CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ CÔNG TÁC LỰA CHỌN NHÀ THẦU TƯ VẤN TRONG XÂY DỰNG Khái quát chung về công tác lựa chọn nhà thầu tư vấn trong xây dựng Đấu thầu – hiện nay không còn là hình thức mới mẻ để lựa chọn nhà thầu trên thế giới. Cùng với quá trình hội nhập, Việt Nam cũng phải có những bước chuyển mình để phù hợp với luật pháp quốc tế. Từ khi Luật Đấu thầu 2013 được ban hành và có hiệu lực áp dụng, cùng với đó là hàng loạt các Nghị định, Thông tư hướng dẫn thực hiện, đến nay công tác lựa chọn nhà thầu bước đầu đã có những thành quả rõ rệt. Số lượng chủ đầu tư, bên mời thầu, nhà thầu tham gia đấu thầu ngày một tăng lên chứng tỏ đấu thầu đang ngày càng phát huy vai trò, mục đích của nó.
Ngày nay, đấu thầu được xem là một tất yếu khách quan của nền kinh tế thị trường. Các cá nhân, doanh nghiệp muốn tham gia phải tự thân thay đổi để phù hợp với yêu cầu lựa chọn nhà thầu, giống như yêu cầu tất yếu từ quy luật kinh tế thị trường. Nó buộc các cá nhân, doanh nghiệp tham gia phải tuân theo các quy luật khách quan của thị trường như quy luật về cung - cầu, giá cả - giá trị; bên có nhu cầu trở thành người mua và bên đáp ứng được trở thành người bán; cứ thế, theo quy luật kinh tế thị trường, họ tìm ra nhau, cùng thỏa thuận, thực hiện để đạt được mục đích ban đầu đề ra. Đấu thầu mang lại cho xã hội những sản phẩm – là những dự án mà xã hội, chủ đầu tư – Nhà nước, mong muốn có được, đạt chất lượng cao, được đầu tư bài bản, mới về công nghệ, máy móc thiết bị, hiện đại, mang lại hiệu quả kinh tế cao, tiết kiệm thời gian và chi phí, thuận lợi cho việc quản lý, tạo điều kiện cho việc thúc đẩy quá trình phát triển công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước; Thông qua đấu thầu, Nhà nước có thể đánh giá được năng lực của các doanh nghiệp trong nước (nhà thầu) để hoạch định việc quản lý kinh tế và doanh 7 nghiệp; ngăn chặn tiêu cực, vi phạm trong đấu thầu, tránh việc thông thầu, “đi đêm”, móc ngoặc của chủ đầu tư với nhà thầu và các cá nhân, tổ chức liên quan; tránh lãng phí ngân sách; đảm công bằng, minh bạch trong đấu thầu và quản lý đấu thầu; Các cá nhân, tổ chức liên quan làm đúng quy định pháp luật về đấu thầu, giúp Nhà nước quản lý, giữ vững nguyên tắc của ngành kinh tế đất nước, phục vụ tốt công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; Lợi ích lớn nhất mà Nhà nước thu được thông qua đấu thầu là tích lũy được nhiều kinh nghiệm, thực tiễn đấu thầu ngày càng hoàn thiện hơn công tác xây dựng hệ thống pháp luật và chuyên môn trong quản lý Nhà nước đối với các dự án cần thiết cho xã hội, nhất là dự án về xây dựng.
Về mặt quản lý, thông qua đấu thầu, mọi hoạt động của nền kinh tế đều được kích thích phát triển từ các ngành sản xuất trực tiếp, các ngành công nghiệp phụ trợ, chế biến đến các ngành công nghiệp nặng, các ngành dịch vụ, tư vấn, trí tuệ nhân tạo; điều đó càng thuận lợi cho nhà quản lý trong quá trình hoạch định và quản lý kinh tế đất nước, góp phần làm thay đổi diện mạo đất nước, phục vụ tốt hơn nhu cầu của người dân, góp phần quan trọng trong việc thúc đẩy nền kinh tế đất nước phát triển. Đối với Chủ đầu tư, hơn hết là có thể lựa chọn được nhà thầu có năng lực, kinh nghiệm đáp ứng được yêu cầu của mình về kỹ thuật, chất lượng, đảm bảo tiến độ thi công đồng thời có được giá thành thực hiện dự án hợp lý, mang lại hiệu quả cao cho dự án đầu tư. Đối với nhà thầu, họ có điều kiện, nền tảng để nâng cao uy tín, vị thế của mình trên thương trường trong nước và quốc tế. Để khẳng định mình, doanh nghiệp luôn phải đổi mới tư duy, nhận thức và nội lực của mình để hội nhập; nâng cao trình độ kỹ thuật, áp dụng và vận dụng được công nghệ hiện đại, đề các giải pháp tốt nhất, tận dụng tối đa mọi nguồn lực sẵn có để cạnh tranh với các doanh 8 nghiệp cùng ngành, cùng lĩnh vực trong và ngoài nước để giành được cơ hội tìm kiếm lợi nhuận và khẳng định tên tuổi của doanh nghiệp mình trên thị trường.
Đấu thầu còn nhằm mục đích quản lý chi tiêu, sử dụng nguồn tiền của chủ đầu tư một cách có hiệu quả, hợp lý. Do đó, hiện nay, trên thế giới các định chế về tài chính đều áp dụng các quy định về đấu thầu; bên cạnh đó, để phù hợp với hội nhập quốc tế, hầu hết các quốc gia cũng đều có chế định riêng để quy định về đấu thầu. Đối với Việt Nam, các hoạt động liên quan đến đấu thầu được áp dụng theo Luật đấu thầu và các luật dẫn chiếu khác. Hoạt động đấu thầu được áp dụng ngày một phổ biến vào Việt Nam trong khoảng hơn 10 năm trở lại đây, kể từ khi Việt Nam khẳng định được uy tín của mình trên trường quốc đó, kéo theo đó là các hoạt động viện trợ, đầu tư từ nước ngoài.
Nói như thế không có nghĩa là hoạt động đấu thầu đối với các doanh nghiệp trong nước không diễn ra mạnh mẽ. Nó vừa là cơ hội, vừa là thử thách để doanh nghiệp trong nước khẳng định mình trong nền kinh tế. Thông qua đấu thầu các nhà thầu trong nước trước đây chỉ tham gia với vai trò là các nhà thầu phụ thì đến nay đã mạnh dạn đầu tư, phát huy nội lực để có thể tham gia đấu thầu cạnh tranh bình đẳng với các nhà thầu trong nước khác và cả những nhà thầu nước ngoài. Ngoài ra, đối với chủ đầu tư, từ chỗ trước đây còn mơ hồ, ngại đấu thầu thì nay họ hiểu thấu đáo hơn về tác dụng của nó, mạnh dạn hơn, thực hiện đấu thầu thuần thục hơn để qua đó, tìm được đối tác phù hợp với yêu cầu của mình.
Nội dung này, tác giả sẽ nêu chi tiết hơn tại các nội dung sau của luận văn. Việc lựa chọn nhà thầu tư vấn trong xây dựng là một trong những hoạt động của công tác đấu thầu, dẫu là hoạt động nào cũng không nằm ngoài các yêu cầu theo quy định là đáp ứng được hiệu quả của dự án; chọn được nhà thầu có đủ năng lực hoạt động và năng lực hành nghề; phải khách quan, công khai, công bằng, minh bạch đảm bảo tính cạnh tranh; Nhà thầu trong nước được hưởng ưu đãi khi tham dự đấu thầu quốc tế tổ chức tại Việt Nam. Hoạt động đấu thầu được điều 9 chỉnh nhằm đảm bảo các nguyên tắc: đảm bảo tính cạnh tranh; đảm bảo tính hiệu quả kinh tế; đảm bảo tính công bằng và minh bạch. Theo luật định, nhà thầu tư vấn có thể tham gia cung cấp một hoặc nhiều dịch vụ tư vấn cho cùng một dự án hoặc gói thầu; nhà thầu được đánh giá độc lập về pháp lý và độc lập về tài chính với nhà thầu khác.
Tùy theo quy mô, tính chất, nguồn vốn thực hiện dự án mà chủ đầu tư có thể lựa chọn nhà thầu tư vấn theo các hình thức đấu thầu rộng rãi, đấu thầu hạn chế hay chỉ định thầu theo nội dung, quy trình theo quy định của pháp luật. Tóm lại, đấu thầu làm vực dậy một cách mạnh mẽ, công bằng của cạnh tranh kinh tế. Nó đòi hỏi các bên tham gia phải thật sự nỗ lực để có đủ điều kiện tham gia vào sân chơi đòi hỏi sự cạnh tranh công bằng. Muốn như vậy nhà thầu phải tự nâng cao trình độ, ứng dụng tốt công nghệ, đưa ra các giải pháp thi công tốt nhất cho chủ đầu tư nhằm nâng cao uy tín, vị thế của doanh nghiệp mình trong nền kinh tế thị trường như hiện nay.
Đánh giá chung về công tác lựa chọn nhà thầu tư vấn tại Việt Nam Công tác lựa chọn nhà thầu tư vấn xây dựng có mục đích, vai trò và nhiệm vụ quan trọng, đòi hỏi chủ đầu tư trong quá trình thực hiện phải đảm bảo đúng quy định của pháp luật về đấu thầu và các quy định liên quan (1); phải chọn được nhà thầu đảm bảo đủ năng lực, sự chuyên nghiệp đáp ứng được các yêu cầu công việc do mình đề ra (2); phải quản lý việc chi tiêu, sử dụng ngân sách Nhà nước hiệu quả và tiết kiệm (3); phải đảm bảo tiến độ thực hiện công việc là ngắn nhất nhưng hiệu quả đạt được phải tốt nhất (4); đảm bảo tính công khai, minh bạch trong lựa chọn nhà thầu (5) và cuối cùng, dù không trực tiếp thực hiện công việc nhưng chủ đầu tư phải chịu mọi trách nhiệm về kết quả thực hiện nhiệm vụ đó trước cấp trên và trước pháp luật (6). Công tác lựa chọn nhà thầu tư vấn xây dựng là một trong những nhiệm vụ đặc biệt quan trọng góp phần hoàn thành mục tiêu của hoạt động quản lý xây dựng. 10 Nếu thực hiện tốt công tác lựa chọn nhà thầu sẽ giúp chủ đầu tư tìm được nhà thầu có năng lực đảm bảo nghiêm túc việc thực hiện yêu cầu công việc do mình đưa ra với chi phí cạnh tranh tốt nhất, thời gian thực hiện ngắn nhất với chất lượng thực hiện công việc là tốt nhất. Hiện nay, các hoạt động liên quan đến đấu thầu được điều chỉnh bởi Luật Đấu thầu năm 2013 và rất nhiều văn bản dưới luật khác; tuy nhiên, vẫn còn một số bất cập trong thực hiện tại nhiều địa phương trong cả nước, ngay cả với hoạt động đấu thầu tư vấn xây dựng như: một số văn bản liên quan đến công tác đấu thầu do các sở, ngành, địa phương còn chậm ban hành, không đồng bộ với hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về đấu thầu theo Luật đấu thầu và các luật chuyên ngành khác.
Việc chậm sửa đổi, bổ sung và hướng dẫn các nội dung đã gây ra sự lúng túng cho đơn vị thực hiện, thiếu cơ sở pháp lý dẫn đến việc thực hiện còn kéo dài gây chậm tiến độ thực hiện dự án, gây khó khăn cho các đơn vị tổ chức thực hiện. Tính chuyên nghiệp của các đơn vị, doanh nghiệp tham gia thực hiện đấu thầu còn chưa cao, một phần nguyên nhân là do thiếu các chuyên gia tư vấn đấu thầu, thiếu về số lượng và hạn chế chất lượng, công tác quản lý sau đấu thầu còn hình thức, một số nơi còn chưa được quan tâm, giám sát chắt chẽ.