Chương 1: TỔNG QUAN VỀ RỦI RO TÍN DỤNG VÀ KIỂM SOÁT RỦI RO TÍN DỤNG 1.1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ RỦI RO TÍN DỤNG NGÂN HÀNG 1.1 Khái quát về rủi ro tín dụng Rủi ro tín dụng, theo khái niệm cơ bản nhất, là khả năng khách hàng nhận khoản vốn vay không thực hiện, thực hiện không đầy đủ nghĩa vụ đối với ngân hàng, gây tổn thất cho ngân hàng, đó là khả năng khách hàng không trả, không trả đầy đủ, đúng hạn cả gốc và lãi cho ngân hàng. Như vậy, rủi ro tín dụng phát sinh trong quá trình cấp tín dụng của ngân hàng. Rủi ro tín dụng tiềm ẩn trong tất cả các khâu, từ khi nhận hồ sơ xin vay của khách hàng, thẩm định khoản vay, thực hiện công chứng tài sản đảm bảo, giải ngân, giám sát khoản vay sau giải ngân và thu hồi vốn, lãi đến hạn, và rủi ro tín dụng xuất hiện trong khâu thu hồi vốn gốc và lãi. Căn cứ vào khoản 01 Điều 02 của Quy định về phân loại nợ, trích lập và sử dụng dự phòng để xử lý rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng của tổ chức tín dụng (Ban hành theo Quyết định số 493/2005/QĐ-NHNN ngày 22/4/2005 của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước) thì “Rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng của tổ chức tín dụng là khả năng xảy ra tổn thất trong hoạt động ngân hàng của tổ chức tín dụng do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện nghĩa vụ của mình theo cam kết.” Như vậy, có thể nói rằng rủi ro tín dụng có thể xuất hiện trong các mối quan hệ mà trong đó ngân hàng là chủ nợ và khách hàng nợ lại không thực hiện hoặc không đủ khả năng thực hiện nghĩa vụ trả nợ khi đến hạn.
Nó diễn ra trong quá trình cho vay, chiết khấu công cụ chuyển nhượng và giấy tờ có giá, cho thuê tài chính, bảo lãnh, bao thanh toán của ngân hàng. 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đây còn được gọi là rủi ro mất khả năng chi trả và rủi ro sai hẹn, là loại rủi ro liên quan đến chất lượng hoạt động tín dụng của ngân hàng.2 Phân loại rủi ro tín dụng Hình 1.1: Các loại rủi ro tín dụng Rủi ro tín dụng Rủi ro giao dịch Rủi ro danh mục Rủi ro lựa chọn Rủi ro bảo đảm Rủi ro nghiệp vụ Rủi ro nội Rủi ro tập tại trung Căn cứ vào nguyên nhân phát sinh rủi ro, rủi ro tín dụng được chia ra làm hai loại: rủi ro giao dịch và rủi ro danh mục (xem hình 1. Rủi ro giao dịch: là rủi ro phát sinh trong quá trình giao dịch xuất phát từ những hạn chế trong quá trình giao dịch, xét duyệt cho vay, đánh giá khách hàng. Rủi ro giao dịch có ba bộ phận chính là rủi ro lựa chọn, rủi ro bảo đảm và rủi ro nghiệp vụ.
Rủi ro lựa chọn là rủi ro có liên quan đến quá trình đánh giá và phân tích tín dụng, khi ngân hàng lựa chọn những phương án vay vốn có hiệu quả để ra quyết định cho vay. Rủi ro bảo đảm phát sinh từ các tiêu chuẩn đảm bảo như các điều khoản trong các hợp đồng cho vay, các loại tài sản đảm bảo, chủ thể đảm bảo, cách thức đảm bảo và mức cho vay trên trị giá của tài sản đảm bảo. Rủi ro nghiệp vụ là rủi ro liên quan đến công tác quản lý khoản vay và hoạt động cho vay, bao gồm cả việc sử dụng hệ thống xếp hạng rủi ro và kỹ thuật xử lý các khoản cho vay có vấn đề. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Rủi ro danh mục: Là một hình thức của rủi ro tín dụng phát sinh là do những hạn chế trong quản lý danh mục cho vay của ngân hàng, được phân chia thành hai loại: rủi ro nội tại và rủi ro tập trung.
Rủi ro nội tại xuất phát từ các yếu tố, các đặc điểm riêng có, mang tính riêng biệt bên trong của mỗi chủ thể đi vay hoặc ngành, lĩnh vực kinh tế. Nó xuất phát từ đặc điểm hoạt động hoặc đặc điểm sử dụng vốn của khách hàng vay vốn. Ví dụ, loại hình cho vay cầm cố chứng khoán được đánh giá là loại hình tín dụng tiềm ẩn rủi ro nội tại. Vì đặc điểm của thị trường chứng khoán Việt Nam được đánh giá là phát triển nóng và không ổn định.
Do đó, giá trị của cổ phiếu thế chấp sẽ có biên độ thay đổi rất lớn nên có thể dẫn đến việc mất khả năng thanh khoản của các cổ phiếu này khi giá trị nó giảm mạnh trên thị trường và gây ra tổn thất về thu hồi vốn vay của ngân hàng trong trường hợp phát mãi tài sản thế chấp này. Rủi ro tập trung là trường hợp ngân hàng tập trung vốn cho quá trình vay quá nhiều đối với một số khách hàng, cho vay quá nhiều doanh nghiệp hoạt động trong cùng một ngành, lĩnh vực kinh tế; hoặc trong cùng một vùng địa lý nhất định; hoặc cùng một loại hình cho vay có rủi ro cao.3 Nguyên nhân rủi ro tín dụng 1.1 Nguyên nhân dẫn đến rủi ro tín dụng từ phía Ngân hàng thương mại Rủi ro tín dụng phát sinh mà nguyên nhân xuất phát từ phía Ngân hàng thường do các nguyên nhân sau sau: Một là, do sự hạn chế trong năng lực quản lý của Ngân hàng thể hiện ở các vấn đề sau: - Ngân hàng không có đủ thông tin về các số liệu thống kê, chỉ tiêu để phân tích và đánh giá khách hàng,… dẫn đến việc xác định sai hiệu quả của phương án xin vay, hoặc xác định thời hạn cho vay và trả nợ không phù hợp với phương án kinh doanh của khách hàng. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Ngân hàng thiếu một bộ phận chuyên trách theo dõi, quản lý rủi ro, quản lý hạn mức tín dụng tối đa cho từng khách hàng thuộc từng ngành nghề, sản phẩm địa phương khác nhau để phân tán rủi ro, các dự báo cần thiết trong từng thời kỳ. - Ngân hàng không giải quyết hợp lý quan hệ giữa nguồn vốn huy động và nguồn vốn sử dụng, cụ thể là: dự trữ vốn quá ít so với nhu cầu bảo đảm thanh toán, từ đó dẫn đến mất khả năng thanh toán nếu khách hàng có nhu cầu rút vốn nhiều; hoặc dự trữ vốn quá nhiều, gây ứ đọng vốn, lãng phí trong sử dụng vốn; hoặc lấy vốn ngắn hạn cho vay dài hạn quá mức quy định.
- Ngoài ra, năng lực và phẩm chất đạo đức của một số cán bộ tín dụng ngân hàng chưa đủ tầm và vấn đề quản lý sử dụng, đãi ngộ cán bộ ngân hàng chưa thỏa đáng. Hai là, do sự chủ quan, chưa đánh giá đúng tầm quan trọng trong công tác kiểm soát rủi ro tín dụng thể hiện như sau: - Do sự lơi lỏng trong quá trình giám sát trong và sau khi cho vay nên ngân hàng không phát hiện kịp thời hiện tượng sử dụng vốn sai mục đích. - Quá tin tưởng vào tài sản thế chấp, bảo lãnh, bảo hiểm, coi đó là vật đảm bảo chắc chắn cho sự thu hồi cả gốc và lãi tiền vay. Ba là, do Ngân hàng chạy theo lợi nhuận, buông lỏng quản lý rủi ro Một số ngân hàng do áp lực của việc đạt chỉ tiêu về lợi nhuận đề ra mà sao lãng việc coi trọng chất lượng khoản vay, quá lạc quan và tin tưởng vào sự thành công của phương án kinh doanh của khách hàng.
Bên cạnh đó, do sự cạnh tranh chưa thực sự lành mạnh giữa các tổ chức tín dụng, Ngân hàng chạy theo quy mô, bỏ qua các tiêu chuẩn, điều kiện trong cho vay, thiếu quan tâm đến chất lượng khoản vay 1.2 Nguyên nhân dẫn đến rủi ro tín dụng từ phía khách hàng Một là, khách hàng cố tình lừa đảo, chiếm đoạt vốn của ngân hàng biểu hiện như sau: 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Khách hàng sử dụng vốn không đúng mục đích mà khách hàng trình bày với ngân hàng khi làm hồ sơ vay vốn. Ngoài ra, khách hàng không có thiện chí thanh toán nợ vay khi đến hạn. - Đa số các doanh nghiệp khi vay vốn ngân hàng đều có các phương án kinh doanh cụ thể, khả thi. Số lượng doanh nghiệp sử dụng vốn sai mục đích, cố ý lừa đảo ngân hàng để chiếm đoạt tài sản không nhiều.
Tuy nhiên, những vụ việc phát sinh lại hết sức nặng nề, liên quan đến uy tín của các cán bộ, làm ảnh hưởng xấu đế các doanh nghiệp khác. Hai là, do năng lực kinh doanh của khách hàng yếu kém dẫn đến việc sử dụng vốn vay không hiệu quả, kinh doanh thua lỗ dẫn tới việc mất khả năng thanh toán nợ vay cho ngân hàng, biểu hiện ở các đặc điểm sau: - Doanh nghiệp vay vốn đầu tư nhiều lĩnh vực vượt quá khả năng quản lý. - Doanh nghiệp vay tiền ngân hàng để mở rộng quy mô kinh doanh, đa phần là tập trung vốn đầu tư vào tài sản vật chất, ít doanh nghiệp nào mạnh dạn đổi mới cung cách quản lý, đầu tư cho bộ máy giám sát kinh doanh, tài chính, kế toán theo đúng chuẩn mực. Quy mô kinh doanh phình ra quá to so với tư duy quản lý là nguyên nhân dẫn đến sự phá sản của các phương án kinh doanh đầy khả thi mà lẽ ra nó phải thành công trên thực tế.
- Tình hình tài chính doanh nghiệp yếu kém, thiếu minh bạch. Quy mô tài sản, nguồn vốn nhỏ bé, tỷ lệ nợ so với vốn tự có cao là đặc điểm chung của hầu hết các doanh nghiệp Việt Nam. Ngoài ra, thói quen ghi chép đầy đủ, chính xác, rõ ràng các sổ sách kế toán vẫn chưa được các doanh nghiệp tuân thủ nghiêm chỉnh và trung thực. Do vậy, sổ sách kế toán mà các doanh nghiệp cung cấp cho ngân hàng nhiều khi chỉ mang tính chất hình thức hơn là thực chất.3 Nguyên nhân dẫn đến rủi ro tín dụng từ môi trường kinh doanh Rủi ro tín dụng xuất phát từ môi trường kinh doanh gồm có: - Sự thay đổi của môi trường tự nhiên như: thiên tai, dịch bệnh, bão lụt gây tổn thất cho khách hàng vay vốn kinh doanh.
5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Sự biến động quá nhanh và không dự đoán được của thị trường thế giới: bởi vì nền kinh tế Việt Nam vẫn còn lệ thuộc quá nhiều vào sản xuất nông nghiệp và công nghiệp phục vụ nông nghiệp (nuôi trồng, chế biến thực phẩm và nguyên liệu), dầu thô, may gia công,… vốn rất nhạy cảm với rủi ro thời tiết và giá cả thế giới, nên dễ bị tổn thương khi thị trường thế giới biến động xấu.