Chương 1: TỔNG QUAN VỀ ĐÔ LA HÓA 1.1 Những khái niệm chung về đô la hóa 1.1 Khái niệm Đô la hoá có thể hiểu một cách thông th ường là trong một nền kinh tế khi ngoại tệ được sử dụng một cách rộng r ãi thay thế cho đồng nội tệ trong to àn bộ hoặc một số chức năng tiền tệ thì nền kinh tế đó bị coi là đô la hoá toàn bộ hoặc một phần. Trên thế giới, đô la hóa có khái niệm rộng h ơn đó là khi dân cư một nước sử dụng rộng rãi ngoại tệ song song với đồng nội tệ hoặc thay thế đồng nội tệ. Đô la hóa là một quá trình một quốc gia loại bỏ một phần hay ho àn toàn đồng tiền nội tệ và thay vào đó sử dụng đồng tiền của một n ước khác có tính ổn định h ơn làm phương tiện thanh toán hợp pháp. Việc sử dụng ngoại tệ thay cho đồng bản tệ để thực hiện một phần hoặc to àn bộ các chức năng của tiền tệ: dự trữ giá trị, ph ương tiện thanh toán và phương tiện lưu thông.
Tuy gọi là đô la hóa nhưng không v ì vậy mà ta nói nền kinh tế bị đô la hóa có nghĩa l à người cư trú nước đó sử dụng ngoại tệ l à đồng đô la Mỹ mà có thể là đồng Euro Châu Âu, đồng Y ên Nhật, đồng Mác Đức….thay cho đồng bản tệ của nước đó trong việc dự trữ giá trị, thanh toán hay tính toán, định giá hàng hóa. Những phân tích trên cho thấy đô la hóa vừa là hiện tượng cạnh tranh giữa các đồng tiền về vị thế và vai trò của nó trong thanh toán v à dự trữ quốc tế, vừa là một dấu hiệu cho sự phát triển kinh tế quốc tế, vừa mang tính chất tiền tệ v à mang tính lịch sử. Vì vậy, để hiểu rõ hiện tượng đô la hóa chúng ta cần xem xét th êm các hình thái đô la hóa, biểu hiện, nguyên nhân và bản chất của từng loại đô la hóa.2 Nguồn gốc của đô la hóa Đô la hóa là hiện tượng phổ biến xảy ra ở nhiều n ước, đặc biệt là ở các nước chậm phát triển. Song song với chức năng l àm phương tiện cất trữ giá trị, dần dần đồng 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngoại tệ sẽ cạnh tranh với đồng nội tệ trong chức năng l àm phương tiện thanh toán hay làm thước đo giá trị.
Tình trạng đô la hóa bao gồm cả ba chức năng thuộc tính của tiền tệ: Chức năng làm phương tiện thước đo giá trị. Chức năng làm phương tiện cất trữ. Chức năng làm phương tiện thanh toán. Hiện tượng đô la hóa bắt nguồn từ c ơ chế tiền tệ thế giới hiện đại, trong đó tiền tệ của một số quốc gia phát triển đặc biệt l à đô la Mỹ được sử dụng trong giao lưu quốc tế làm vai trò của “tiền tệ thế giới”.
Nói cách khác, đô la là một loại tiền mạnh, ổn định, được tự do chuyển đổi và lưu hành khắp thế giới. Nó đã dần thay thế vàng và thực hiện vai trò tiền tệ thế giới từ đầu thế kỷ XX. Ngoài đồng đô la Mỹ còn một số đồng tiền của các quốc gia khác cũng được sử dụng rộng rãi trong giao dịch như bảng Anh, Mác Đức, Yên Nhật, Franc Thụy Sỹ, EURO của EU…nhưng vị thế của các đồng tiền n ày trong giao lưu quốc tế không lớn, chỉ có đô la Mỹ là chiếm tỷ trọng cao nhất (khoảng 70% kim ngạch giao th ương mại thế giới) cho nên người ta thường gọi hiện tượng ngoại tệ hóa là “đô la hóa”. Trong điều kiện của thế giới ngày nay, hầu hết các nước đều thực thi cơ chế kinh tế thị trường mở cửa, quá trình quốc tế hóa giao lưu thương mại, đầu tư và hợp tác kinh tế ngày càng tác động trực tiếp vào nền kinh tế và tiền tệ mỗi nước nên trong từng nước xuất hiện nhu cầu kh ách quan sử dụng đơn vị tiền tệ thế giới để thực hiện một số chức năng của tiền tệ.
Đô l à hóa ở đây có khi là nhu cầu, trở thành thói quen thông lệ ở các nước. Mức độ đô la hóa ở mỗi n ước khác nhau phụ thuộc v ào trình độ phát triển nền kinh tế, trình độ dân trí và tâm lý người dân, trình độ phát triển của hệ thống ngân hàng, chính sách tiền tệ và cơ chế quản lý ngoại hối, khả năng chuyển đổi của đồng tiền quốc gia. Những yếu tố nói tr ên ở mức độ càng thấp thì quốc gia đó sẽ có mức độ đô la hóa càng cao. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.3 Phân loại đô la hóa Việc phân loại đô la giúp cho các nh à hoạch định chính sách xác định chính xác mức độ và nguyên nhân của đô la hóa: 1.1 Dựa vào tính hợp pháp: đô la hóa được thể hiện dưới ba cấp độ 1.
Đô la hóa không chính th ức (unofficial dollarization) Là trường hợp ngoại tệ được sử dụng rộng rãi trong nền kinh tế để thực hiện một hay hai hay cả ba chức năng của tiền tệ mặc dù không được quốc gia đó chính thức thừa nhận. Đô la hóa không chính th ức có thể bao gồm việc nắm giữ một trong các các loại sau: • Các trái phiếu ngoại tệ và các tài sản phi tiền tệ ở nước ngoài. • Tiền gửi bằng ngoại tệ ở nước ngoài. • Tiền gửi ngoại tệ ở các ngân hàng trong nư ớc.
• Trái phiếu hay các giấy tờ có giá bằng ngoại tệ cất trong túi. Sự phát triển của đô la hóa không chính th ức thường được chia thành ba giai đoạn: Giai đoạn thay thế tài sản: người cư trú giữ trái phiếu nước ngoài và tài khoản tiền gửi ở nước ngoài như một phương tiện cất trữ nhằm tránh việc giảm giá tài sản do lạm phát trong nước hay việc tịch thu tài sản công như một số quốc gia đã thực hiện. Giai đoạn thay thế thanh toán: người cư trú giữ một lượng lớn tiền gửi ngoại tệ tại hệ thống ngân hàng trong nước (nếu được phép) và tiếp theo là tiền mặt ngoại tệ như một phương tiện cất trữ và thanh toán. Khi đó, việc chi tiêu hàng ngày vẫn được trả bằng bản tệ nhưng với tài sản có giá trị lớn như xe cộ, nhà cửa v.v thường được chi trả bằng ngoại tệ.
Giai đoạn cuối của quá trình đô la hóa không chính th ức: người dân tính mọi thứ bằng ngoại tệ, giá niêm yết bằng tiền bản tệ chỉ có ý nghĩa tham khảo để tính giá thông qua tỷ giá. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Gắn liền với sự hiện diện của đô la hóa không chính th ức của một quốc gia là thị trường ngoại hối phi chính thức, nơi diễn ra các hoạt động thanh toán, mua bán ngo ại tệ phục vụ cho các mục đích bất hợp pháp như buôn lậu, cất trữ, thanh toán, ngoại tệ bất hợp pháp của cá nhân và tổ chức nước đó. Hình thức đô la hóa này diễn ra ở hầu hết các quốc gia đang phát triển, nó xuất hiện như một hiện tượng thực tế khi người dân chọn ngoại tệ là một phương tiện dự trữ giá trị tương đối bền vững so với đồng nội tệ còn Nhà nước thì chấp nhận thực tế nói trên là do nó có những hệ quả tích cực đối với nền kinh tế và sự ổn định trước mắt của hệ thống tài chính tiền tệ trong nước và do chưa có biện pháp chấm dứt được tình trạng này mà không phải đánh đổi bằng sự bất ổn tiền tệ và lạm phát 1. Đô la hóa bán chính th ức Là trường hợp đồng ngọai tệ được lưu hành hợp pháp cùng với đồng nội tệ và thậm chí có thể chiếm ưu thế trong các khoản tiền gửi ngân hàng nhưng đóng vai trò thứ yếu trong việc trả lương, nộp thuế và thanh toán cho những giao dịch phục vụ ti êu dùng hàng ngày.
Các quốc gia này vẫn duy trì hệ thống ngân hàng trung ương để thực hiện chính sách tiền tệ của họ. Biểu hiện của hiện tượng đôla hóa bán chính thức l à việc dân chúng có thể gửi tiền ở ngân hàng bằng ngoại tệ hoặc cất trữ đô la tiền mặt nh ưng vẫn tiếp tục ưa thích nắm giữ và thanh toán bằng đôla trong lĩnh vực mua bán hàng ngày vì dân chúng luôn muốn đảm bảo an toàn cho tài sản của mình nhất là trong tình trạng hệ thống tiền tệ chưa ổn định, lạm phát dễ xảy ra với đồng nội tệ. Lúc n ày họ có thể cất trữ tài sản của mình dưới nhiều hình thức: chứng khoán nước ngoài hoặc bất cứ tài sản nào của nước ngoài, tiền gửi ngoại tệ ở nước ngoài, tiền gửi ngoại tệ tại các ngân h àng trong nước hay ngoại tệ mặt (foreign bank note). Hành động gửi tiền bằng ngoại tệ v ào ngân hàng là một dạng đôla hóa nền kinh tế (đôla hóa tiền gửi ở các ngân h àng trong nước).
7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ở hình thức này đồng đô la được sử dụng phổ biến và chiếm ưu thế trong một số chức năng tiền tệ. Về lâu dài đô la hóa sẽ tạo tác động tiêu cực đối với sự phát triển của nền kinh tế. Đô la hóa chính thức (official dollarization) Là trường hợp đồng ngoại tệ l à đồng tiền hợp pháp duy nhất được lưu hành. Đồng ngoại tệ không chỉ đ ược sử dụng hợp pháp trong các hợp đồng khi các b ên đối tác là tư nhân, mà còn hợp pháp trong tất cả các khoản thanh toán của chính phủ.
Nếu những đồng nội tệ còn tồn tại thì nó chỉ đóng vai trò thứ yếu và thường là tiền mệnh giá nhỏ. Thông thường những nước chấp nhận tình trạng đôla hóa hoàn toàn là những nước đã gặp thất bại trong việc thực thi các ch ương trình ổn định hóa nền kinh tế v à khẳng định chủ quyền tiền tệ quốc gia. Đô la hoá chính thức không có nghĩa là chỉ có một hoặc hai đồng ngoại tệ đ ược lưu hành hợp pháp. Tuy nhiên, các nước đô la hoá chính thức thường chỉ chọn một đồng ngoại tệ l àm đồng tiền hợp pháp.
Mặc dù đô la hóa có những tác động tích cực nh ưng hình thức đô la hóa chính thức này sẽ làm cho nền kinh tế dễ dẫn đến mất quyền tự chủ về tiền tệ và trong dài hạn đô la hóa sẽ tạo tác động tiêu cực đối với tăng trưởng kinh tế bền vững.2 Dựa vào quy mô sử dụng đồng ngoại tệ trong nền kinh tế: 1.