữa các nhà thầu. Do đó, muốn thắng thầu thì các nhà thầu buộc phải phát huy hết khả năng cạnh tranh của mình bằng cách nâng cao chất lượng sản phẩm, tạo ra sản phẩm mới với giá thành hạ, để trúng thầu và khẳng định vị thế của mình trên thị trường xây dựng, để từng bước trưởng thành và phát triển thương hiệu riêng của mình. Đấu thầu giúp các nhà thầu tích cực chủ động trong công tác thu thập thông tin về các công trình mời thầu, về chủ đầu tư, về nhà thầu, về các điều kiện được tham gia dự thầu trên các phương tiện thông tin đại chúng để nắm bắt kịp thời các cơ hội dự thầu. 2 Nhà thầu tham gia đấu thầu, trúng thầu và thực hiện dự án theo hợp đồng là cơ sở để nhà thầu tự nâng cao về cơ sở vật chất, về kỹ thuật công nghệ, về thiết bị máy móc thi công và nguồn nhân lực theo yêu cầu của dự án hiện nay.
Qua đó, giúp cho các nhà thầu tự nâng cao năng lực của mình về mọi mặt.3 Đối với Nhà nước: Nước ta hiện nay đang trong thời kỳ phát triển và xây dựng cơ sở hạ tầng với nhiều dự án có quy mô lớn, kỹ thuật thi công phức tạp và nhu cầu rất lớn về nguồn vốn đầu tư nên đấu thầu là phương thức hiệu quả nhất để xây dựng cơ sở hạ tầng đáp ứng các yêu cầu của đất nước với chi phí hợp lý nhất và góp phần nâng cao hiệu quả công tác quản lý nhà nước về đầu tư xây dựng cơ bản. Nhà nước quản lý và sử dụng nguồn vốn đầu tư xây dựng cơ bản một cách hiệu quả sẽ hạn chế và loại trừ được các tình trạng thất thoát lãng phí vốn đầu tư, các hiện tượng tiêu cực phát sinh trong đầu tư xây dựng cơ bản. Đồng thời, tạo môi trường lành mạnh tốt nhất cho các doanh nghiệp xây dựng an tâm hoạt động. Luật Đấu thầu được điều chỉnh, bổ sung qua từng thời kỳ, cho thấy quy định về công tác đấu thầu ở nước ta hiện nay đã dần phù hợp với thông lệ quốc tế, đã tạo ra môi trường cạnh tranh lành mạnh thu hút các nhà đầu tư nước ngoài tham gia vào thì trường xây dựng Việt Nam.
Phương thức đấu thầu ngày càng thể hiện rõ nét tính ưu việt và vai trò quan trọng của nó đối với Nhà nước, chủ đầu tư và các nhà thầu. Vì vậy, việc áp dụng phương thức đấu thầu vào lĩnh vực xây dựng là tất yếu, nhằm đảm bảo quyền lợi chính đáng cho doanh nghiệp xây dựng và Nhà nước.3 Các hình thức, phương thức lựa chọn nhà thầu 1.1 Các hình thức lựa chọn nhà thầu Theo quy định của Luật đấu thầu số 43/2013/QH13 ngày 26 tháng 11 năm 2013 của Quốc hội, có 08 hình thức lựa chọn nhà thầu sau đây [3]: a. Đấu thầu rộng rãi: Là hình thức lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư trong đó không hạn chế số lượng nhà thầu, nhà đầu tư tham dự. 3 Bên mời thầu phải thông báo công khai về các điều kiện và thời gian tham gia dự thầu trên các phương tiện thông tin đại chúng trước khi phát hành hồ sơ mời thầu.
Ưu điểm: Tính cạnh tranh rất cao, hạn chế được tiêu cực, kích thích các nhà thầu phải thường xuyên nâng cao năng lực của mình. Đây là hình thức lựa chọn nhà thầu chủ yếu được áp dụng trong đấu thầu. Hạn chế: Bên mời thầu quản lý số lượng lớn hồ sơ dự thầu, thời gian tổ chức lựa chọn nhà thầu kéo dài, dễ xảy ra tình trạng nhà thầu liên kết với nhau để đẩy giá trúng thầu. Đấu thầu hạn chế: Là hình thức đấu thầu mà bên mời thầu mời một số nhà thầu (tối thiểu là 3 nhà thầu) có đủ năng lực tham dự.
Danh sách nhà thầu tham dự phải được người có thẩm quyền hoặc cấp có thẩm quyền chấp thuận. Là đấu thầu công khai, minh bạch. Trong trường hợp thực tế chỉ có ít hơn 3 nhà thầu tham dự, bên mời thầu phải báo cáo chủ đầu tư trình người có thẩm quyền xem xét, quyết định cho phép tiếp tục tổ chức đấu thầu hạn chế hoặc áp dụng hình thức lựa chọn khác. Chủ đầu tư quyết định danh sách nhà thầu tham dự thầu trên cơ sở đánh giá của bên mời thầu về kinh nghiệm và năng lực của các nhà thầu, đồng thời phải đảm bảo được tính khách quan, cạnh tranh, công bằng và đúng đối tượng.
Hình thức này chỉ được xem xét áp dụng khi có một trong các điều kiện sau: Trường hợp gói thầu có yêu cầu cao về kỹ thuật; Gói thầu kỹ thuật có tính đặc thù mà chỉ có một số nhà thầu đáp ứng yêu cầu của gói thầu. Ưu điểm: Bên mời thầu tiết kiệm được thời gian và chi phí trong công tác đấu thầu. Hạn chế: Lựa chọn ít nhà thầu tham dự nên bên mời thầu chưa chắc chắn đã chọn được nhà thầu phù hợp nhất. Hình thức này không tạo môi trường cạnh tranh giữa các nhà thầu, giảm hiệu quả của hoạt động đấu thầu.
Chỉ định thầu: Là hình thức chọn trực tiếp nhà thầu đáp ứng yêu cầu của gói thầu để thương thảo và ký hợp đồng.