Chương 1: Cơ sở lý luận và tổng quan nghiên cứu về kế toán trách nhiệm Trình bày khái niệm, bản chất, vai trò, phân loại, nội dung của kế toán trách nhiệm. Bên cạnh đó trình bày khái quát các nghiên cứu điển hình trong và ngoài nƣớc về kế toán trách nhiệm để làm cơ sở thực hiện nghiên cứu. Chương 2: Thực trạng mức độ vận dụng kế toán trách nhiệm tại Tổng công ty Bảo hiểm PVI Trình bày phƣơng pháp nghiên cứu định tính và định lƣợng đƣợc đƣợc sử dụng để thực hiện nghiên cứu. Sau đó đánh giá thực trạng vận dụng kế toán trách nhiệm tại Tổng công ty Bảo hiểm PVI về sự phân cấp quản lý, tổ chức trung tâm trách nhiệm, 5 chỉ tiêu đánh giá thực tế và dự toán, hệ thống báo cáo trung tâm trách nhiệm và ảnh hƣởng của kế toán trách nhiệm đến cấp quản lý.
Chương 3: Một số giải pháp nâng cao mức độ vận dụng kế toán trách nhiệm tại Tổng công ty Bảo hiểm PVI Trình bày các giải pháp về phân cấp quản lý, tổ chức trung tâm trách nhiệm, các chỉ tiêu đánh giá giữa thực tế và dự đoán và các hệ thống báo cáo trung tâm trách nhiệm. Phần kết luận 6 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM Chƣơng 1 giới thiệu khái quát khái niệm, bản chất và vai trò của Kế toán trách nhiệm. Mối quan hệ giữa Kế toán trách nhiệm với việc phân cấp quản lý trong tổ chức. Đồng thời tác giả phân tích sâu các nghiên cứu trong và ngoài nƣớc về kế toán trách nhiệm, từ đó có cơ sở định hình các phƣơng pháp nghiên cứu cụ thể làm nổi bật việc cần thiết nâng cao mức độ vận dụng kế toán trách nhiệm tại Tổng Công ty Bảo hiểm PVI.1 Khái niệm, bản chất, vai trò của kế toán trách nhiệm + Khái niệm: KTTN là một hệ thống kế toán có chức năng thu thập, tổng hợp và báo cáo các dữ liệu kế toán có liên quan đến trách nhiệm của từng nhà quản lý riêng biệt trong một tổ chức.
Nhằm cung cấp các thông tin liên quan đến chi phí, thu nhập và các số liệu hoạt động của từng khu vực trách nhiệm hoặc đơn vị trong tổ chức mà họ có quyền kiểm soát. Đồng thời, tạo ra các báo cáo bao gồm cả những đối tƣợng có thể kiểm soát đƣợc hoặc không kiểm soát đƣợc đối với một cấp quản lý (Anthony, Rajiv, Robert và Young, 1997). Theo Clive, David, Kenneth (1990), KTTN là sự thu thập tổng hợp và báo cáo những thông tin tài chính về những trung tâm khác nhau trong một tổ chức. KTTN còn đƣợc gọi là kế toán hoạt động hay kế toán khả năng sinh lời.
Theo quan điểm này KTTN đƣợc xem xét từ chi phí, thu nhập, lợi nhuận đến những nhà quản lý riêng biệt, những ngƣời chịu trách nhiệm về việc đƣa ra quyết định liên quan đến chi phí, thu nhập và lợi nhuận thực hiện. KTTN phù hợp với các tổ chức mà ở đó nhà quản lý cấp cao thực hiện chuyển giao quyền ra quyết định cho các cấp dƣới thuộc thẩm quyền. Khi đó kết quả quản lý của mỗi cấp quản trị đƣợc đánh giá bởi việc họ đã quản lý những công việc đƣợc giao nhƣ thế nào? 7 + Bản chất: KTTN là một trong những nội dung cơ bản của KTQT, dựa trên cơ sở lý thuyết tổ chức và nhu cầu về quản lý, nhằm đo lƣờng, kiểm soát và đánh giá kết quả hoạt động của các bộ phận. Do vậy, quá trình hình thành và phát triển của KTTN gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của KTQT.
KTTN đƣợc đề cập đầu tiên vào những năm 1950 ở Mỹ. Từ đó đến nay, KTTN đƣợc nhiều tác giả quan tâm và nghiên cứu với các quan điểm khác nhau, cụ thể: Trƣớc hết nói đến tính kiểm soát, theo Higgins (1952): KTTN là sự phát triển của hệ thống kế toán đƣợc thiết kế để kiểm soát chi phí phát sinh liên quan trực tiếp cho các cá nhân trong tổ chức, ngƣời chịu trách nhiệm kiểm soát. Hệ thống kiểm soát này đƣợc thiết kế cho tất cả các cấp quản lý. KTTN nhƣ một công cụ để kiểm soát hoạt động và chi phí.
Tính kiểm soát trong KTTN còn đƣợc hai tác giả B. Venkatrathnam và Raji Reddy trình bày: KTTN là một hệ thống kiểm soát của nhà quản lý đƣợc dựa trên những nguyên tắc về ủy quyền và xác định trách nhiệm. Sự ủy quyền đƣợc giao phó theo trung tâm trách nhiệm, nhà quản lý phải chịu trách nhiệm theo từng phân khu, các phân khu này có thể là các bộ phận, chi nhánh, hay khu vực, phòng ban, văn phòng. Mục đích chính của KTTN là thực hiện sự kiểm soát của các nhà quản lý đối với bộ phận của mình chịu trách nhiệm.
Ngoài tính kiểm soát của KTTN, các tác giả còn đề cập đến các trung tâm trách nhiệm, sự phân cấp trong quản lý và các chỉ tiêu chi phí, doanh thu và lợi nhuận. Charles T Horngreen (1952) khái niệm KTTN là hệ thống kế toán đƣợc nhìn nhận qua các trung tâm trách nhiệm khác nhau trong toàn bộ tổ chức và phản ánh các kết quả và hoạt động của mỗi trung tâm này bằng các chỉ tiêu về doanh thu và chi phí. Theo nhóm tác giả Jerry, Paul, Donald (2008), KTTN là một bộ phận của kế toán quản trị, nó liên quan đến việc tích lũy, báo cáo về thu nhập và chi phí, trên cơ sở nhà quản lý có quyền đƣa ra những quyết định trong hoạt động hàng ngày về các vấn đề đó. Với quan điểm này, tác giả đã dựa trên cơ sở phân chia cơ cấu tổ chức 8 quản lý của một doanh nghiệp thành những trung tâm trách nhiệm, khi đó việc quản lý sẽ tốt hơn.
Điều này có ý nghĩa to lớn cho những tổ chức lớn đa dạng về ngành nghề kinh doanh. Trong quá trình quản lý, các cá nhân, các bộ phận đƣợc giao quyền ra quyết định và trách nhiệm để thực hiện một phần hay toàn bộ công việc nào đó. Việc phân quyền trong tổ chức tạo nên cơ cấu phân cấp nhiều cấp bậc và đòi hỏi phải theo dõi và đánh giá kết quả của các cấp dƣới. KTTN đƣợc xây dựng để theo dõi kết quả, hiệu quả sử dụng các nguồn lực ở từng bộ phận trong một doanh nghiệp.
KTTN không chỉ đƣợc đề cập đến các trung tâm trách nhiệm ở góc độ về chi phí, thu nhập, lợi nhuận hay tính kiểm soát mà KTTN còn đƣợc các tác giả David F.G Narayanan, Jacob Cohen, Michele Jurgens (2004) đƣa ra: KTTN là một hệ thống tạo ra những thông tin tài chính và phi tài chính có liên quan về những hoạt động thực tế và lập kế hoạch của những trung tâm trách nhiệm của một công ty. Trung tâm trách nhiệm là những đơn vị thuộc tổ chức có những nhà quản lý đứng đầu chịu trách nhiệm về kết quả hoạt động của đơn vị của họ. Những bộ phận chủ yếu bao gồm: Hệ thống dự toán ngân sách, các báo cáo kết quả hoạt động, báo cáo biến động, giá chuyển giao nội bộ. KTTN đi sâu vào việc so sánh việc thực hiện với kế hoạch của các trung tâm trách nhiệm, xác định giá chuyển giao giữa các trung tâm.
KTTN chỉ có thể thực hiện đƣợc khi trong đơn vị có cơ cấu tổ chức quản lý đƣợc phân quyền rõ ràng. Hệ thống KTTN trong các tổ chức khác nhau đƣợc xây dựng đa dạng phù thuộc vào cơ cấu tổ chức quản lý, mức độ phân quyền trong tổ chức và mục tiêu cũng nhƣ quan điểm, phong cách của nhà quản trị trong doanh nghiệp, môi trƣờng quản lý của doanh nghiệp. + Vai trò của kế toán trách nhiệm KTTN thực hiện việc phân chia cấu trúc của một tổ chức thành những trung tâm trách nhiệm khác nhau để đo lƣờng biểu hiện của chúng. Nó là công cụ để đo lƣờng kết quả hoạt động của từng khu vực bộ phận trong tổ chức, qua đó giúp nhà quản trị 9 kiểm soát và đánh giá trách nhiệm quản trị ở các cấp khác nhau.
Do vậy vai trò của KTTN thể hiện qua những nội dung sau: KTTN giúp xác định sự đóng góp của từng đơn vị bộ phận vào lợi ích toàn tổ chức. Cung cấp một cơ sở cho việc đánh giá chất lƣợng về kết quả hoạt động của những nhà quản lý bộ phận. Đồng thời, KTTN đƣợc sử dụng để đo lƣờng kết quả hoạt động của các nhà quản lý do đó nó ảnh hƣởng đến cách thức thực hiện hành vi của các nhà quản lý này. Ngoài ra, KTTN thúc đẩy các nhà quản lý bộ phận điều hành bộ phận của mình theo hƣớng phù hợp với mục tiêu chung của toàn tổ chức.
Nhƣ vậy, KTTN có vai trò quan trọng trong công tác kiểm soát và đánh giá hiệu quả của từng bộ phận trong tổ chức. Cũng giống nhƣ KTQT, KTTN có đối tƣợng sử dụng thông tin là các nhà quản trị từ cấp cao, cấp trung và cấp cơ sở. Ở mỗi cấp quản trị khác nhau, KTTN thể hiện vai trò và có mục đích cung cấp thông tin khác nhau cụ thể: - KTTN cung cấp thông tin cho các nhà quản trị cấp cao trong việc thực hiện chức năng tổ chức và điều hành của toàn doanh nghiệp. KTTN xác định các trung tâm trách nhiệm, qua đó nhà quản trị có thể hệ thống hóa các công việc của từng trung tâm mà thiết lập các chỉ tiêu đánh giá.
KTTN giúp nhà quản trị đánh giá và điều chỉnh kế hoạch của các bộ phận cho phù hợp. - Còn ở cấp quản trị trung gian, KTTN cung cấp thông tin cho việc thực hiện chức năng kiểm soát quản lý và kiểm soát tài chính. Thông qua KTTN, nhà quản trị có thể phân tích, đánh giá thực hiện của từng bộ phận với các chỉ tiêu về doanh thu, chi phí và lợi nhuận. Thông tin KTTN cho biết việc thực hiện kế hoạch của các bộ phận ra sao? Nhận diện những vấn đề còn tồn tại nhằm khắc phục các hạn chế để có sự điều chỉnh các chiến lƣợc mục tiêu cho phù hợp và mang lại hiệu quả kinh doanh cao nhất về mặt đầu tƣ, chi phí, doanh thu và lợi nhuận.
- Cuối cùng với nhà quản trị cấp cơ sở, KTTN khuyến khích nhà quản lý hƣớng đến mục tiêu chung của tổ chức. Mục tiêu hoạt động của các trung tâm trách nhiệm phải gắn liền với mục tiêu chung của tổ chức. Để đạt đƣợc nhƣ vậy, đòi 10 hỏi các nhà quản trị cấp cơ sở phải có đầy đủ thông tin để quản lý bộ phận của mình theo đúng hƣớng hoặc phải điều chỉnh cho phù hợp.