PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Khoa học và Công nghệ (KH&CN) đóng vai trò vô cùng quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội (KT-XH) của mỗi quốc gia trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu hóa. Bài học phát triển đất nước dựa trên nền tảng KH&CN của Nhật Bản trong những năm 80 của thế kỷ trước, Hàn Quốc, Đài Loan trong những năm 90 và Trung Quốc trong những năm gần đây đã và đang trở nên quý giá cho nhiều nước đang phát triển. Ở nước ta, Đảng và Nhà nước luôn luôn coi trọng việc phát triển KH&CN.
Trong quá trình dựng nước và giữ nước KH&CN luôn luôn được coi là “then chốt” và quốc sách hàng đầu. Nghị quyết mới nhất của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (Nghị quyết số 20-NQ/TW) đã định quan điểm, tầm quan trọng và định hướng phát triển KH&CN của nước ta trong thời gian tới như sau: “phát triển và ứng dụng KH&CN là quốc sách hàng đầu, một trong những động lực quan trọng nhất để phát triển kinh tế xã hội và bảo vệ Tổ quốc; là một nội dung cần được ưu tiên tập trung đầu tư trước một bước trong hoạt động của các ngành, các cấp. Sự lãnh đạo của Đảng, năng lực quản lý của Nhà nước và tài năng, tâm huyết của đội ngũ cán bộ khoa học và công nghệ đóng vai trò quyết định thành công của sự nghiệp phát triển KH&CN. Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ về tổ chức, cơ chế quản lý, cơ chế hoạt động, công tác xây dựng chiến lược, kế hoạch phát triển KH&CN; phương thức đầu tư, cơ chế tài chính, chính sách cán bộ, cơ chế tự chủ của các tổ chức KH&CN phù hợp với kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” [18].
Với chức năng quản lý nhà nước về KH&CN, Bộ Khoa học và Công nghệ đã nỗ lực không ngừng đổi mới và ban hành nhiều chủ trương chính sách để đưa Nghị quyết của Đảng vào cuộc sống, những chính sách mở đã tạo được môi trường thuận lợi cho hoạt động đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ. 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Nhằm nâng cao hiệu quả của hoạt động KH&CN, công tác đổi mới quản lý KH&CN luôn được Bộ KH&CN coi là trọng tâm hàng đầu. Ngay từ khi Luật KH&CN năm 2000 có hiệu lực, công tác quản lý KH&CN đã có nhiều thay đổi. Một trong những đổi mới quan trọng là việc xây dựng nhiệm vụ KH&CN và quy trình giao nhiệm vụ cho các tổ chức và cá nhân chủ trì thực hiện với nhiều cải tiến hơn so với cách thực hiện trước đây.
Kể từ đó đến nay công tác quản lý KH&CN được đổi mới liên tục qua nhiều giai đoạn. Trong giai đoạn 2011-2015 thực hiện phương hướng mục tiêu nhiệm vụ 05 năm tại Quyết định số 1244/QĐ-TTg ngày 25/7/2011 của Thủ tướng Chính phủ, Bộ KH&CN tiếp tục đổi mới toàn diện cơ chế quản lý hoạt động KH&CN trong đó đổi mới cơ bản, toàn diện và đồng bộ tổ chức, cơ chế quản lý, cơ chế hoạt động khoa học và công nghệ, tập trung xây dựng và hoàn thiện cơ chế, chính sách, tổ chức bộ máy quản lý nhà nước về khoa học và công nghệ để huy động tối đa các nguồn lực cho phát triển khoa học và công nghệ [26]. Văn phòng các chương trình trọng điểm cấp nhà nước (VPCT) là một đơn vị thuộc Bộ KH&CN. Hoạt động chính của VPCT là thực hiện quản lý các ĐT/DA thuộc các chương trình trọng điểm cấp nhà nước (gọi tắt là Chương trình).
Một trong những hoạt động quan trọng của VPCT là tổ chức việc xác định ĐT/DA hàng năm và tuyển/xét chọn các tổ chức, cá nhân có đủ năng lực chủ trì thực hiện ĐT/DA thuộc các CT. Quy trình tuyển/xét chọn tổ chức, cá nhân chủ trì thực hiện các nhiệm vụ KH&CN được áp dụng từ năm 2001. Kế thừa kinh nghiệm của nước ngoài, quy trình tuyển/xét chọn được coi là một trong những công cụ tiên tiến nhằm tạo ra cơ chế bình đẳng, minh bạch và mang tính cạnh tranh cao trong nghiên cứu khoa học, thay thế cho quy trình bổ nhiệm các chủ nhiệm ĐT/DA theo đề xuất đã được áp dụng trước đó. Trong những năm đầu khi thực hiện quy trình này, do lần đầu được áp dụng nên quy trình này không tránh khỏi có những vấn đề bất cập, Bộ KH&CN đã chủ động rút kinh nghiệm bổ sung, sửa đổi cho phù hợp với điều kiện thực tế tại Việt Nam.
Đến nay quy trình này đã 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com được thay đổi bốn (04) lần. Việc áp dụng quy trình tuyển/xét chọn đã có những thay đổi tích cực trong công tác quản lý các nhiệm vụ KH&CN, cơ hội để được chủ trì các nhiệm vụ KH&CN đặc biệt là các ĐT/DA cấp nhà nước trở nên rộng rãi hơn cho các nhà khoa học đặc biệt là cho một số nhà khoa học trẻ có năng lực. Tình trạng độc quyền, “cây đa, cây đề” trong việc thực hiện các nhiệm vụ KH&CN được hạn chế một cách cơ bản. Mục tiêu chính của việc tuyển/xét chọn là lựa chọn được tổ chức và cá nhân có đủ năng lực và kinh nghiệm chủ trì ĐT/DA, đảm bảo thực hiện thành công theo đề cương đề xuất đã được xem xét, đánh giá và phê duyệt.
Tuy nhiên, trên thực tế việc thực hiện các ĐT/DA còn có rất nhiều vấn đề bất cập, nhiều ĐT/DA phải điều chỉnh tiến độ, thậm chí không ít ĐT/DA phải điều chỉnh sản phẩm tạo ra do không đáp ứng được yêu cầu; sự phối hợp giữa chủ nhiệm và cơ quan chủ trì có nhiều trục trặc dẫn đến một số ĐT/DA phải dừng thực hiện do sự phối hợp không tốt; khó triển khai kết quả nghiên cứu vào sản xuất, đời sống… Những bất cập nói trên bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân. Xem xét và đánh giá kỹ có thể thấy một trong những nguyên nhân phát sinh từ quy trình tuyển/xét chọn. Mặc dù đã được cải tiến qua từng giai đoạn nhưng công tác tuyển/xét chọn vẫn tồn tại những vấn đề bất cập như: việc xác định nhiệm vụ để công bố tuyển/xét chọn chưa hợp lý; thời gian dành tổ chức, cá nhân chuẩn bị và xây dựng hồ sơ đăng ký tham gia tuyển/xét chọn chưa đủ; vấn đề bất cập trong thành lập Hội đồng (HĐ), lựa chọn chuyên gia xem xét đánh giá hồ sơ tuyển/xét chọn lựa chọn tổ chức, cá nhân chủ trì ĐT/DA cấp nhà nước; vấn đề bất cập trong xây dựng tiêu chí đánh giá thuyết minh nghiên cứu, hồ sơ tuyển/xét chọn ĐT/DA cấp nhà nước… Là đơn vị trực tiếp thực hiện quy trình tuyển/xét chọn tổ chức, cá nhân chủ trì ĐT/DA, đồng thời theo dõi quản lý việc tổ chức thực hiện ĐT/DA nên Văn phòng các chương trình trọng điểm cấp nhà nước đánh giá được kết quả của công tác tuyển/xét chọn các ĐT/DA cấp nhà nước. Với mong muốn được 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com góp một số kiến nghị nhằm cải tiến công tác tuyển/xét chọn, dưới góc độ là một luận văn thạc sỹ, tác giả đã tiến hành đề tài nghiên cứu: “Nhận diện những bất cập và hoàn thiện quy trình tuyển/xét chọn các ĐT/DA thuộc Chương trình trọng điểm cấp nhà nước giai đoạn 2011-2015”.
Trên cơ sở lý luận về nghiên cứu khoa học, với hệ thống số liệu sẵn có tại VPCT, luận văn này tập trung phân tích một số vấn đề bất cập của quy trình tuyển/xét chọn ĐT/DA cấp nhà nước và đề xuất những giải pháp nhằm khắc phục những bất cập đó. Hy vọng rằng những nghiên cứu và kiến nghị sau là tài liệu tham khảo cho các cơ quan quản lý nhà nước trong quá trình xây dựng các văn bản quy định về trình tự tuyển/xét chọn tổ chức, cá nhân chủ trì ĐT/DA. Tổng quan tình hình nghiên cứu Để góp phần xây dựng và ban hành Luật KH&CN năm 2000, các cơ quan chức năng của Bộ KH&CN đã nghiên cứu một cách bài bản quy trình xét giao nhiệm vụ của nhiều quốc gia trên thế giới: Hàn Quốc, Trung Quốc, Nga… tuy nhiên Luật mới ban hành chỉ có quy định chung nhất các nhiệm vụ KH&CN đều phải được thực hiện theo phương thức tuyển chọn, xét chọn (giao trực tiếp). Khi xây dựng và ban hành Nghị định số 81/2002/NĐ-CP của Chính phủ, các đơn vị của Bộ KH&CN đã tiến hành thêm một loạt các nghiên cứu về phương pháp luận cũng như cơ sở thực tiễn để cụ thể hóa các yêu cầu của công tác tuyển/xét chọn.
Mặc dù đã có các yêu cầu cụ thể hơn so với Luật nhưng Nghị định chưa chỉ ra các bước cụ thể cho việc tuyển/xét chọn. Với một loạt các nghiên cứu, Bộ KH&CN đã ban hành quy định về quy trình thủ tục của công tác tuyển/xét chọn thông qua các Quyết định hoặc Thông tư. Kể từ năm 2001 khi Nghị định số 81/2002/NĐ-CP có hiệu lực, các quy trình về tuyển/xét chọn đã qua 04 lần điều chỉnh, cụ thể là: Giai đoạn 2001-2005, khi Luật KH&CN năm 2000 được ban hành, quy định đầu tiên về tuyển chọn ĐT/DA là Quyết định số 15/2001/QĐ- BKHCNMT ngày 11/6/2001. Tại Quyết định này những quy định về hồ sơ 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com đăng ký tham gia còn đơn giản, quy định về HĐ cũng như chuyên gia chưa cụ thể, các tiêu chí đánh giá thuyết minh nghiên cứu và hồ sơ tuyển/xét chọn còn khái quát, chưa đánh giá hết được những nội dung cần thiết đối với thuyết minh nghiên cứu… Tháng 7/2003 Bộ KH&CN tiếp tục ban hành Quyết định số 16/2003/QĐ- BKHCN về việc tuyển chọn tổ chức và cá nhân chủ trì thực hiện đề tài KH&CN và dự án SXTN cấp nhà nước, Quyết định này nhằm thay thế cho các Quyết định về tuyển/xét chọn trước đó, với một số yêu cầu về hồ sơ đăng ký tuyển/xét chọn đã được bổ sung như: các văn bản liên quan đến cam kết vốn đối ứng của dự án SXTN, yêu cầu về thành phần HĐ rút gọn hơn (9-11 thành viên)… Qua quá trình thực hiện, công tác tuyển/xét chọn tổ chức cá nhân chủ trì thực hiện ĐT/DA thuộc các chương trình trọng điểm cấp nhà nước trong giai đoạn 2001 - 2005 đã cho thấy rõ một số những ưu nhược điểm sau: Ưu điểm: - Việc công bố thông tin tuyển/xét chọn tổ chức và cá nhân chủ trì thực hiện ĐT/DA, cũng như kết quả tuyển/xét chọn công khai trên các phương tiện thông tin đại chúng, thay thế cho chế độ bổ nhiệm các chủ nhiệm ĐT/DA, là khâu đột phá trong việc đảm bảo sự công bằng, dân chủ, khách quan và công khai trong hoạt động nghiên cứu sáng tạo theo đúng tinh thần của Luật KH&CN (năm 2001).