CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HIỆU QUẢ XỬ LÝ NỢ XẤU TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Tổng quan về xử lý nợ xấu tại các Ngân hàng thương mại 1.1 Khái niệm về nợ xấu Ngân hàng thương mại là tổ chức tín dụng (TCTD) gắn bó mật thiết với các hoạt động sản xuất kinh doanh của các chủ thể trong nền kinh tế, bởi các chủ thể này muốn phát triển, mở rộng quy mô sản xuất nhưng vốn chủ sở hữu có hạn thì họ sẽ tìm đến ngân hàng- nơi mà có thể đáp ứng nhu cầu tín dụng của họ, tuy nhiên sau khi vay nếu các chủ thể vay vốn gặp khó khăn về tài chính dẫn đến việc không có khả năng trả nợ thì đây là rủi ro lớn cho Ngân hàng. Nhìn nhận một cách khách quan thì Ngân hàng cũng là một khách hàng hoạt động kinh doanh trong cơ chế thị trường mang yếu tố cạnh tranh gay gắt, lại kinh doanh loại hàng hóa đặc biệt (tiền tệ), hoạt động giao dịch rộng rãi với các thành phần kinh tế, mọi tầng lớp dân cư có trình độ và nhận thức khác nhau, đối tượng cho vay rất đa dạng…chính vì vậy hoạt động kinh doanh của Ngân hàng là loại kinh doanh đặc thù có nhiều khả năng rủi ro nhất. Rủi ro tín dụng xảy ra khi bên đi vay không thanh toán nợ gốc hoặc/và lãi khi đến hạn thanh toán theo thời hạn cam kết và những điều kiện cam kết ghi trong hợp đồng, làm cho bên cho vay (Ngân hàng) phải chịu tổn thất về tài chính Khi những khoản tín dụng gặp rủi ro thì tùy thuộc mức độ rủi ro, cách hiểu khác nhau mà người ta có thể gọi nó là nợ có vấn đề, nợ xấu, nợ khó đòi, nợ không lành mạnh. Để hiểu rõ thì dưới đây là một số quan điểm về nợ xấu của quốc tế: Theo định nghĩa của Phòng thống kê Liên hợp quốc: “Về cơ bản một khoản nợ được coi là nợ xấu khi quá hạn trả lãi và/hoặc gốc trên 90 ngày, hoặc các khoản lãi chưa trả từ 90 ngày trở lên đã được nhập gốc, tái cấp vốn hoặc chậm trả theo thỏa thuận, hoặc các khoản phải thanh toán đã quá hạn dưới 90 ngày nhưng có lý do chắc chắn để nghi ngờ về khả năng của khoản vay sẽ được thanh toán đầy đủ”.
Theo đó, nợ xấu về cơ bản được xác định bởi 2 yếu tố: (1) thời gian quá hạn trên 90 ngày và (2) nghi ngờ về khả năng trả nợ đầy đủ, đây là định nghĩa về nợ xấu đang được áp dụng phổ biến tại nhiều quốc gia trên thế giới. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 Một định nghĩa khác về nợ xấu của Chuẩn mực Báo cáo tài chính quốc tế (IFRS) và được Chuẩn mực Kế toán quốc tế (IAS) khuyến cáo sử dụng từ năm 2005. Theo đó, IFRS và ISA cũng chú ý khả năng hoàn trả của khách hàng cho dù thời gian của khoản vay chưa tới 90 ngày hoặc chưa quá hạn, theo tổ chức này thì sử dụng phương pháp phân tích dòng tiền tương lai hoặc xếp hạng khoản vay theo từng khách hàng để đánh giá khả năng trả nợ của khách hàng, điều này được coi chính xác về mặt lý thuyết, nhưng việc áp dụng thực tế gặp khó khăn. Vì vậy nó vẫn đang được Ủy ban Chuẩn mực Kế toán quốc tế tiếp tục nghiên cứu để hoàn chỉnh Theo định nghĩa của NHNN Việt Nam tại Quyết định số 493/2005/QĐ/NHNN ngày 22/4/2005 thì “Nợ xấu là các khoản nợ thuộc các nhóm 3, 4 và 5 quy định tại Điều 6 hay Điều 7 qui định này”, theo đó, qui định tại Điều 6 của quyết định này thì: “c) Nhóm 3 (Nợ dưới tiêu chuẩn) bao gồm: - Các khoản nợ quá hạn từ 90 đến 180 ngày; - Các khoản nợ cơ cấu lại thời hạn trả nợ quá hạn dưới 90 ngày theo thời hạn đã cơ cấu lại; - Các khoản nợ khác được phân loại vào nhóm 3 theo quy định tại Khoản 3 và Khoản 4 Điều này.
d) Nhóm 4 (Nợ nghi ngờ) bao gồm: - Các khoản nợ quá hạn từ 181 đến 360 ngày; - Các khoản nợ cơ cấu lại thời hạn trả nợ quá hạn từ 90 ngày đến 180 ngày theo thời hạn đã cơ cấu lại; - Các khoản nợ khác được phân loại vào nhóm 4 theo quy định tại Khoản 3 và Khoản 4 Điều này. đ) Nhóm 5 (Nợ có khả năng mất vốn) bao gồm: - Các khoản nợ quá hạn trên 360 ngày; - Các khoản nợ khoanh chờ Chính phủ xử lý. - Các khoản nợ đã cơ cấu lại thời hạn trả nợ quá hạn trên 180 ngày theo thời hạn đã được cơ cấu lại; LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 - Các khoản nợ khác được phân loại vào nhóm 5 theo quy định tại Khoản 3 và Khoản 4 Điều này.2 Nguyên nhân phát sinh nợ xấu Chúng ta biết rằng hoạt động Ngân hàng là ngành kinh doanh rủi ro, do đó hầu hết tất cả các hoạt động đặc biệt là tín dụng cũng không tránh khỏi những vấn đề phát sinh rủi ro do các nguyên nhân chủ quan từ phía Ngân hàng, khách hàng và các nguyên nhân khách quan tạo nên các khoản nợ xấu. Nhưng không vì thế mà Ngân hàng, nhất là các cán bộ tín dụng (CBTD) có thể thờ ơ với những nguyên nhân này vì cho rằng có tránh cũng không được, mà phải nhận thức được tầm quan trọng của việc nâng cao chất lượng tín dụng và hạn chế tối đa các rủi ro, nguyên nhân có thể xảy ra.1 Nguyên nhân từ phía ngân hàng Thiếu chiến lược kinh doanh lâu dài Hoạt động kinh doanh ở một số ngân hàng hiện nay cụ thể là chính sách tín dụng vẫn còn thiếu tính chiến lược, chỉ vì lợi ích ngắn hạn mà quên đi những chiến lược mang tính dài hạn và điều này dễ dàng dẫn đến việc ngân hàng mất sự chủ động trong kiểm soát khi thị trường biến đổi theo những quy luật tự nhiên vốn có của nó.
Có thể thấy rằng hoạt động tín dụng là một nhân tố hậu thuẫn giúp cho thị trường luôn trở nên sôi động hơn bởi vì khi thị trường đất đai, chứng khoán hay một hình thức đầu tư nào khác đang là một lĩnh vực thu hút sự quan tâm của giới đầu tư thì theo ngay sau đó xuất hiện các hình thức cấp tín dụng cho các hoạt động cho vay mua bất động sản, chứng khoán. Tuy nhiên không thể chỉ dựa vào những tín hiệu từ thị trường như trên vừa trình bày mà cần phải có những dự báo mang tầm chiến lược phục vụ cho quá trình cung ứng vốn cho nền kinh tế nếu không muốn bị cuốn theo vòng xoáy của cơ chế thị trường và phải đối mặt với những hệ quả tiêu cực của nó (Nguyễn Văn Tiến, 2005). Mất cân đối về thời hạn giữa nguồn vốn và tài sản Phải nói rằng chính sách cho vay đặc biệt là về cơ cấu thời hạn cho vay nếu không được hoạch định một cách rõ ràng và mang tính chiến lược thì khó có thể giảm được tình trạng nợ xấu khi mà một nghịch lý đang tồn tại đó là LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 thực trạng nguồn huy động của ngân hàng hiện nay chủ yếu là nguồn ngắn hạn đang tài trợ chính cho nguồn vốn trung và dài hạn, điều này làm mất cân đối bởi hoạt động tín dụng chủ yếu lại là trung và dài hạn, điều này lý giải tại sao đây là nguyên nhân gây ra các khoản nợ xấu (Nguyễn Thị Mùi, 2012). Chưa có sự phân cấp thẩm quyền rõ ràng Có nhiều ý kiến cho rằng đây cũng là nguyên nhân quan trọng dẫn đến việc gia tăng nợ xấu, khi mà quyền hạn và trách nhiệm của những người ra quyết định tín dụng không gắn liền với nhau, do sự thiếu ràng buộc về trách nhiệm dẫn đến tình trạng một số CBTD thờ ơ với việc thẩm định về tình hình tài chính và phương án kinh doanh của khách hàng.
Điều này càng tạo điều kiện và cơ hội cho gia tăng nợ xấu. Trình độ kinh nghiệm của một số CBTD còn hạn chế Cũng cần phải nói thêm, một số bộ phận CBTD còn gặp nhiều sai sót trong công tác thẩm định, đánh giá chưa chính xác về các rủi ro của phương án kinh doanh của khách hàng, do đó không thể đưa ra hạn mức cho vay thích hợp và khó có thể giám sát chặt chẽ tình hình sử dụng vốn. Ngoài ra, đạo đức của một số CBTD còn chưa cao, chỉ vì lợi ích cá nhân mà quên đi lợi ích tập thể ngân hàng, móc nối với các con nợ và kẻ hở pháp luật gây thiệt hại cho ngân hàng, hơn nữa do hệ thống kiểm soát của ngân hàng còn thiếu sự chặt chẽ và tính đồng bộ nên đã gây ra nhiều khoản nợ xấu chưa được phát hiện kịp thời và xử lý đúng cách.2 Nguyên nhân từ phía khách hàng đi vay Các khách hàng làm ăn thua lỗ, kém hiệu quả Trong các nguyên nhân chủ quan gây nên các khoản nợ xấu thì đây là nguyên nhân chính chủ yếu, rồi từ đây mới phát sinh ra các nguyên nhân khác. Sự yếu kém trong công tác quản lý, điều hành, dự báo của hệ thống quản trị dẫn đến hoạt động sản xuất kinh doanh của khách hàng không phát huy được hiệu quả mà thay vào đó là các khoản lỗ, các khoản nợ tăng cao và không có khả năng trả nợ.
Đặc biệt trong thời gian vừa qua, nợ xấu của các Doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) rất được chú ý – khi mà nợ xấu của các DNNN luôn chiếm một con số rất lớn trong hệ thống ngân hàng. Trong hoạt động của các DNNN vẫn còn tồn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 tại sự thiếu trách nhiệm của nhiều cán bộ điều hành chủ chốt, các cán bộ này chỉ vì lợi ích cá nhân mà bỏ mặc sự tồn tại của Doanh nghiệp, bỏ mặc các lợi ích chung của xã hội. Ngoài ra, lâu nay nhiều DNNN vẫn nghĩ rằng đứng sau họ là Nhà nước, luôn bảo hộ và có những chế độ ưu đãi, do đó tạo cho họ một thói quen tâm lý không nổ lực nhằm đạt được những mục tiêu đề ra mà còn làm thất thoát vốn do sử dụng vốn không đúng mục đích. Cũng cần phải nói thêm rằng, một số doanh nghiệp nhà nước sau khi thực hiện xong cổ phần hóa cũng lờ đi việc trả nợ cho các ngân hàng do Nhà nước còn thiếu những quy định về xử lý đối với DNNN sau khi cổ phần hóa không ký nhận nợ, hoặc không thực hiện nghĩa vụ trả nợ đối với các khoản nợ quá hạn.