Chương 1: Tổng quan TPCP và nguồn vốn TPCP cho đầu tư XDCB. Chương 2: Thực trạng về quản lý nguồn vốn TPCP cho đầu tư XDCB giai đoạn 2006 - 2012. Chương 3: Một số giải pháp nhằm hoàn thiện hoạt động quản lý nguồn vốn TPCP cho đầu tư XDCB. 7 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ TRÁI PHIẾU CHÍNH PHỦ VÀ NGUỒN VỐN TRÁI PHIẾU CHÍNH PHỦ CHO ĐẦU TƢ XÂY DỰNG CƠ BẢN 1.
Tổng quan về trái phiếu Chính phủ 1. Khái niệm Trái phiếu là một chứng chỉ vay nợ của CP hoặc doanh nghiệp, thể hiện nghĩa vụ của ngƣời phát hành phải trả nợ cho ngƣời nắm giữ trái phiếu một số tiền nhất định, vào những khoảng thời gian nhất định và phải trả lại khoản tiền gốc khi khoản tiền vay đến hạn. Trái phiếu là loại chứng khoán nợ, tổ chức phát hành với tƣ cách là ngƣời đi vay, ngƣời mua trái phiếu là ngƣời cho vay, hay còn gọi là nhà đầu tƣ. Đối với ngƣời thiếu vốn, trái phiếu là phƣơng tiện vay vốn qua thị trƣờng; đối với ngƣời đầu tƣ, trái phiếu cũng là một phƣơng tiện đầu tƣ để thu lời.
Trái phiếu thể hiện sự ràng buộc pháp lý giữa ngƣời đi vay và ngƣời cho vay; ngƣời đi vay có trách nhiệm phải trả cho chủ nợ một khoản tiền gốc và lãi nhất định; đây là một hình thức tín dụng có nét đặc thù riêng, nó ra đời muộn hơn các hình thức tín dụng khác và phát triển mạnh trong nền kinh tế hàng hoá, đặc biệt là ở những quốc gia có thị trƣờng chứng khoán phát triển. Trái phiếu có nhiều loại khác nhau, có loại do CP phát hành, có loại do chính quyền địa phƣơng phát hành, có loại do các công ty phát hành, có loại do ngân hàng hoặc các định chế tài chính phát hành. Từ những đặc điểm chung nêu trên có thể đƣa ra khái niệm về TPCP nhƣ sau: TPCP là một chứng khoán nợ do CP phát hành hoặc đảm bảo, có mệnh giá, có kỳ hạn, có lãi, xác nhận nghĩa vụ trả nợ của CP đối với ngƣời sở hữu trái phiếu. Phân loại trái phiếu CP 1.
Phân loại theo đối tượng phát hành Thứ nhất, Để đáp ứng nhu cầu chi tiêu của NSNN, CP các nƣớc thƣờng phát hành trái phiếu để huy động tiền nhàn rỗi trong các tầng lớp dân cƣ và các tổ chức kinh tế xã hội. CP một quốc gia luôn đƣợc xem là nhà phát hành có uy tín nhất trên thị trƣờng. TPCP là một loại chứng khoán nợ, do CP phát hành, có thời hạn, mệnh giá, lãi suất và xác nhận nghĩa vụ trả nợ của CP đối với ngƣời sở hữu trái phiếu, TPCP là tên gọi chung của các loại trái phiếu do KBNN phát hành và trái phiếu chính quyền địa phƣơng, các cơ quan đƣợc CP cho phép phát hành và đƣợc CP đảm bảo thanh toán. Mục đích của việc phát hành TPCP là nhằm huy động vốn để bù đắp thiếu hụt NSNN, đầu tƣ xây dựng các công trình, dự án trọng điểm hoặc để xây dựng, thực hiện các chƣơng trình mục tiêu của CP.
Nguồn thanh toán trái TPCP chủ yếu lấy từ NSNN hoặc nguồn vốn thu hồi trực tiếp từ các công trình đƣợc đầu tƣ từ nguồn vốn phát hành TPCP mang lại. Do vậy, TPCP có tính an toàn cao, tính rủi ro thấp bởi vì nó đƣợc đảm bảo trả nợ bằng nguồn vốn của NSNN. Đối với các loại trái phiếu do KBNN phát hành, trái phiếu chính quyền địa phƣơng nguồn vốn thanh toán đƣợc đảm bảo bằng vốn NSNN; còn đối với các loại trái phiếu do các cơ quan khác đƣợc CP cho phép phát hành nguồn vốn thanh toán đƣợc lấy trực tiếp từ nguồn thu của các chƣơng trình, dự án đó mang lại; trong trƣờng hợp nếu các cơ quan đƣợc CP cho phép phát hành không có đủ khả năng thanh toán các khoản nợ thì CP sẽ đứng ra trả nợ. TPCP có nhiều loại khác nhau, nếu căn cứ vào kỳ hạn và mục đích phát hành thì TPCP đƣợc chia thành: Tín phiếu kho bạc; trái phiếu kho bạc; trái phiếu công trình; trái phiếu đầu tƣ; trái phiếu ngoại tệ; công trái xây dựng Tổ quốc.
9 Tín phiếu kho bạc: Là loại TPCP có kỳ hạn dƣới 1 năm, mục đích của việc phát hành tín phiếu kho bạc là nhằm phát triển thị trƣờng tiền tệ và huy động vốn để bù đắp thiếu hụt tạm thời của NSNN trong năm tài chính. Tín phiếu kho bạc đƣợc phát hành theo phƣơng thức đấu thầu qua Ngân hàng Nhà nƣớc, dƣới hình thức chiết khấu mệnh giá; khối lƣợng và lãi suất tín phiếu kho bạc đƣợc hình thành qua kết quả đấu thầu. Bộ Tài chính có thể uỷ thác cho Ngân hàng Nhà nƣớc, Ngân hàng Thƣơng mại Nhà nƣớc phát hành, thanh toán tín phiếu kho bạc. Toàn bộ khoản vay từ việc phát hành tín phiếu kho bạc đƣợc tập trung vào ngân sách Trung ƣơng để sử dụng theo quy định; ngân sách Trung ƣơng đảm bảo nguồn thanh toán gốc, lãi tín phiếu kho bạc và chi phí tổ chức phát hành, thanh toán cho các tổ chức nhận uỷ thác phát hành.
Tín phiếu kho bạc đƣợc giao dịch trên thị trƣờng tiền tệ hoặc đƣợc chiết khấu tại Sở giao dịch của Ngân hàng Nhà nƣớc. Trái phiếu kho bạc: Là loại TPCP có kỳ hạn từ 1 năm trở lên, do KBNN phát hành để huy động vốn bù đắp thiếu hụt của NSNN hàng năm đã đƣợc Quốc hội phê duyệt. Trái phiếu kho bạc đƣợc đảm bảo bằng ngân sách Nhà nƣớc, vì thế loại trái phiếu này có độ rủi ro không đáng kể. Trái phiếu kho bạc đƣợc bán lẻ qua hệ thống KBNN hoặc đấu thầu qua thị trƣờng giao dịch chứng khoán, bảo lãnh phát hành và đại lý phát hành.
Lãi suất trái phiếu kho bạc do Bộ trƣởng Bộ Tài chính quyết định trên cơ sở tình hình thực tế của thị trƣờng tài chính tại thời điểm phát hành. Trƣờng hợp đấu thầu lãi suất thì lãi suất hình thành qua kết quả đấu thầu. Trái phiếu công trình: Là loại TPCP có kỳ hạn từ 1 năm trở lên do KBNN phát hành, nhằm huy động vốn theo quyết định của Thủ tƣớng CP, cho các dự án thuộc nguồn vốn đầu tƣ của ngân sách Trung ƣơng đã ghi trong kế hoạch nhƣng chƣa đƣợc bố trí vốn ngân sách trong năm. Trái phiếu công trình Trung ƣơng đƣợc phát hành theo phƣơng thức bán lẻ qua hệ thống KBNN, đấu thầu hoặc bảo lãnh phát hành.
Lãi suất trái phiếu công trình 10 Trung ƣơng do Bộ trƣởng Bộ Tài chính quyết định trên cơ sở tình hình thực tế của thị trƣờng tài chính tại thời điểm phát hành; nếu đấu thầu lãi suất thì lãi suất đƣợc hình thành theo kết quả đấu thầu. Các khoản thu từ phát hành trái phiếu công trình trung ƣơng đƣợc tập trung vào NSTW để chi cho các công trình đã đƣợc Thủ tƣớng CP phê duyệt. NSTW đảm bảo việc thanh toán gốc, lãi và phí đối với trái phiếu công trình Trung ƣơng. Trái phiếu đầu tƣ: Là loại TPCP có kỳ hạn từ 1 năm trở lên do các tổ chức tài chính Nhà nƣớc và các tổ chức tài chính, tín dụng đƣợc Thủ tƣớng CP chỉ định phát hành nhằm huy động vốn để đầu tƣ theo chính sách của CP.
Nếu phát hành theo phƣơng thức bán lẻ thì lãi suất trái phiếu do Bộ trƣởng Bộ Tài chính quyết định trên cơ sở tình hình thực tế của thị trƣờng tài chính và nhu cầu vốn của các tổ chức phát hành; nếu phát hành theo phƣơng thức đấu thầu thì lãi suất hình thành theo kết quả đấu thầu trong giới hạn trần lãi suất đã đƣợc Bộ Tài chính quy định. Tiền thu từ phát hành trái phiếu đầu tƣ phải đƣợc theo dõi riêng và chỉ sử dụng cho mục tiêu kinh tế đã đƣợc CP phê duyệt. Tổ chức phát hành có trách nhiệm thanh toán gốc, lãi các trái phiếu đầu tƣ đã phát hành đến hạn thanh toán và các chi phí liên quan đến việc tổ chức phát hành, thanh toán; NSNN sẽ đảm nhận thanh toán một phần hay toàn bộ lãi trái phiếu hoặc cấp bù chênh lệch lãi suất cho tổ chức phát hành theo quyết định của Thủ tƣớng CP. Trái phiếu ngoại tệ: Là TPCP có kỳ hạn từ một năm trở lên do Bộ Tài chính (KBNN) phát hành, huy động vốn để đầu tƣ cho các mục tiêu theo chỉ định của Thủ tƣớng CP.
Đồng tiền phát hành là ngoại tệ tự do chuyển đổi và đƣợc Bộ trƣởng Bộ Tài chính quyết định cho từng đợt phát hành. Trái phiếu ngoại tệ đƣợc bán lẻ qua hệ thống KBNN hoặc đấu thầu qua NHNN. NSNN đảm bảo thanh toán gốc, lãi trái phiếu ngoại tệ khi đến hạn. 11 Công trái xây dựng Tổ quốc: Công trái xây dựng Tổ quốc do CP phát hành nhằm huy động nguồn vốn trong nhân dân để đầu tƣ xây dựng những công trình quan trọng quốc gia và các công trình thiết yếu khác phục vụ sản xuất, đời sống, tạo cơ sở vật chất, kỹ thuật cho đất nƣớc.
Việc mua công trái thực hiện theo nguyên tắc tự nguyện. Nhà nƣớc đảm bảo giá trị công trái và bảo hộ quyền sở hữu, các quyền và lợi ích hợp pháp khác của ngƣời sở hữu công trái. Thứ hai, trái phiếu được CP bảo lãnh: Là loại chứng khoán nợ do doanh nghiệp phát hành nhằm huy động vốn cho các công trình theo chỉ định của CP, đƣợc CP cam kết trƣớc các nhà đầu tƣ về việc thanh toán đúng hạn của tổ chức phát hành. Trƣờng hợp tổ chức phát hành không thực hiện đƣợc nghĩa vụ thanh toán (gốc, lãi) khi đến hạn thì CP sẽ chịu trách nhiệm trả nợ thay tổ chức phát hành.
Thứ ba, trái phiếu chính quyền địa phương: Là một loại chứng khoán nợ, do chính quyền địa phƣơng phát hành, có thời hạn, có mệnh giá, có lãi, xác nhận nghĩa vụ trả nợ của chính quyền địa phƣơng đối với ngƣời sở hữu trái phiếu. Trái phiếu chính quyền địa phƣơng phát hành nhằm mục đích để huy động vốn đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội của từng địa phƣơng. Phân loại theo lợi tức trái phiếu Thứ nhất, trái phiếu có lãi suất cố định: Là loại trái phiếu mà lợi tức đƣợc xác định theo một tỷ lệ phần trăm (%) cố định theo mệnh giá. Thứ hai, trái phiếu có lãi suất thay đổi (thả nổi): Lợi tức của trái phiếu đƣợc trả trong các kỳ có sự khác nhau đƣợc tính theo một lãi suất có sự biến đổi theo một lãi suất tham chiếu.
Thứ ba, trái phiếu có lãi suất bằng không (zero - coupon Bonds): Là loại trái phiếu mà ngƣời mua không nhận đƣợc lãi, nhƣng đƣợc mua với giá 12 thấp hơn mệnh giá (mua chiết khấu) và đƣợc hoàn trả bằng mệnh giá khi trái phiếu đó đáo hạn.