Tổng quan nghiên cứu

Thực tiễn quản lý đầu tư công tại các đô thị đặc biệt cho thấy công tác lựa chọn nhà thầu tư vấn đóng vai trò quyết định đến chất lượng và tiến độ của toàn bộ chuỗi dự án. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, riêng trong năm 2020, hoạt động đấu thầu đã giúp tiết kiệm 2.569,948 tỷ đồng cho ngân sách nhà nước, đạt tỷ lệ tiết kiệm 7,3% trên tổng giá trị phê duyệt 35.255,414 tỷ đồng. Trong bức tranh chung với 11.860 gói thầu tư vấn được triển khai trên toàn quốc, việc tổ chức đấu thầu các gói thầu tư vấn mang tính chiến lược như xây dựng Chương trình phát triển nhà ở giai đoạn 2021-2030 và Kế hoạch phát triển nhà ở 5 năm 2021-2025 đặt ra nhiều thách thức chưa từng có tiền lệ cho cơ quan quản lý chuyên môn.

Vấn đề cốt lõi mà nghiên cứu giải quyết là sự thiếu hụt quy trình chuẩn hóa và kinh nghiệm thực tiễn trong công tác đấu thầu dịch vụ tư vấn qua mạng tại cấp phòng chuyên môn trực thuộc Sở Xây dựng. Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa cơ sở khoa học, đánh giá toàn diện thực trạng công tác lựa chọn nhà thầu tư vấn, từ đó xác định các rào cản và đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao tính minh bạch, cạnh tranh và hiệu quả kinh tế.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các hoạt động đấu thầu lựa chọn nhà thầu tư vấn do Phòng Phát triển nhà và thị trường bất động sản thuộc Sở Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh tham mưu thực hiện trong giai đoạn 2020-2021, với trọng tâm là gói thầu tư vấn lập Chương trình phát triển nhà ở giai đoạn 2021-2030. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, góp phần rút ngắn thời gian chuẩn bị hồ sơ từ 15% đến 20%, hạn chế tối đa sai sót pháp lý và tối ưu hóa việc phân bổ nguồn vốn công.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Lý thuyết Quản lý công mới (New Public Management) và Lý thuyết Chi phí giao dịch (Transaction Cost Economics). Quản lý công mới nhấn mạnh việc ứng dụng các công cụ quản trị thị trường, minh bạch hóa thông tin và số hóa quy trình công quyền nhằm giảm thiểu tình trạng quan liêu. Song song đó, Lý thuyết Chi phí giao dịch cung cấp cơ sở luận giải việc chuyển đổi từ đấu thầu truyền thống sang đấu thầu qua mạng giúp cắt giảm đáng kể chi phí tìm kiếm thông tin, chi phí thương thảo và rủi ro bất cân xứng thông tin giữa bên mời thầu và nhà thầu.

Mô hình nghiên cứu vận dụng các khái niệm nền tảng được quy định trong Luật Đấu thầu năm 2013 và các văn bản hướng dẫn:

  • Đấu thầu qua mạng (E-procurement): Quá trình lựa chọn nhà thầu thực hiện hoàn toàn trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia.
  • Hồ sơ mời thầu qua mạng (E-HSMT) và Hồ sơ dự thầu qua mạng (E-HSDT): Hệ thống chứng từ điện tử xác lập quyền và nghĩa vụ kỹ thuật, tài chính giữa các bên.
  • Phương thức một giai đoạn hai túi hồ sơ: Phương thức mở thầu tách biệt giữa Hồ sơ đề xuất kỹ thuật (E-HSĐXKT) và Hồ sơ đề xuất tài chính (E-HSĐXTC), đảm bảo việc đánh giá năng lực kỹ thuật không bị chi phối bởi yếu tố giá cả.
  • Giá đánh giá: Giá dự thầu sau khi đã được chuẩn hóa trên cùng một mặt bằng kỹ thuật và tài chính.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng cỡ mẫu toàn bộ gồm 3.677 gói thầu được phê duyệt kết quả lựa chọn nhà thầu tại Thành phố Hồ Chí Minh trong năm 2020, kết hợp phân tích sâu mẫu khảo sát chọn lọc gồm 160 gói thầu thuộc diện bắt buộc nhưng chưa thể áp dụng đấu thầu điện tử và hồ sơ thực chứng của gói thầu tư vấn xây dựng chương trình nhà ở tại Phòng Phát triển nhà và thị trường bất động sản.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích kết hợp với điều tra thống kê toàn diện được áp dụng nhằm phản ánh chính xác bức tranh chuyển đổi số trong quản lý đấu thầu công. Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích định tính thông qua tổng hợp, đối chiếu hệ thống văn bản quy phạm pháp luật như Nghị định 63/2014/NĐ-CP, Thông tư 04/2017/TT-BKHĐT và Thông tư 11/2019/TT-BKHĐT. Đồng thời, phương pháp phân tích định lượng thống kê mô tả được áp dụng để so sánh các chỉ số về tỷ lệ tiết kiệm ngân sách, tỷ lệ gói thầu qua mạng và tần suất tham gia của các nhà thầu. Việc kết hợp này giúp dữ liệu thu thập có độ tin cậy cao, vừa đảm bảo tính chuẩn xác về mặt pháp lý vừa làm sáng tỏ các điểm nghẽn vận hành thực tế. Timeline nghiên cứu được thực hiện xuyên suốt từ tháng 01/2020 đến tháng 12/2021.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu chỉ ra ba phát hiện quan trọng mang tính thực chứng cao về thực trạng đấu thầu tại đơn vị và địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh:

Thứ nhất, tốc độ số hóa công tác đấu thầu có sự bứt phá mạnh mẽ nhưng chưa đồng đều giữa số lượng và giá trị gói thầu. Trong năm 2020, Thành phố Hồ Chí Minh đã tổ chức thành công 2.851 gói thầu qua mạng trên tổng số 3.677 gói thầu được phê duyệt, đạt tỷ lệ 77,5% về số lượng (vượt 17,5% so với chỉ tiêu tối thiểu 60% theo quy định). Tuy nhiên, về mặt giá trị, tổng giá trị gói thầu qua mạng chỉ đạt 7.911,987 tỷ đồng, chiếm 22,4% tổng giá trị phân bổ (35.255,414 tỷ đồng), chưa đạt mục tiêu tối thiểu 25% do Thông tư 11/2019/TT-BKHĐT đề ra.

Thứ hai, mức độ cạnh tranh trong các gói thầu dịch vụ tư vấn xây dựng chuyên ngành còn rất hạn chế. Toàn quốc ghi nhận 11.860 gói thầu tư vấn đăng tải năm 2020 và 3.443 gói thầu trong 4 tháng đầu năm 2021. Dù vậy, tại cấp cơ sở, phần lớn các gói thầu tư vấn nghiên cứu chiến lược và quy hoạch chỉ thu hút từ 1 đến 2 nhà thầu tham gia nộp hồ sơ. Tình trạng này làm giảm áp lực cạnh tranh về giá và giải pháp kỹ thuật, khiến tỷ lệ tiết kiệm ngân sách ở phân mảng tư vấn thường thấp hơn mức trung bình chung 7,3%.

Thứ ba, sự thiếu đồng bộ về hạ tầng công nghệ và tính pháp lý của gói thầu phức tạp. Toàn thành phố có 160 gói thầu nằm trong hạn mức bắt buộc nhưng không thể đấu thầu qua mạng. Nguyên nhân xuất phát từ việc hệ thống mạng đấu thầu quốc gia chưa kịp thời hỗ trợ phương thức một giai đoạn hai túi hồ sơ cho các gói thầu dịch vụ phức tạp trước tháng 09/2020, cùng với sự lúng túng của đội ngũ chuyên viên khi chuyển đổi biểu mẫu đánh giá kỹ thuật truyền thống sang định dạng số E-HSMT.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các tồn tại trên bắt nguồn từ rào cản tâm lý e ngại chuyển đổi số của cả chủ đầu tư lẫn nhà thầu, cộng với nguy cơ phát sinh lỗi trong quá trình sử dụng chứng thư số và đường truyền mạng. So sánh với các nghiên cứu cùng chuyên ngành trong nước, phát hiện này tương đồng với nhận định rằng công tác đấu thầu tư vấn đòi hỏi hàm lượng chất xám cao nhưng lại chịu ràng buộc khắt khe về trình tự thủ tục, khiến các bên tham gia ưu tiên phương thức truyền thống để tránh rủi ro kỹ thuật số.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ cột kép thể hiện tương quan giữa tỷ lệ số lượng gói thầu qua mạng (77,5%) và tỷ lệ giá trị thực tế đạt được (22,4%). Đồng thời, một bảng ma trận đối chiếu 6 nhóm tiêu chí đánh giá năng lực kỹ thuật theo thang điểm 100 sẽ minh họa rõ nét cách thức phân bổ điểm số giữa năng lực kinh nghiệm nhân sự (chiếm 30-40 điểm) và giải pháp phương pháp luận (chiếm 40-50 điểm). Kết quả này khẳng định việc áp dụng phương thức một giai đoạn hai túi hồ sơ là giải pháp tối ưu để loại bỏ yếu tố cảm tính về giá, bảo đảm chọn lựa được đơn vị tư vấn có năng lực nghiên cứu khoa học vượt trội.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả phân tích thực trạng, nghiên cứu đưa ra 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể:

  • Hoàn thiện quy trình chuẩn bị và lập E-HSMT: Chuẩn hóa bộ tiêu chí đánh giá kỹ thuật chuyên biệt cho gói thầu tư vấn phát triển nhà ở theo thang điểm 100, quy định mức điểm yêu cầu tối thiểu không thấp hơn 80 điểm. Thời gian hoàn thành trong Quý I/2022, do Tổ chuyên gia đấu thầu và Phòng Phát triển nhà và thị trường bất động sản chủ trì thực hiện nhằm giảm 25% thời gian lập hồ sơ.
  • Hiện đại hóa hạ tầng công nghệ và bảo mật dữ liệu: Thiết lập cơ chế kiểm soát định kỳ và phân quyền chặt chẽ khóa bí mật chứng thư số, đảm bảo 100% phiên đấu thầu qua mạng diễn ra liên tục, không bị gián đoạn đường truyền. Thời gian triển khai định kỳ hàng tháng, do Văn phòng Sở Xây dựng phối hợp với Trung tâm Mua sắm công thuộc Bộ Kế hoạch và Đầu tư thực hiện.
  • Nâng cao năng lực chuyên môn cho cán bộ nghiệp vụ: Tổ chức tối thiểu 02 khóa đào tạo chuyên sâu mỗi năm về kỹ năng đánh giá E-HSDT theo phương thức một giai đoạn hai túi hồ sơ, hướng tới mục tiêu 100% cán bộ tham mưu đạt chứng chỉ hành nghề đấu thầu chuyên nghiệp trong vòng 12 tháng. Giải pháp do Lãnh đạo Sở Xây dựng giao Phòng Tổ chức cán bộ điều phối.
  • Tăng cường kiểm soát và giám sát hợp đồng sau trúng thầu: Xây dựng bảng tiêu chí kiểm soát tiến độ định kỳ 30 ngày đối với đơn vị tư vấn trúng thầu, gắn kết quả nghiệm thu từng giai đoạn với việc giải ngân vốn, triệt tiêu 100% tình trạng chậm trễ báo cáo quy hoạch. Nhiệm vụ do Thanh tra Sở Xây dựng phối hợp với Chủ đầu tư thực hiện từ Quý II/2022.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị thực chứng và khả năng ứng dụng thực tế cao cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

  • Lãnh đạo và chuyên viên các cơ quan quản lý nhà nước: Trực tiếp là các Sở Xây dựng, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Ban Quản lý dự án tại các đô thị trực thuộc Trung ương. Tài liệu cung cấp cẩm nang thực hành chi tiết trong việc xây dựng E-HSMT và chấm thầu các gói thầu tư vấn đề án, quy hoạch phức tạp.
  • Doanh nghiệp và tổ chức tư vấn xây dựng: Các viện nghiên cứu, công ty tư vấn thiết kế và quy hoạch bất động sản có thể nắm bắt rõ các tiêu chí đánh giá kỹ thuật, quy định pháp lý về chứng thư số để hoàn thiện hồ sơ năng lực, nâng cao tỷ lệ trúng thầu trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia.
  • Giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Quản lý xây dựng: Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo học thuật giá trị với hệ thống số liệu thực tế giai đoạn 2020-2021, phục vụ công tác giảng dạy các học phần Quản trị đấu thầu, Kinh tế đầu tư và Luật Xây dựng.
  • Cơ quan hoạch định chính sách vĩ mô: Các đơn vị thuộc Bộ Xây dựng và Bộ Kế hoạch và Đầu tư có thể sử dụng các phát hiện thực tế về 160 gói thầu vướng mắc để tiếp tục hoàn thiện khung khổ pháp lý và nâng cấp tính năng hệ thống công nghệ thông tin quốc gia.

Câu hỏi thường gặp

  • Tại sao gói thầu tư vấn lập Chương trình phát triển nhà ở phải áp dụng phương thức một giai đoạn hai túi hồ sơ? Phương thức này tách biệt hoàn toàn việc chấm điểm kỹ thuật và giá dự thầu. Hồ sơ kỹ thuật được mở trước và phải đạt tối thiểu từ 80 điểm trở lên mới được mở tiếp túi hồ sơ tài chính. Điều này giúp bên mời thầu chọn được đơn vị có năng lực nghiên cứu vượt trội, loại bỏ hoàn toàn hiện tượng nhà thầu chào giá thấp nhưng giải pháp kém chất lượng.

  • Tỷ lệ tiết kiệm qua đấu thầu 7,3% tại Thành phố Hồ Chí Minh năm 2020 có ý nghĩa gì đối với nguồn vốn công? Tỷ lệ 7,3% tương ứng với số vốn tiết kiệm thực tế đạt 2.569,948 tỷ đồng trên tổng mức phân bổ 35.255,414 tỷ đồng. Con số này minh chứng đấu thầu công khai qua mạng là công cụ hữu hiệu giúp tối ưu hóa ngân sách nhà nước, tái phân bổ nguồn vốn dôi dư cho các dự án an sinh xã hội cấp bách khác.

  • Trách nhiệm của bên mời thầu khi gặp sự cố kỹ thuật về chứng thư số trên hệ thống mạng đấu thầu quốc gia là gì? Bên mời thầu phải bảo mật tuyệt đối khóa bí mật của chứng thư số. Khi phát hiện mất hoặc bị bên thứ ba xâm nhập trái phép, đơn vị phải thông báo ngay cho tổ chức cung cấp dịch vụ để hủy bỏ và cấp mới. Nếu do lỗi bên mời thầu làm rò rỉ thông tin trước 24 giờ đóng thầu, đơn vị phải bồi thường thiệt hại và chịu trách nhiệm kỷ luật theo quy định.

  • Những trở ngại chính khiến giá trị đấu thầu qua mạng năm 2020 chỉ đạt 22,4% là gì? Nguyên nhân chủ yếu do hệ thống mạng đấu thầu quốc gia thời điểm trước tháng 09/2020 chưa hoàn thiện tính năng cho gói thầu hỗn hợp và một giai đoạn hai túi hồ sơ có giá trị lớn. Thêm vào đó, có 160 gói thầu phải đấu thầu truyền thống do phê duyệt trước hiệu lực của Thông tư 11/2019/TT-BKHĐT hoặc thuộc diện đấu thầu quốc tế.

  • Làm cách nào để xử lý tình huống chỉ có 01 nhà thầu nộp E-HSDT khi hết hạn đóng thầu? Theo quy định pháp luật hiện hành, bên mời thầu có thể gia hạn thời điểm đóng thầu thêm từ 03 đến 05 ngày làm việc để thu hút thêm nhà thầu. Trường hợp không thể gia hạn hoặc sau gia hạn vẫn chỉ có 01 nhà thầu, người có thẩm quyền được phép xem xét mở thầu và đánh giá trực tiếp nếu nhà thầu đó đáp ứng đủ năng lực và tiêu chuẩn E-HSMT.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện khung lý luận và hành lang pháp lý về công tác lựa chọn nhà thầu tư vấn xây dựng qua mạng theo Luật Đấu thầu năm 2013.
  • Phân tích thực chứng bức tranh đấu thầu tại Thành phố Hồ Chí Minh với 77,5% gói thầu thực hiện qua mạng, làm rõ nguyên nhân của 160 gói thầu vướng mắc kỹ thuật.
  • Đánh giá sâu sát thực tiễn công tác lựa chọn đơn vị tư vấn xây dựng Chương trình phát triển nhà ở giai đoạn 2021-2030 tại Sở Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá, tập trung vào chuẩn hóa thang điểm kỹ thuật 100, hiện đại hóa chứng thư số và bồi dưỡng nghiệp vụ chuyên sâu cho 100% cán bộ.
  • Cung cấp mô hình tham chiếu thực tiễn giúp nâng cao năng lực quản lý nhà nước về đấu thầu trong giai đoạn 2021-2025 và tầm nhìn đến năm 2030.

Về đóng góp chính, luận văn là công trình nghiên cứu tiên phong giải quyết bài toán đấu thầu gói thầu tư vấn chiến lược nhà ở cấp địa phương trong bối cảnh chuyển đổi số. Lộ trình triển khai tiếp theo cần tập trung số hóa 100% quy trình thẩm định nội bộ ngay trong 6 tháng đầu năm 2022. Các đơn vị quản lý chuyên ngành và doanh nghiệp tư vấn hãy chủ động khai thác các phát hiện, áp dụng quy trình mẫu của luận văn để tối ưu hóa hiệu quả công tác đấu thầu ngay hôm nay.