Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÍN DỤNG ĐẦU TƯ PHÁT TRIỂN 1.1- Khái niệm, đặc điểm và vai trò của tín dụng đầu tư phát triển 1.1- Khái niệm Tín dụng đầu tư phát triển là một hình thức tín dụng nhằm thực hiện chính sách đầu tư phát triển của Nhà nước, thể hiện mối quan hệ vay-trả giữa Nhà nước (hiện nay là Ngân hàng phát triển Việt Nam đại diện cho Nhà nước) với các pháp nhân và thể nhân hoạt động trong nền kinh tế, được Nhà nước cho vay với lãi suất ưu đãi cho từng đối tượng cụ thể nhằm thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế-xã hội trong từng thời kỳ nhất định theo định hướng của Nhà nước. Khái niệm tín dụng đầu tư phát triển chỉ ra đời khi việc sử dụng vốn ngân sách Nhà nước cho đầu tư phát triển chuyển từ việc cấp phát không hoàn lại sang hình thức cho vay có hoàn vốn là chủ yếu. Giống như các hình thức tín dụng khác, tín dụng đầu tư phát triển không chỉ giúp cho nền kinh tế tập trung được lượng vốn cần thiết mà còn có tác dụng nâng cao hiệu qủa sử dụng, bảo toàn và phát triển được nguồn vốn cho đầu tư phát triển. Nếu như lúc đầu, tín dụng đầu tư phát triển của Nhà nước chỉ có một hình thức duy nhất là cho vay dài hạn với lãi suất ưu đãi và nguồn vốn chủ yếu là do ngân sách Nhà nước cấp.
Đến nay, tín dụng đầu tư phát triển của Nhà nước được thực hiện thông qua hai chính sách lớn là chính sách tín dụng đầu tư phát triển (bao gồm cho vay đầu tư, bảo lãnh tín dụng đầu tư và hỗ trợ lãi suất sau đầu tư) và chính sách tín dụng xuất khẩu. Nguồn vốn tín dụng đầu tư phát triển của Nhà nước ngoài ngân sách Nhà nước cấp hàng năm còn được huy động bằng nhiều hình thức khác nhau như phát hành trái phiếu, huy động tiết kiệm trong dân cư, huy động từ các tổ chức kinh tế… 1.2- Đặc điểm Tín dụng đầu tư phát triển có những đặc điểm chính sau: - Là hình thức tín dụng trung và dài hạn, đầu tư nhằm mục đích hướng đến việc xây dựng cơ sở vật chất, hạ tầng cho nền kinh tế. - Tín dụng đầu tư phát triển có chức năng phân phối và phân bổ các nguồn lực tài chính cho sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 15 - Tín dụng đầu tư phát triển gắn với việc điều tiết kinh tế vĩ mô và vấn đề quản lý hành chính theo chủ trương của Nhà nước. Do đó tổ chức làm nhiệm vụ quản lý, cho vay là các đơn vị, cơ quan chuyên môn của Nhà nước (hiện nay là Ngân hàng phát triển Việt Nam), được Nhà nước cấp vốn pháp định, cấp bù lãi suất, hoạt động không vì mục đích lợi nhuận nhưng phải đảm bảo thu hồi đủ vốn đầu tư và phải tuân thủ theo những quy định của Nhà nước.
- Tính chất ưu đãi của tín dụng đầu tư phát triển thể hiện ở một số điểm cụ thể như: lãi suất thấp hơn lãi suất thị trường, quy mô cho vay lớn, thời gian cho vay dài, điều kiện đảm bảo nợ vay ưu đãi hơn… - Các quy định về cơ chế, chính sách của tín dụng đầu tư phát triển + Lãi suất cho vay do Chính phủ quy định phù hợp với yêu cầu, mục tiêu và đặc điểm của phát triển kinh tế-xã hội trong từng thời kỳ, từng giai đoạn phát triển của Đất nước. + Đối tượng cho vay: theo quy định của Chính phủ, giới hạn chủ yếu tập trung vào các lĩnh vực then chốt, cần thiết có tác dụng thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội, hay chuyển dịch cơ cấu kinh tế hoặc các lĩnh vực mà các thành phần kinh tế tư nhân không có khả năng hoặc không muốn tham gia đầu tư do hiệu quả thấp, vốn đầu tư lớn, thời gian thu hồi vốn kéo dài… Về nguyên tắc, tín dụng đầu tư phát triển chỉ cho vay đối với các dự án đầu tư theo định hướng phát triển của Nhà nước và phải nằm trong kế hoạch đầu tư bằng nguồn vốn tín dụng đầu tư phát triển hàng năm của Nhà nước. + Nguồn vốn để cho vay: là vốn ngân sách của Nhà nước được cân đối để cho vay đầu tư; nguồn vốn huy động theo kế hoạch của Nhà nước để phục vụ cho đầu tư phát triển theo chủ trương của Nhà nước. - Tín dụng đầu tư phát triển có tính lịch sử, nó chỉ tồn tại và phát triển trong giai đoạn đầu của quá trình phát triển kinh tế Đất nước.
Khi nền kinh tế phát triển, chuyển sang kinh tế thị trường, các nhà đầu tư quen với hoạt động trong môi trường cạnh tranh… thì phạm vi của tín dụng đầu tư phát triển thu hẹp lại và chuyển đổi sang các hình thức tín dụng khác.3- Sự cần thiết của tín dụng đầu tư phát triển Bất kỳ một nền kinh tế nào trên Thế giới đều đòi hỏi một sự đầu tư nhất định của Nhà nước để tạo nền tảng cơ sở hạ tầng vững chắc cho sự phát triển ổn định và bền vững. Để thực hiện được vai trò điều tiết nền kinh tế, Nhà nước sử LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 16 dụng các công cụ tài chính như thuế, phí và các nguồn thu khác để tạo nguồn thu cho ngân sách. Vấn đề đặt ra là phải sử dụng nguồn thu này như thế nào đảm bảo mang lại hiệu quả thiết thực, đáp ứng được yêu cầu, mục tiêu phát triển kinh tế-xã hội của Đất nước. Đầu tư của Nhà nước cho phát triển kinh tế - xã hội chủ yếu dưới hai hình thức là cấp phát không hoàn lại và cho vay với lãi suất ưu đãi (hay còn gọi là tín dụng đầu tư phát triển).
Tuỳ theo từng giai đoạn phát triển, tuỳ vào đặc điểm từng thời kỳ mà Nhà nước sử dụng nặng về hình thức cấp phát hay hình thức tín dụng đầu tư phát triển nhằm phát huy một cách có hiệu quả nguồn vốn thuộc ngân sách Nhà nước. Như vậy, tín dụng đầu tư phát triển là một đòi hỏi tất yếu, khách quan trong từng giai đoạn nhất định của quá trình phát triển kinh tế ở mỗi Quốc gia. Trong công cuộc đổi mới và phát triển kinh tế - xã hội ở nước ta hiện nay, sự cần thiết của tín dụng đầu tư phát triển còn xuất phát từ các nguyên nhân sau: Thứ nhất: Xóa bỏ tâm lý ỷ lại, trông chờ vào Nhà nước của chủ đầu tư Trước đây, trong nền kinh tế bao cấp, sự đầu tư của Nhà nước chủ yếu là dưới hình thức cấp phát trực tiếp không hoàn lại. Điều này dẫn đến các chủ đầu tư thường ỷ lại, không tính toán đến hiệu quả của các dự án đầu tư cũng như không tích cực, sáng tạo trong hoạt động sản xuất kinh doanh.
Việc thua lỗ của hàng loạt Doanh nghiệp Nhà nước, sự phá sản của hàng loạt công trình, dự án đầu tư trong thời gian qua là một minh chứng. Chính vì thế mà trong thời gian gần đây Nhà nước đã chuyển dần sang hình thức cho vay ưu đãi dưới dạng tín dụng đầu tư phát triển nhằm tăng cường tính chủ động sáng tạo, tinh thần trách nhiệm của Chủ đầu tư và Doanh nghiệp. Thứ hai: Giảm áp lực cho ngân sách Nhà nước Chuyển sang nền kinh tế thị trường, trước những đòi hỏi về tính cạnh tranh ngày càng cao và gay gắt trong khi tiềm lực tài chính của các Doanh nghiệp trong nước còn qúa nhỏ bé, công nghệ lạc hậu, cơ sở hạ tầng kinh tế của Đất nước còn yếu kém… Nhà nước cần thực hiện vai trò điều tiết vĩ mô nền kinh tế của mình, giúp các Doanh nghiệp vượt qua khó khăn để hội nhập, trước hết cần tập trung xây dựng hạ tầng cơ sở cần thiết cho nền kinh tế và hỗ trợ cho các Doanh nghiệp trong việc đầu tư đổi mới công nghệ, cải tiến phương thức quản lý nhằm hạ giá thành sản phẩm, tăng tính cạnh tranh… Tuy nhiên, trong điều kiện ngân sách Nhà nước còn hạn hẹp, để giảm bớt áp lực cho ngân sách LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 17 thì việc thu hẹp hình thức cấp phát, đồng thời mở rộng hình thức tín dụng đầu tư phát triển cho yêu cầu trên sẽ rất cần thiết. Thứ ba: Cần phải có sự đầu tư của Nhà nước vào một số ngành, nghề và lĩnh vực then chốt của nền kinh tế mà tư nhân khó có thể đảm đương được Tín dụng đầu tư phát triển của Nhà nước sẽ tập trung đầu tư vào các lĩnh vực then chốt, có vai trò quan trọng đối với nền kinh tế hay một ngành, một vùng, một khu vực nhằm điều chỉnh cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hoá-hiện đại hoá.
Ngoài ra, với mục tiêu vì lợi nhuận cũng như trước những đòi hỏi của kinh tế thị trường về tính cạnh tranh…, có những lĩnh vực, ngành nghề cũng như những vùng miền mà kinh tế tư nhân không thể nào đầu tư vào đó được. Với vai trò điều tiết nền kinh tế vĩ mô, Nhà nước phải ưu tiên đầu tư vào các lĩnh vực này nhằm giải quyết các vấn đề xã hội như: xóa đói giảm nghèo, tạo việc làm, điều chỉnh cơ cấu kinh tế… Tóm lại: Tín dụng đầu tư phát triển của Nhà nước là một hình thức đầu tư rất quan trọng của Nhà nước cho phát triển kinh tế-xã hội, đặc biệt là trong quá trình công nghiệp hóa-hiện đại hóa và hội nhập kinh tế.4- Mục đích và vai trò của tín dụng đầu tư phát triển 1.1- Mục đích của tín dụng đầu tư phát triển Mục đích của tín dụng đầu tư phát triển là hỗ trợ các dự án đầu tư phát triển của các thành phần kinh tế thuộc một số ngành, lĩnh vực quan trọng, chương trình kinh tế lớn có tác động trực tiếp đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế, thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế bền vững.2- Vai trò của tín dụng đầu tư phát triển Thực hiện chủ trương của Đảng về xóa dần bao cấp trong đầu tư và phát triển kinh tế-xã hội Đất nước Một là, vốn tín dụng đầu tư phát triển làm giảm đáng kể sự bao cấp trực tiếp của Nhà nước đối với lĩnh vực đầu tư có khả năng thu hồi vốn mà trước đây vẫn được Nhà nước cấp không hoàn lại Doanh nghiệp, tổ chức kinh tế sử dụng vốn tín dụng đầu tư phát triển của Nhà nước phải đảm bảo hoàn trả được vốn vay (gốc và lãi).