Giải Pháp Hạn Chế Rủi Ro Trong Thanh Toán Quốc Tế Tại Ngân Hàng Đầu Tư Và Phát Triển Việt Nam

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu, hoạt động thanh toán quốc tế ngày càng trở nên quan trọng. 103 trang · Học Viện Ngân Hàng · 2015.

• Tác giả: Hoàng Thị Hồng Nhung
• Người hướng dẫn: Th.S Đinh Thị Thanh Long
• Trường học: Học Viện Ngân Hàng
• Chuyên ngành: Ngân Hàng
• Đề tài: Giải Pháp Hạn Chế Rủi Ro Trong Thanh Toán Quốc Tế Tại BIDV
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ THANH TOÁN QUỐC TẾ VÀ RỦI RO TRONG THANH TOÁN QUỐC TẾ
• 1.1. Tổng quan về thanh toán quốc tế
• 1.1.1. Khái niệm và đặc điểm
• 1.1.2. Chủ thể tham gia thanh toán quốc tế
• 1.1.3. Các điều kiện về thanh toán quốc tế
• 1.1.3.1. Điều kiện tiền tệ
• 1.1.3.2. Điều kiện địa điểm thanh toán
• 1.1.3.3. Điều kiện thời gian thanh toán
• 1.1.3.4. Điều kiện về phương tiện và phương thức thanh toán
• 1.1.4. Rủi ro trong thanh toán quốc tế
• 1.1.4.1. Khái niệm rủi ro trong thanh toán quốc tế
• 1.1.4.2. Nhận diện rủi ro trong thanh toán quốc tế
• 1.1.4.3. Phân loại rủi ro trong thanh toán quốc tế
• 1.1.4.3.1. Rủi ro tác nghiệp
• 1.1.4.3.2. Rủi ro đạo đức
• 1.1.4.3.3. Rủi ro tỷ giá
• 1.1.4.3.4. Rủi ro tín dụng
• 1.1.4.3.5. Rủi ro pháp lí
• 1.1.5. Hậu quả của rủi ro trong thanh toán quốc tế
• 1.1.5.1. Tác động đến uy tín
• 1.1.5.2. Tác động đến tài chính
• 1.1.6. Các giải pháp hạn chế rủi ro
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG RỦI RO VÀ HẠN CHẾ RỦI RO TRONG THANH TOÁN QUỐC TẾ TẠI BIDV
• 2.1. Khái quát về hoạt động thanh toán quốc tế của BIDV
• 2.2. Các văn bản pháp lí điều chỉnh hoạt động TTQT của BIDV
• 2.3. Thực trạng hoạt động TTQT của BIDV
• 2.3.1. Về quan hệ đại lí và số lượng khách hàng
• 2.3.2. Về dịch vụ cung cấp
• 2.3.3. Về hoạt động TTQT
• 2.4. Rủi ro trong thanh toán quốc tế tại BIDV
• 2.4.1. Rủi ro tác nghiệp
• 2.4.2. Rủi ro thanh toán quốc tế do yếu tố con người
• 2.4.3. Rủi ro do qui trình, qui chế
• 2.4.4. Rủi ro xảy ra do công nghệ thông tin
• 2.4.5. Rủi ro đạo đức
• 2.4.5.1. Rủi ro đạo đức từ người xuất khẩu
• 2.4.5.2. Rủi ro đạo đức từ ngân hàng đối tác
• 2.4.6. Rủi ro tỷ giá
• 2.4.7. Rủi ro tín dụng
• 2.4.8. Rủi ro pháp lí
• 2.5. Thực trạng hạn chế rủi ro trong TTQT tại BIDV
• 2.5.1. Các biện pháp hạn chế rủi ro một cách tổng thể
• 2.5.2. Các biện pháp hạn chế từng rủi ro cụ thể đã được triển khai ở BIDV
• 2.5.2.1. Các biện pháp hạn chế rủi ro từ lĩnh vực tác nghiệp
• 2.5.2.2. Các biện pháp hạn chế rủi ro đạo đức
• 2.5.2.3. Các biện pháp hạn chế rủi ro từ yếu tố ngoại hối
• 2.5.2.4. Các biện pháp hạn chế rủi ro từ yếu tố tín dụng
• 2.5.2.5. Biện pháp hạn chế rủi ro pháp lí
• 2.6. Đánh giá hiệu lực của công tác phòng ngừa và hạn chế rủi ro trong thanh toán quốc tế của BIDV
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC GIẢI PHÁP HẠN CHẾ RỦI RO TRONG THANH TOÁN QUỐC TẾ TẠI BIDV
• 3.1. Định hướng phát triển hoạt động TTQT của BIDV 2015-2020
• 3.2. Các giải pháp hạn chế rủi ro trong TTQT cho BIDV
• 3.2.1. Các giải pháp tổng thể
• 3.2.1.1. Xây dựng chính sách quản lí rủi ro tổng thể cho nghiệp vụ ngân hàng quốc tế
• 3.2.1.2. Xây dựng chu trình kinh doanh khép kín cho các dịch vụ TTQT
• 3.2.1.3. Hiện đại hóa công nghệ
• 3.2.1.4. Nâng cao chất lượng nhân sự
• 3.2.1.5. Mở rộng quan hệ quốc tế
• 3.2.1.6. Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát
• 3.2.2. Các giải pháp cụ thể
• 3.2.2.1. Giải pháp hạn chế rủi ro tác nghiệp
• 3.2.2.2. Hạn chế rủi ro đạo đức trong ngân hàng
• 3.2.2.3. Biện pháp hạn chế rủi ro tỷ giá
• 3.2.2.4. Giải pháp hạn chế rủi ro tín dụng
• 3.2.2.5. Hạn chế rủi ro pháp lí
• 3.2.2.5.1. Đối với chính phủ và các ngành có liên quan
• 3.2.2.5.2. Tạo môi trường kinh tế vĩ mô ổn định
• 3.2.2.5.3. Hoàn thiện chính sách thương mại đẩy mạnh xuất nhập khẩu, quản lí chặt chẽ xuất nhập khẩu để cải thiện cán cân thanh toán quốc tế
• 3.2.2.5.4. Tăng cường giám sát thị trường
• 3.2.2.5.5. Nâng cao vai trò của thương vụ quán, đại diện thương mại của Việt Nam ở nước ngoài
• 3.2.2.5.6. Hỗ trợ ngân hàng và các doanh nghiệp xuất nhập khẩu tại Việt Nam cơ hội đón nhận các bài học kinh nghiệm về rủi ro trên thế giới
• 3.2.2.5.7. Kiến nghị với ngân hàng nhà nước Việt Nam
• 3.2.2.5.8. Kiến nghị đối với khách hàng
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Thanh Toán Quốc Tế BIDV Rủi Ro Tiềm Ẩn

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu, hoạt động thanh toán quốc tế ngày càng trở nên quan trọng. Nó không chỉ là khâu cuối cùng trong quá trình trao đổi hàng hóa, dịch vụ, mà còn là yếu tố then chốt đảm bảo luồng tiền tệ thông suốt giữa các quốc gia. BIDV, với vai trò là một trong những ngân hàng hàng đầu Việt Nam, đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ các doanh nghiệp xuất nhập khẩu thực hiện các giao dịch thanh toán quốc tế. Tuy nhiên, hoạt động này cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro, đòi hỏi các giải pháp phòng ngừa và hạn chế rủi ro hiệu quả. Theo giáo sư Đinh Xuân Trình, thanh toán quốc tế là tổng hợp các yếu tố cấu thành cơ chế thanh toán giữa các quốc gia. Hoạt động thanh toán quốc tế là những hoạt động thanh toán có yếu tố quốc tế liên quan đến các quốc gia khác nhau, các doanh nghiệp và các ngân hàng ở các nước khác nhau xung quanh việc mở tài khoản, cung cấp dịch vụ thanh toán, tổ chức và tham gia vào hệ thống thanh toán liên quan đến các hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa và dịch vụ trong thương mại quốc tế.

1.1. Khái niệm Thanh Toán Quốc Tế và Đặc Điểm Nổi Bật

Thanh toán quốc tế là việc thực hiện các nghĩa vụ chi trả và quyền hưởng lợi về tiền tệ phát sinh trên cơ sở các hoạt động kinh tế và phi kinh tế giữa các tổ chức hay cá nhân nước này với tổ chức hay cá nhân nước khác. Các đặc điểm bao gồm: thực hiện dựa trên nền tảng pháp luật và tập quán quốc tế, phục vụ giao dịch đầu tư và thương mại toàn cầu thông qua ngân hàng, sử dụng các phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt, sử dụng ngoại tệ, và sử dụng tiếng Anh là ngôn ngữ giao tiếp chủ yếu. Tranh chấp trong thương mại quốc tế trong đó bao gồm thanh toán quốc tế là lĩnh vực rất rộng, phức tạp chủ yếu tập trung vào 2 nhóm là: Tranh chấp hợp đồng và Tranh chấp ngoài hợp đồng (điều kiện và tập quán thương mại quốc tế).

1.2. Chủ Thể Tham Gia và Điều Kiện Cần Thiết trong TTQT

Các chủ thể tham gia thanh toán quốc tế bao gồm: nhà xuất khẩu, nhà nhập khẩu và các ngân hàng thương mại. Các ngân hàng đóng vai trò trung gian kết nối bên mua và bên bán, cung cấp dịch vụ TTQT, tài trợ xuất nhập khẩu và đảm bảo quyền lợi cho các bên. Điều kiện về tiền tệ, địa điểm, thời gian, phương tiện và phương thức thanh toán là những yếu tố then chốt cần được xác định rõ ràng trong các giao dịch thanh toán quốc tế.

II. Nhận Diện Rủi Ro Trong Thanh Toán Quốc Tế BIDV Thực Trạng

Hoạt động thanh toán quốc tế tại BIDV cũng đối mặt với nhiều loại rủi ro. Các rủi ro này không chỉ gây tổn thất về tài chính mà còn ảnh hưởng đến uy tín của BIDV trên thị trường quốc tế. Việc nhận diện và phân loại các rủi ro là bước quan trọng để xây dựng các giải pháp phòng ngừa rủi ro và hạn chế rủi ro hiệu quả. BIDV cần phải liên tục đánh giá và cập nhật các biện pháp quản lý rủi ro để đảm bảo an toàn và hiệu quả cho hoạt động thanh toán quốc tế.

2.1. Phân Loại Rủi Ro Tác Nghiệp Đạo Đức Tỷ Giá Tín Dụng Pháp Lý

Các loại rủi ro trong thanh toán quốc tế có thể được phân loại thành: rủi ro tác nghiệp (sai sót trong quy trình), rủi ro đạo đức (gian lận, lừa đảo), rủi ro tỷ giá (biến động ngoại tệ), rủi ro tín dụng (khả năng không thanh toán của đối tác), và rủi ro pháp lý (vi phạm luật pháp quốc tế). Mỗi loại rủi ro đòi hỏi các biện pháp phòng ngừa rủi ro và hạn chế rủi ro riêng biệt. Hậu quả của rủi ro trong thanh toán quốc tế bao gồm tác động đến uy tín và tác động đến tài chính.

2.2. Hậu Quả Của Rủi Ro Ảnh Hưởng Đến Uy Tín Và Tài Chính BIDV

Rủi ro trong thanh toán quốc tế có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng đối với BIDV, bao gồm tổn thất về tài chính do không thu hồi được nợ, chi phí pháp lý phát sinh từ tranh chấp, và đặc biệt là sự suy giảm uy tín đối với khách hàng và đối tác quốc tế. Việc mất uy tín có thể dẫn đến giảm doanh thu, mất thị phần và khó khăn trong việc mở rộng hoạt động thanh toán quốc tế.

III. Cách Hạn Chế Rủi Ro Tài Chính Trong Thanh Toán Quốc Tế BIDV

Để hạn chế rủi ro tài chính trong thanh toán quốc tế, BIDV cần áp dụng đồng bộ nhiều giải pháp. Điều này bao gồm việc xây dựng hệ thống quản lý rủi ro hiệu quả, đào tạo và nâng cao trình độ chuyên môn cho nhân viên, tăng cường kiểm soát nội bộ, và sử dụng các công cụ phòng ngừa rủi ro như bảo hiểm rủi ro thanh toán quốc tế. Ngoài ra, BIDV cần chủ động theo dõi biến động thị trường và chính sách của các quốc gia đối tác để đưa ra các quyết định kinh doanh phù hợp.

3.1. Xây Dựng Hệ Thống Quản Lý Rủi Ro Toàn Diện Cho BIDV Trade Finance

Một hệ thống quản lý rủi ro toàn diện cần bao gồm các quy trình nhận diện, đánh giá, đo lường, kiểm soát và báo cáo rủi ro một cách систематично và liên tục. Hệ thống này cần được tích hợp vào tất cả các hoạt động thanh toán quốc tế của BIDV và được điều chỉnh phù hợp với sự thay đổi của môi trường kinh doanh. Khung quản trị rủi ro tác nghiệp của các NHTM trên thế giới và Mô hình quản lí rủi ro tác nghiệp tại các NHTM trên thế giới là ví dụ tham khảo.

3.2. Sử Dụng Các Công Cụ Phòng Ngừa Rủi Ro Thanh Toán Hiệu Quả

Các công cụ phòng ngừa rủi ro thanh toán bao gồm: sử dụng L/C (Letter of Credit), nhờ thu (Collection), chuyển tiền điện tử (Telegraphic Transfer - TT), thư tín dụng dự phòng, và bảo lãnh thanh toán. Việc lựa chọn công cụ phù hợp phụ thuộc vào mức độ tin cậy của đối tác, giá trị giao dịch và đặc điểm của thị trường. Cần kết hợp nhiều công cụ để đa dạng hóa phòng ngừa rủi ro.

3.3. Tăng cường Bảo hiểm rủi ro thanh toán quốc tế tại BIDV

Sử dụng các sản phẩm bảo hiểm rủi ro thanh toán quốc tế như một biện pháp hạn chế rủi ro hiệu quả. Hợp tác với các công ty bảo hiểm uy tín để được tư vấn và lựa chọn gói bảo hiểm phù hợp với từng giao dịch cụ thể. Điều này giúp giảm thiểu tổn thất khi có rủi ro xảy ra.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Nghiên Cứu Trường Hợp BIDV Thanh Toán Quốc Tế

Việc phân tích các trường hợp thực tế mà BIDV đã gặp phải trong hoạt động thanh toán quốc tế là rất quan trọng để rút ra bài học kinh nghiệm và cải thiện quy trình quản lý rủi ro. Các trường hợp này có thể liên quan đến rủi ro tác nghiệp, rủi ro đạo đức, rủi ro tỷ giá, rủi ro tín dụng hoặc rủi ro pháp lý. Từ đó, BIDV cần xây dựng các kịch bản ứng phó và biện pháp khắc phục hậu quả hiệu quả.

4.1. Phân Tích Các Trường Hợp Rủi Ro Điển Hình Tại BIDV 2012 2014

Dữ liệu từ 2012-2014 cho thấy các lỗi tác nghiệp dẫn đến rủi ro cho BIDV và giá trị tổn thất từ rủi ro tác nghiệp của BIDV cần được phân tích chi tiết. Ví dụ, một trường hợp rủi ro đạo đức có thể liên quan đến việc nhân viên thông đồng với đối tác để gian lận trong giao dịch L/C, hoặc một trường hợp rủi ro tỷ giá có thể xảy ra khi BIDV không dự báo chính xác biến động của tỷ giá hối đoái. Bảng số liệu 2.4: Nợ quá hạn cho vay tài trợ xuất nhập khẩu tại VIB là một ví dụ tham khảo.

4.2. Bài Học Kinh Nghiệm Và Giải Pháp Khắc Phục Cho BIDV

Từ các trường hợp rủi ro đã xảy ra, BIDV cần rút ra bài học kinh nghiệm và xây dựng các giải pháp khắc phục để ngăn ngừa tái diễn. Điều này có thể bao gồm việc tăng cường đào tạo nghiệp vụ cho nhân viên, rà soát và cải tiến quy trình thanh toán quốc tế, và nâng cao hệ thống kiểm soát nội bộ.

V. Giải Pháp Nâng Cao Phòng Ngừa Rủi Ro Thanh Toán Tại BIDV

Để nâng cao hiệu quả phòng ngừa rủi ro thanh toán, BIDV cần phối hợp chặt chẽ với các cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức quốc tế và các đối tác kinh doanh. Đồng thời, BIDV cần chủ động tham gia vào các diễn đàn và hội thảo chuyên ngành để cập nhật kiến thức và kinh nghiệm về quản lý rủi ro trong thanh toán quốc tế. Việc xây dựng mối quan hệ đối tác tin cậy với các ngân hàng đại lý cũng là yếu tố quan trọng để giảm thiểu rủi ro.

5.1. Kiến Nghị Với Ngân Hàng Nhà Nước Và Chính Phủ Về Chính Sách TTQT

Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước cần tạo môi trường kinh tế vĩ mô ổn định, hoàn thiện chính sách thương mại đẩy mạnh xuất nhập khẩu, quản lí chặt chẽ xuất nhập khẩu để cải thiện cán cân thanh toán quốc tế. Tăng cường giám sát thị trường và nâng cao vai trò của thương vụ quán, đại diện thương mại của Việt Nam ở nước ngoài. Hỗ trợ ngân hàng và các doanh nghiệp xuất nhập khẩu tại Việt Nam cơ hội đón nhận các bài học kinh nghiệm về rủi ro trên thế giới.

5.2. Nâng Cao Vai Trò Của Khách Hàng Trong Phòng Ngừa Rủi Ro TTQT

Khách hàng cần nâng cao hiểu biết về các phương thức thanh toán quốc tế, các điều khoản thương mại quốc tế (Incoterms), và các rủi ro tiềm ẩn. Đồng thời, khách hàng cần cung cấp thông tin chính xác và đầy đủ cho ngân hàng, và chủ động phối hợp với ngân hàng để kiểm soát rủi ro trong quá trình giao dịch. Việc lựa chọn đối tác uy tín và có kinh nghiệm cũng là yếu tố quan trọng để giảm thiểu rủi ro thanh toán.

VI. Tương Lai Của Hạn Chế Rủi Ro BIDV Trong Thanh Toán Quốc Tế

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế ngày càng sâu rộng, hoạt động thanh toán quốc tế sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển của BIDV. Để đảm bảo an toàn và hiệu quả cho hoạt động này, BIDV cần không ngừng hoàn thiện hệ thống quản lý rủi ro, ứng dụng công nghệ mới và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Đồng thời, BIDV cần chủ động thích ứng với sự thay đổi của môi trường kinh doanh và chính sách của các quốc gia đối tác.

6.1. Xu Hướng Công Nghệ Mới Trong Quản Lý Rủi Ro TTQT

Việc ứng dụng công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo (AI), học máy (Machine Learning), và blockchain có thể giúp BIDV tự động hóa quy trình quản lý rủi ro, phát hiện gian lận, và cải thiện khả năng dự báo biến động thị trường. Ví dụ, AI có thể được sử dụng để phân tích dữ liệu giao dịch và xác định các giao dịch có dấu hiệu đáng ngờ.

6.2. Đào Tạo Nguồn Nhân Lực Chất Lượng Cao Cho BIDV

BIDV cần đầu tư vào việc đào tạo và phát triển đội ngũ chuyên gia về quản lý rủi ro trong thanh toán quốc tế. Chương trình đào tạo cần bao gồm kiến thức về luật pháp quốc tế, tài chính quốc tế, nghiệp vụ ngân hàng và các công cụ phòng ngừa rủi ro. Đồng thời, BIDV cần tạo điều kiện cho nhân viên tham gia các khóa đào tạo và hội thảo quốc tế để cập nhật kiến thức và kinh nghiệm.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp với đề tài "Giải pháp hạn chế rủi ro trong thanh toán quốc tế tại Ngân hàng Thương mại Cổ phần Đầu tư và Phát triển Việt Nam" do sinh viên Hoàng Thị Hồng Nhung (Lớp TTQTB, Khóa K14, Khoa Ngân hàng, Học viện Ngân hàng, Hà Nội) thực hiện năm 2015, dưới sự hướng dẫn của Th.S Đinh Thị Thanh Long.

Bối cảnh nghiên cứu xuất phát từ xu thế quốc tế hóa nền kinh tế và sự gia tăng của hoạt động thương mại quốc tế, kéo theo sự vận động phức tạp của các luồng hàng hóa và dòng tiền tệ xuyên biên giới. Hoạt động thanh toán quốc tế thông qua nhịp cầu trung gian là các ngân hàng thương mại đóng vai trò huyết mạch trong việc thực hiện nghĩa vụ chi trả giữa các bên mua và bán ở các quốc gia khác nhau. Đối với các ngân hàng thương mại, nghiệp vụ này mang lại nguồn thu phí dịch vụ ngày càng lớn cả về quy mô lẫn tỷ trọng, đồng thời là mắt xích kết nối để mở rộng các mảng kinh doanh liên quan như mua bán ngoại tệ, bảo lãnh ngân hàng, tài trợ xuất nhập khẩu và mở rộng quan hệ tín dụng. Tuy nhiên, hoạt động thanh toán quốc tế diễn ra trên thị trường rộng lớn, phức tạp do khoảng cách địa lý, rào cản ngôn ngữ, tập quán và văn hóa khác biệt, do đó tiềm ẩn nguy cơ tổn thất tài chính và suy giảm uy tín cho cả ngân hàng thương mại lẫn doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Việc nghiên cứu có hệ thống các biện pháp quản trị rủi ro thanh toán quốc tế là yêu cầu thực tiễn đối với hệ thống ngân hàng thương mại.

Khóa luận xác định mục đích nghiên cứu thông qua ba nhiệm vụ cụ thể được đánh số theo văn bản:

1. Trình bày cơ sở lý luận về thanh toán quốc tế và rủi ro thanh toán quốc tế; trên cơ sở đó nhận dạng các loại rủi ro có thể phát sinh trong hoạt động này.
2. Phân tích nguyên nhân, hậu quả của những rủi ro thực tế đã xảy ra tại Ngân hàng Thương mại Cổ phần Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV); tìm hiểu cách thức BIDV xử lý thực tế các rủi ro đó dựa trên các văn bản pháp lý điều chỉnh; đồng thời đánh giá hiệu quả của các giải pháp mà BIDV đã và đang áp dụng cùng các vấn đề phát sinh.
3. Đưa ra các giải pháp nhằm hạn chế rủi ro trong hoạt động thanh toán quốc tế tại ngân hàng BIDV.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài:

• Đối tượng nghiên cứu: Các rủi ro phát sinh từ hoạt động thanh toán quốc tế tại Ngân hàng Thương mại Cổ phần Đầu tư và Phát triển Việt Nam.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Phạm vi không gian: Hệ thống Ngân hàng Thương mại Cổ phần Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV).
  • Phạm vi thời gian: Nghiên cứu thực trạng rủi ro trong giai đoạn 2012–2014, gắn với định hướng phát triển thanh toán quốc tế của BIDV giai đoạn 2015–2020.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và khái niệm:

• Khái niệm thanh toán quốc tế: Khóa luận tiếp cận định nghĩa từ các giáo trình chuyên ngành của Giáo sư Đinh Xuân Trình (2006) và tác giả Nguyễn Văn Tiến, từ đó tổng hợp định nghĩa: hoạt động thanh toán quốc tế là những hoạt động thanh toán có yếu tố quốc tế liên quan đến các quốc gia, các doanh nghiệp và các ngân hàng ở các nước khác nhau xung quanh việc mở tài khoản, cung cấp dịch vụ thanh toán, tổ chức và tham gia vào hệ thống thanh toán liên quan đến các hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa và dịch vụ.
• Khái niệm rủi ro và phân loại rủi ro: Tiếp cận theo quan điểm của Allan Willett, tác giả Hồ Diệu và định nghĩa rủi ro thanh toán quốc tế đối với ngân hàng thương mại là những biến cố không mong đợi xảy ra gây thiệt hại cả về tài chính lẫn uy tín. Khái niệm rủi ro đạo đức được phân tích theo lý thuyết của Paul Krugman gắn với môi trường thông tin bất đối xứng. Khái niệm rủi ro tác nghiệp gắn với nhận định của TS. Cấn Văn Lực về 4 nguồn nguyên nhân (con người, quy trình quy chế, hệ thống công nghệ thông tin và nguyên nhân bên ngoài).
• Các điều kiện cơ bản trong thanh toán quốc tế: Điều kiện tiền tệ (lựa chọn đồng tiền tự do chuyển đổi, phương pháp đảm bảo hối đoái bằng ngoại hối hoặc bằng "rổ" tiền tệ), điều kiện địa điểm thanh toán, điều kiện thời gian thanh toán (trả trước, trả ngay, trả sau), điều kiện về phương tiện và phương thức thanh toán (chuyển tiền, nhờ thu, tín dụng chứng từ).
• Khung văn bản pháp lý và tập quán quốc tế điều chỉnh:
  • Luật và công ước quốc tế: Công ước Viên 1980 (CISG) về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế; Công ước Geneva 1930 về hối phiếu và kỳ phiếu; Công ước Geneva 1931 về séc; Công ước Liên Hợp Quốc 1988 về Hối phiếu và Kỳ phiếu quốc tế; các công ước quốc tế về vận tải và bảo hiểm.
  • Tập quán và quy tắc quốc tế của Phòng Thương mại Quốc tế (ICC): Quy tắc thực hành thống nhất về tín dụng chứng từ UCP 600 (có hiệu lực từ ngày 01/07/2007, thay thế UCP 500); Tiêu chuẩn quốc tế về thực hành ngân hàng trong kiểm tra chứng từ ISBP 745; Quy tắc thống nhất về hoàn trả giữa các ngân hàng URR 725 (hiệu lực từ 01/10/2008); Quy tắc thống nhất về nhờ thu URC 522; Quy tắc thực hành về tín dụng dự phòng quốc tế ISP 98; Quy tắc thống nhất về bảo lãnh theo yêu cầu URDG 758; Điều kiện thương mại quốc tế Incoterms 2010.
  • Pháp luật quốc gia: Bộ luật Dân sự, Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (1997, sửa đổi bổ sung 2003), Luật Các tổ chức tín dụng, Luật Các công cụ chuyển nhượng 2005, Pháp lệnh Ngoại hối năm 2005.
  • Văn bản nội bộ: Cẩm nang về rủi ro thanh toán quốc tế của BIDV.

Phương pháp nghiên cứu: Khóa luận sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu gồm: phương pháp phân tích kinh tế, phương pháp tổng hợp và phương pháp so sánh đối chiếu số liệu.

Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ Báo cáo thường niên giai đoạn 2012–2014 của BIDV; Báo cáo kết quả hoạt động thanh toán quốc tế của BIDV giai đoạn 2012–2014; Báo cáo thống kê xuất nhập khẩu của Tổng cục Thống kê; Báo cáo rủi ro toàn cầu của Diễn đàn Kinh tế Thế giới công bố ngày 15/01/2015; và các hồ sơ vụ việc nghiệp vụ phát sinh thực tế tại các chi nhánh BIDV (như BIDV Hà Thành).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về thanh toán quốc tế và rủi ro trong thanh toán quốc tế

Khóa luận làm rõ 6 đặc điểm bản chất của thanh toán quốc tế:

1. Thực hiện dựa trên cơ sở nền tảng pháp luật quốc gia và bị chi phối bởi các tập quán quốc tế.
2. Hoạt động trên phạm vi toàn cầu thông qua hệ thống ngân hàng thương mại.
3. Tiền tệ lưu thông không dùng tiền mặt mà tồn tại dưới các phương tiện như kỳ phiếu, điện chuyển tiền, hối phiếu và séc.
4. Đồng tiền thanh toán là ngoại tệ đối với ít nhất một trong hai bên tham gia.
5. Ngôn ngữ sử dụng chủ yếu trong giao dịch là tiếng Anh.
6. Tranh chấp phát sinh phức tạp, bao gồm tranh chấp hợp đồng và tranh chấp ngoài hợp đồng.

Về các điều kiện thanh toán, tác giả minh họa phương pháp đảm bảo hối đoái bằng "rổ" tiền tệ thông qua việc tính toán tỷ lệ biến động bình quân của 4 đồng tiền ngoại tệ (FRF, DEM, BEC, CAD). Khi tỷ lệ biến động bình quân của rổ tiền tệ là -7,43%, tổng trị giá hợp đồng thương mại được điều chỉnh tăng lên mức 107,43% hoặc 110,60% tùy thuộc vào công thức xác định tỷ lệ biến động của bình quân tỷ giá hối đoái.

Về nhận diện và phân loại, rủi ro thanh toán quốc tế được cấu trúc thành 3 nhóm:

• Nhóm rủi ro hoạt động:
  • Rủi ro tác nghiệp: Sai sót kỹ thuật của các bên trong quá trình thực hiện nghiệp vụ, xuất phát từ 4 nguyên nhân (con người, quy trình quy chế, công nghệ thông tin và nguyên nhân bên ngoài).
  • Rủi ro đạo đức: Xảy ra trong điều kiện thông tin bất đối xứng khi một bên không hoàn thành nghĩa vụ để trục lợi, biểu hiện qua các phương thức L/C trả chậm, nhờ thu trơn, nhờ thu kèm chứng từ và chuyển tiền.
• Nhóm rủi ro tài chính:
  • Rủi ro tỷ giá: Sự biến động của tỷ giá hối đoái gây tổn thất cho các bên hoặc gián tiếp dẫn đến việc khách hàng vay ngoại tệ mất khả năng thanh toán nợ cho ngân hàng.
  • Rủi ro tín dụng: Mất khả năng thanh toán của nhà nhập khẩu, nhà xuất khẩu hoặc ngân hàng phát hành thư tín dụng, làm phát sinh nợ quá hạn và suy giảm thanh khoản của ngân hàng.
• Nhóm rủi ro kinh tế: Tập trung vào rủi ro pháp lý do thiếu hiểu biết luật pháp quốc tế, vướng mắc rào cản kỹ thuật của các quốc gia nhập khẩu, vận dụng sai các quy tắc tập quán của ICC hoặc hạn chế từ hệ thống trợ giúp pháp lý.

Khóa luận cũng phân tích các tác động tiêu cực của rủi ro đến uy tín và nguồn lực tài chính của ngân hàng thương mại (nguy cơ phát sinh hiệu ứng Domino trong hệ thống), đồng thời khái quát các giải pháp phòng ngừa căn bản cho ngân hàng và khách hàng doanh nghiệp.

Chương 2: Thực trạng rủi ro và hạn chế rủi ro trong thanh toán quốc tế tại BIDV

Khái quát hoạt động thanh toán quốc tế tại BIDV: Tính đến ngày 30/09/2014, BIDV có mạng lưới kinh doanh gồm 127 chi nhánh, 600 phòng giao dịch và quỹ tiết kiệm trên toàn quốc; thiết lập quan hệ đại lý với 1.700 định chế tài chính quốc tế; phục vụ hơn 200.000 khách hàng tổ chức và 6 triệu khách hàng cá nhân; giao dịch trực tiếp với gần 50 ngân hàng trên thế giới, thực hiện thanh toán trên 120 loại ngoại tệ; quy mô nhân sự đạt gần 19.000 người; tốc độ tăng trưởng điểm mạng lưới đạt 5,2%. Hoạt động của BIDV duy trì 18 năm liên tục kiểm toán quốc tế, 8 năm được Moody's và 4 năm được Standard & Poor's định hạng tín nhiệm; đạt giải thưởng Straight Through Processing (STP Award) năm 2014 của Citi Group và giải thưởng ngân hàng cung cấp dịch vụ ngoại hối tốt nhất Việt Nam của tạp chí Asiamoney.

Nhóm sản phẩm	Danh mục sản phẩm	Mức phí quy định
Chuyển tiền	Chuyển tiền đi	0,2% giá trị chuyển tiền
	Chuyển tiền đến	0,05% số tiền chuyển
Nhờ thu	Nhờ thu xuất khẩu	2 USD / tờ séc
	Nhờ thu nhập khẩu	0,2% trị giá séc + phí bưu điện thực tế + phí NHNN (nếu có)
Tín dụng chứng từ	Phát hành L/C	0,05% / tháng (tính từ ngày mở đến khi hết hạn L/C)
	Thanh toán L/C	0,2% trị giá bộ chứng từ
	Thông báo L/C	20 USD / món
	Sửa đổi L/C	10 USD / món
	Nghiệp vụ khác	Ký hậu vận đơn, phát hành bảo lãnh nhận hàng, chiết khấu có/miễn truy đòi, chuyển nhượng L/C

Bên cạnh các sản phẩm truyền thống, BIDV cung cấp các tiện ích: Bankdraft, chuyển tiền kiều hối, Wells Fargo Expresssend, One Deduct và 3 kênh chuyển tiền quốc tế (Western Union, chuyển tiền qua tài khoản ngân hàng, chuyển qua đối tác song phương); cho phép khách hàng phi cư trú chuyển tiền tối đa 500 USD/lần chuyển và 3.000 USD/lần nhập cảnh khi không chứng minh nguồn gốc.

Về quy mô và kết quả hoạt động kinh doanh: Doanh số thanh toán quốc tế của BIDV tăng trưởng liên tục: Năm 2012 đạt 4.276 triệu USD; năm 2013 đạt 5.838,78 triệu USD (tăng 1.562,78 triệu USD, tương đương tăng 36,5%); năm 2014 đạt 7.786,04 triệu USD (tăng 1.947,26 triệu USD, tương đương tăng trên 33% so với năm 2013). Tăng trưởng này đồng nhịp với đà tăng tổng kim ngạch xuất nhập khẩu cả nước (năm 2013 đạt 264,07 tỷ USD; năm 2014 đạt 298,24 tỷ USD).

Chỉ tiêu	Năm 2012	Năm 2013	Năm 2014
Doanh số L/C (triệu USD)	1.726,38	3.585,03	4.777,48
Tỷ trọng L/C (%)	40,37	61,40	61,37
Doanh số chuyển tiền (triệu USD)	2.508,12	2.211,75	2.951,78
Tỷ trọng chuyển tiền (%)	58,66	37,87	37,91
Doanh số nhờ thu (triệu USD)	41,50	42,00	57,00
Tỷ trọng nhờ thu (%)	0,97	0,73	0,73
Tổng doanh số TTQT (triệu USD)	4.276,00	5.838,78	7.786,04
Tổng lợi nhuận TTQT (tỷ đồng)	156,60	208,08	261,00

Về cơ cấu phương thức thanh toán, L/C chiếm tỷ trọng chi phối (đạt 61,37% năm 2014), chuyển tiền đạt 37,91%, nhờ thu chiếm tỷ trọng thấp (0,73%). Trong nghiệp vụ L/C năm 2014, cơ cấu có sự mất cân đối lớn khi L/C nhập khẩu chiếm tới 68%, còn L/C xuất khẩu chỉ chiếm 32%. Nguyên nhân do Việt Nam là nước nhập siêu, các doanh nghiệp nhập khẩu chịu vị thế yếu trong đàm phán nên bị buộc phải mở L/C, trong khi các doanh nghiệp xuất khẩu chấp nhận rủi ro cho đối tác thanh toán sau qua D/A hoặc TTR. Lợi nhuận từ thanh toán quốc tế của BIDV tăng từ 156,6 tỷ đồng năm 2012 lên 208,08 tỷ đồng năm 2013 và chạm mốc 261 tỷ đồng năm 2014.

Thực trạng các lỗi tác nghiệp dẫn đến rủi ro tại BIDV được tổng hợp tại Bảng 2.3:

• Mở L/C: Giấy đề nghị mở L/C có sửa chữa nhưng thiếu xác nhận của khách hàng; giấy mở ghi mô tả hàng hóa "như hợp đồng" nhưng L/C lại mô tả chi tiết; hợp đồng thương mại là bản sao thiếu chứng thực sao y bản chính hoặc chứa điều khoản chưa phù hợp.
• Thanh toán L/C: Chuyển nhầm địa chỉ người thụ hưởng; chứng từ đã ký hậu vận đơn hoặc phát hành bảo lãnh vẫn phát thông báo cho ngân hàng nước ngoài; không thông báo kỳ hạn trả chậm; thu phí nhầm tài khoản; thiếu thông báo chứng từ hàng nhập hoặc thiếu chữ ký trên phiếu giao nhận chứng từ; chậm báo lỗi trừ phí với ngân hàng nước ngoài.
• Ký hậu vận đơn và bảo lãnh nhận hàng: Thiếu giấy báo nhận hàng của hãng vận tải; phần lớn giao dịch ký hậu không thực hiện trong chương trình phần mềm tài trợ thương mại TF.
• Nhờ thu và chiết khấu: Bộ chứng từ gửi đi bị ngân hàng nước ngoài bắt bất đồng; gửi chứng từ bất đồng ra nước ngoài khi chưa có ý kiến của khách hàng.
• Chuyển tiền đi và đến: Hồ sơ thiếu xác nhận số tiền thanh toán trên tờ khai hải quan; thiếu chữ ký của cán bộ nghiệp vụ; chuyển tiền sai địa chỉ hoặc nhầm số tiền; hạch toán treo và tra soát chưa đúng quy định; hạch toán nhầm tài khoản trung gian.
• Công nghệ thông tin: Hệ thống bị ngưng trệ do máy chủ trục trặc kỹ thuật hoặc sự cố đường truyền mạng.

Các tình huống rủi ro thực tế được phân tích:

• Tình huống 1 (Yếu tố con người và giao dịch đa bên): BIDV phát hành L/C theo đề nghị của Công ty Sohaco nhập khẩu dược phẩm từ Meyler Pharmaceuticals Ltd (Hongkong), thụ hưởng là Lupin Ltd (Ấn Độ). L/C hết hạn vào tháng 05/2012. Tháng 06/2012, Lupin Ltd giao hàng muộn nên hai bên đổi điều khoản sang D/P, sau đó bên bán yêu cầu chuyển tiền TTR trước khi nhận hàng. Sohaco đã thanh toán TTR. Tuy nhiên, cùng thời điểm đó BIDV Hà Thành tiếp nhận chứng từ nhờ thu D/P từ Ấn Độ đòi tiền. Do cán bộ phụ trách của Sohaco nghỉ phép, thông tin không được phản hồi ngay, tạo nguy cơ Sohaco phải trả tiền hai lần cho cùng một lô hàng. BIDV Hà Thành đã hướng dẫn Sohaco liên hệ đối tác cung cấp chứng từ chuyển tiền TTR để Lupin Ltd xác nhận và sửa đổi chỉ dẫn nhờ thu, giải phóng chứng từ mà không phải thanh toán thêm. Cán bộ liên quan bị nhắc nhở, kỷ luật.
• Tình huống 2 (Sai sót thao tác): Thanh toán viên nhập sai số tài khoản của người thụ hưởng khi xử lý lệnh chuyển tiền nhập khẩu của Công ty Việt Thành. Hậu quả là BIDV phải chịu chi phí phát điện tra soát nhiều lần, thanh toán bị trễ hạn khiến đối tác xuất khẩu đe dọa hủy hợp đồng ngoại thương. Thanh toán viên bị kỷ luật nội bộ.
• Tình huống 3 (Quy trình và điều khoản phức tạp): Ngày 15/05/2012, BIDV phát hành L/C trị giá 5.280.000 USD theo yêu cầu của Công ty Cổ phần Lọc hóa dầu Nam Việt, thụ hưởng là Petrolimex Singapore Pte Ltd qua ING Bank Singapore, mặt hàng Gasoil 0.25% sulphur max. L/C áp dụng công thức giá thả nổi theo giá bình quân tháng 07/2012 của Platts Asia Pacific/Arab Gulf cộng phụ phí 4,15 USD/thùng và 0,30 USD phí tài trợ ngân hàng. L/C có điều khoản tự động tăng giảm giá trị (escalate/de-escalate) và cho phép đòi tiền theo hóa đơn tạm tính kèm hóa đơn quyết toán bổ sung khoản chênh lệch. Giao dịch này đòi hỏi sự kiểm soát nghiêm ngặt về quy trình để tránh rủi ro vượt cam kết tài chính.

Khóa luận đánh giá các biện pháp phòng ngừa rủi ro tổng thể và từng nghiệp vụ cụ thể (tác nghiệp, đạo đức, tỷ giá, tín dụng, pháp lý) đã được BIDV áp dụng, ghi nhận tính an toàn và minh bạch nhưng cũng chỉ rõ các điểm nghẽn trong kiểm soát sai sót con người và quy trình xử lý nội bộ.

Chương 3: Các giải pháp hạn chế rủi ro trong thanh toán quốc tế tại BIDV

Khóa luận trình bày định hướng phát triển hoạt động thanh toán quốc tế của BIDV giai đoạn 2015–2020: Nâng cao thị phần, kiểm soát rủi ro theo chuẩn mực quốc tế, đẩy mạnh hiện đại hóa công nghệ và nâng cao năng lực phục vụ khách hàng.

Các giải pháp tổng thể đề xuất cho BIDV:

1. Xây dựng chính sách quản lý rủi ro tổng thể cho toàn bộ nghiệp vụ ngân hàng quốc tế.
2. Thiết lập chu trình kinh doanh khép kín cho các dịch vụ thanh toán quốc tế nhằm kiểm soát dòng tiền và chứng từ đồng bộ.
3. Hiện đại hóa hệ thống công nghệ thông tin phục vụ xử lý tự động và phòng ngừa gián đoạn kỹ thuật.
4. Nâng cao chất lượng đội ngũ nhân sự chuyên trách thông qua các khóa đào tạo định kỳ về UCP, ISBP, nghiệp vụ vận tải, bảo hiểm và đạo đức nghề nghiệp.
5. Mở rộng quan hệ hợp tác quốc tế và mạng lưới ngân hàng đại lý.
6. Tăng cường công tác kiểm tra, kiểm soát và giám sát nội bộ thường xuyên.

Các giải pháp cụ thể theo từng loại rủi ro:

• Hạn chế rủi ro tác nghiệp: Chuẩn hóa quy trình kiểm tra chứng từ, bắt buộc thực hiện các giao dịch ký hậu vận đơn trên phần mềm TF, đối chiếu chặt chẽ hồ sơ mở L/C và lệnh chuyển tiền.
• Hạn chế rủi ro đạo đức: Thẩm định kỹ năng lực và lịch sử giao dịch của khách hàng, kiểm soát mục đích sử dụng vốn đối với các khoản bảo lãnh phát hành L/C trả chậm nhằm tránh bị chiếm dụng vốn.
• Hạn chế rủi ro tỷ giá: Ứng dụng các công cụ tài chính phái sinh ngoại hối bao gồm hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng tương lai, hợp đồng quyền chọn và nghiệp vụ hoán đổi tiền tệ.
• Hạn chế rủi ro tín dụng: Thẩm định phương án kinh doanh xuất nhập khẩu, xác định tỷ lệ ký quỹ phù hợp với từng nhóm khách hàng và quản lý tài sản bảo đảm.
• Hạn chế rủi ro pháp lý: Nắm vững và áp dụng chuẩn xác các quy tắc quốc tế (UCP 600, ISBP, URC 522...), thường xuyên cập nhật biến động pháp luật trong nước và quốc tế.

Hệ thống kiến nghị:

• Đối với Chính phủ và các cơ quan liên quan: Giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô; hoàn thiện chính sách thương mại đẩy mạnh xuất nhập khẩu; tăng cường giám sát thị trường; nâng cao vai trò của hệ thống thương vụ quán và đại diện thương mại Việt Nam ở nước ngoài trong việc xác minh đối tác; hỗ trợ cung cấp bài học kinh nghiệm về rủi ro thương mại quốc tế cho doanh nghiệp và ngân hàng.
• Đối với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam: Hoàn thiện khuôn khổ pháp lý điều chỉnh hoạt động thanh toán quốc tế và quản lý ngoại hối, tạo điều kiện thuận lợi và an toàn cho các tổ chức tín dụng.
• Đối với khách hàng doanh nghiệp: Lựa chọn phương thức và đồng tiền thanh toán phù hợp; cẩn trọng thẩm định uy tín và năng lực tài chính của đối tác nước ngoài; nâng cao trình độ ngoại ngữ, nghiệp vụ ngoại thương và luật pháp quốc tế cho cán bộ chuyên trách; duy trì phối hợp chặt chẽ với ngân hàng để nhận tư vấn phòng ngừa rủi ro.

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính trích xuất từ văn bản:

• Hệ thống hóa chuỗi số liệu tài chính phản ánh hoạt động thanh toán quốc tế của BIDV giai đoạn 2012–2014: Doanh số thanh toán quốc tế tăng từ 4.276 triệu USD (năm 2012) lên 5.838,78 triệu USD (năm 2013) và đạt 7.786,04 triệu USD (năm 2014); tổng lợi nhuận nghiệp vụ tăng từ 156,6 tỷ đồng (năm 2012) lên 208,08 tỷ đồng (năm 2013) và đạt 261 tỷ đồng (năm 2014).
• Phản ánh cơ cấu phương thức thanh toán tại BIDV: Tỷ trọng L/C đạt 61,37% (4.777,48 triệu USD), chuyển tiền đạt 37,91% (2.951,78 triệu USD), nhờ thu đạt 0,73% (57 triệu USD) vào năm 2014. Chỉ ra sự mất cân đối trong cơ cấu L/C với 68% thuộc về L/C nhập khẩu và 32% thuộc về L/C xuất khẩu.
• Quy mô mạng lưới của BIDV tính đến ngày 30/09/2014 được lượng hóa: 127 chi nhánh, 600 phòng giao dịch và quỹ tiết kiệm, 1.700 định chế tài chính đại lý, phục vụ trên 200.000 khách hàng tổ chức và 6 triệu khách hàng cá nhân.
• Nhận diện và thống kê 7 nhóm lỗi tác nghiệp điển hình trong quy trình xử lý giao dịch thanh toán quốc tế tại BIDV qua Bảng 2.3.
• Phân tích chi tiết 3 tình huống nghiệp vụ thực tế phát sinh tại chi nhánh (vụ việc Công ty Sohaco, Công ty Việt Thành và điều khoản giá thả nổi trong L/C của Công ty Cổ phần Lọc hóa dầu Nam Việt).

Giải pháp và kiến nghị đề xuất: Đề xuất hệ thống 6 nhóm giải pháp tổng thể, 5 nhóm giải pháp cụ thể xử lý từng loại rủi ro (tác nghiệp, đạo đức, tỷ giá, tín dụng, pháp lý) cùng hệ thống kiến nghị 3 bên đối với Chính phủ, Ngân hàng Nhà nước và khách hàng doanh nghiệp xuất nhập khẩu.

Đóng góp tự nêu của tác giả:

• Về lý luận: Phân loại và hệ thống hóa các rủi ro điển hình trong thanh toán quốc tế dưới 3 góc độ: rủi ro tài chính, rủi ro kinh tế và rủi ro hoạt động, làm rõ bản chất và sự chuyển hóa lẫn nhau giữa các loại rủi ro.
• Về thực tiễn: Ứng dụng khung lý thuyết đã phân loại để khảo sát thực trạng rủi ro và các lỗi tác nghiệp tại BIDV giai đoạn 2012–2014; đưa ra hệ thống giải pháp gắn kết giữa hoạt động nội bộ ngân hàng với các giải pháp quản lý vĩ mô của nhà nước và hành vi kinh doanh của doanh nghiệp xuất nhập khẩu.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu: Khóa luận giới hạn phạm vi khảo sát dữ liệu thực tế tại BIDV trong khoảng thời gian từ năm 2012 đến năm 2014. Do tại thời điểm nghiên cứu hệ thống ngân hàng Việt Nam chưa có các công trình công bố chính thức lượng hóa toàn diện tổn thất rủi ro tác nghiệp bằng dữ liệu tài chính cụ thể, tác giả chủ yếu tiếp cận phân tích định tính thông qua bảng thống kê các lỗi nghiệp vụ và 3 tình huống phát sinh thực tế, chưa xây dựng được mô hình kinh tế lượng đo lường mức độ tác động của từng loại rủi ro đến kết quả tài chính của ngân hàng.

Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng việc thu thập số liệu thanh toán quốc tế của BIDV trong giai đoạn 2015–2020 nhằm kiểm chứng tính hiệu quả của các giải pháp đã đề xuất; ứng dụng các mô hình định lượng đo lường giá trị tổn thất rủi ro hoạt động và rủi ro tín dụng theo chuẩn mực Basel II/Basel III trong hoạt động tài trợ thương mại quốc tế.

Giá trị tham khảo

Đối tượng sử dụng tài liệu:

• Sinh viên, học viên và giảng viên chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Kinh tế quốc tế và Kinh doanh quốc tế dùng làm tài liệu tham khảo cho các môn học Thanh toán quốc tế, Nghiệp vụ ngân hàng thương mại và Quản trị rủi ro ngân hàng.
• Chuyên viên thanh toán quốc tế, cán bộ quản lý rủi ro tác nghiệp và nhân viên kiểm soát tuân thủ tại các ngân hàng thương mại.
• Cán bộ phụ trách xuất nhập khẩu và bộ phận pháp chế của các doanh nghiệp tham gia thương mại quốc tế.

Các nội dung có giá trị tham khảo chuyên sâu:

• Bảng 2.3 tổng hợp chi tiết các lỗi tác nghiệp điển hình trong từng khâu nghiệp vụ (mở L/C, thanh toán, ký hậu vận đơn, nhờ thu, chuyển tiền), hỗ trợ nhận diện sai sót trong thực tế xử lý chứng từ.
• Phân tích 3 tình huống nghiệp vụ thực tế (case study) về rủi ro con người, quy trình và điều khoản thanh toán phức tạp (đặc biệt là cơ chế giá thả nổi và trượt giá theo bảng giá Platts trong nhập khẩu xăng dầu).
• Hệ thống danh mục sản phẩm, biểu phí dịch vụ thanh toán quốc tế và các văn bản pháp lý quốc tế (UCP 600, ISBP, URC 522, URDG 758...) được viện dẫn chi tiết.

Câu hỏi thường gặp

Doanh số và lợi nhuận hoạt động thanh toán quốc tế của BIDV biến động như thế nào trong giai đoạn 2012–2014?

Doanh số thanh toán quốc tế của BIDV tăng trưởng liên tục: năm 2012 đạt 4.276 triệu USD; năm 2013 đạt 5.838,78 triệu USD (tăng 36,5%); năm 2014 đạt 7.786,04 triệu USD (tăng trên 33% so với năm 2013). Tổng lợi nhuận từ thanh toán quốc tế tăng từ 156,6 tỷ đồng năm 2012 lên 208,08 tỷ đồng năm 2013 và đạt 261 tỷ đồng năm 2014, tương ứng mức tăng 66,67% sau hai năm.

Cơ cấu các phương thức thanh toán quốc tế tại BIDV giai đoạn 2012–2014 có đặc điểm gì nổi bật?

Phương thức tín dụng chứng từ (L/C) chiếm tỷ trọng chi phối và tăng dần (từ 40,37% năm 2012 lên 61,40% năm 2013 và đạt 61,37% năm 2014); phương thức chuyển tiền chiếm 37,91% năm 2014; phương thức nhờ thu chiếm tỷ trọng thấp (0,73% năm 2014). Trong cơ cấu L/C năm 2014, L/C nhập khẩu chiếm 68% trong khi L/C xuất khẩu chỉ chiếm 32% do Việt Nam là nước nhập siêu và doanh nghiệp xuất khẩu trong nước thường chấp nhận thanh toán trả sau (D/A, TTR) cho đối tác.

Khóa luận phân loại rủi ro thanh toán quốc tế thành những nhóm chính nào?

Khóa luận phân chia rủi ro thành 3 nhóm: (1) Nhóm rủi ro hoạt động, gồm rủi ro tác nghiệp (do con người, quy trình quy chế, công nghệ thông tin và nguyên nhân bên ngoài) và rủi ro đạo đức (phát sinh từ thông tin bất đối xứng); (2) Nhóm rủi ro tài chính, gồm rủi ro tỷ giá và rủi ro tín dụng; (3) Nhóm rủi ro kinh tế, trọng tâm là rủi ro pháp lý phát sinh từ sự thiếu hiểu biết luật pháp, rào cản kỹ thuật hoặc áp dụng sai quy tắc quốc tế.

Vụ việc rủi ro tác nghiệp liên quan đến Công ty Sohaco và đối tác Lupin Ltd diễn ra như thế nào và BIDV xử lý ra sao?

BIDV phát hành L/C nhập khẩu dược phẩm cho Sohaco với bên bán là Meyler Pharmaceuticals Ltd (Hongkong) và bên thụ hưởng là Lupin Ltd (Ấn Độ). L/C hết hạn tháng 05/2012 nhưng đối tác giao hàng muộn vào tháng 06/2012, các bên chuyển sang D/P rồi Sohaco thực hiện thanh toán ngay bằng TTR theo yêu cầu của bên bán. Cùng lúc đó, BIDV Hà Thành nhận được bộ chứng từ nhờ thu D/P đòi tiền từ ngân hàng Ấn Độ. Do cán bộ phụ trách của Sohaco nghỉ phép, thông tin không được xử lý ngay, dẫn đến nguy cơ khách hàng bị đòi tiền hai lần. BIDV Hà Thành đã hướng dẫn doanh nghiệp liên hệ đối tác cung cấp chứng từ chuyển tiền TTR để Lupin Ltd xác nhận và sửa chỉ dẫn nhờ thu, giải phóng chứng từ mà không phải thanh toán thêm. Thanh toán viên liên quan bị nhắc nhở, kỷ luật.

Điều khoản thanh toán trong giao dịch phát hành L/C nhập khẩu xăng dầu của Công ty Cổ phần Lọc hóa dầu Nam Việt có điểm gì phức tạp?

L/C trị giá 5.280.000 USD nhập khẩu Gasoil từ Petrolimex Singapore Pte Ltd có điều khoản giá thả nổi căn cứ theo giá bình quân tháng 07/2012 của Platts Asia Pacific/Arab Gulf cộng mức phụ phí 4,15 USD/thùng và 0,30 USD phí tài trợ. Do giá cả và khối lượng chỉ được xác định sau khi giao hàng, L/C quy định điều khoản đặc biệt cho phép giá trị L/C tự động tăng giảm (escalate/de-escalate) mà không cần tu chỉnh, đồng thời cho phép đòi tiền theo hóa đơn tạm tính và thanh toán khoản chênh lệch phát sinh sau đó bằng hóa đơn quyết toán cuối cùng.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Hoàng Thị Hồng Nhung đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về thanh toán quốc tế và phân loại rủi ro nghiệp vụ theo 3 nhóm tài chính, kinh tế và hoạt động. Trên cơ sở chuỗi dữ liệu thực tế giai đoạn 2012–2014 tại BIDV, công trình đã phản ánh thực trạng tăng trưởng doanh số, cơ cấu sản phẩm và tổng hợp chi tiết các lỗi tác nghiệp điển hình phát sinh trong quy trình xử lý giao dịch. Từ các phát hiện thực tiễn và phân tích tình huống cụ thể, tác giả đã đề xuất hệ thống giải pháp hạn chế rủi ro kết hợp giữa quy trình nội bộ ngân hàng với các kiến nghị quản lý vĩ mô dành cho cơ quan nhà nước và doanh nghiệp xuất nhập khẩu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan về thanh toán quốc tế và rủi ro trong thanh toán quốc tế Chương 2: Thực trạng rủi ro và hạn chế rủi ro trong thanh toán quốc tế tại BIDV Chương 3: Giải pháp hạn chế rủi ro trong thanh toán quốc tế tại BIDV 3 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ THANH TOÁN QUỐC TẾ VÀ RỦI RO TRONG THANH TOÁN QUỐC TẾ 1.1 Tổng quan về thanh toán quốc tế 1. Khái niệm và đặc điểm 1. Khái niệm Trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu nhƣ hiện nay các mối quan hệ kinh tế, chính trị, văn hóa, thƣơng mại… ngày càng phát triển mạnh mẽ và kết quả là hình thành nên các khoản thu và chi tiền tệ giữa các đối tác ở những quốc gia khác nhau. Trong quan hệ quốc tế đó, vì khoảng cách địa lí, vì sự bất đồng trong ngôn ngữ….nên việc thanh toán không thể tiến hành trực tiếp đƣợc mà phải thông qua các tổ chức trung gian, đó là các NHTM.

Đây là khởi nguồn cho khái niệm “thanh toán quốc tế”. Cho tới nay, khái niệm về hoạt động thanh toán quốc tế vẫn còn đƣợc bỏ ngỏ, chƣa có nhiều tác giả đi sâu phân tích để thống nhất khái niệm này. Theo giáo sƣ, Đinh Xuân Trình (tác giả Giáo trình thanh toán quốc tế) thì: “ Thanh toán quốc tế là tổng hợp các yếu tố cấu thành cơ chế thanh toán giữa các quốc gia nhƣ qui định về chủ thể tham gia thanh toán, lựa chọn tiền tệ, các công cụ và các phƣơng thức đòi và hoặc chi trả tiền tệ” và “tổng hợp các yếu tố cấu thành cơ chế đó tạo thành thanh toán quốc tế giữa các quốc gia” (Đinh Xuân Trình, 2006, tr11). Theo tác giả Nguyễn Văn Tiến (giáo trình Thanh toán quốc tế và tài trợ ngoại thƣơng thì: “Thanh toán quốc tế (International Settlements) là việc thực hiện các nghĩa vụ chi trả và quyền hƣởng lợi về tiền tệ phát sinh trên cơ sở các hoạt động kinh tế và phi kinh tế giữa các tổ chức hay cá nhân nƣớc này với tổ chức hay cá nhân nƣớc khác, giữa một quốc gia với tổ chức quốc tế thông qua cầu nối trung gian là các ngân hàng của các nƣớc có liên quan” Với quan điểm của tác giả khóa luận, tùy vào từng góc độ sẽ có những khái niệm thanh toán quốc tế khác nhau.

Đứng trên góc độ vĩ mô, thanh toán quốc tế liên quan đến hai quốc gia khác nhau, trên góc độ vi mô thanh toán quốc tế liên quan đến các doanh nghiệp, tổ chức, ngân hàng của các quốc gia đó khi họ tham gia vào quá trình giao dịch, mua bán. Một yếu tố không thể không nhắc tới khi bàn về 4 TTQT đó là “ngoại tệ” và “các ngân hàng thƣơng mại” vì tiền tệ thanh toán phần lớn là ngoại tệ tự do chuyển đổi, còn các ngân hàng thì nhƣ nhịp cầu làm lƣu thông quá trình mua bán. Tới đây, có thể hiểu “hoạt động thanh toán quốc tế là những hoạt động thanh toán có yếu tố quốc tế liên quan đến các quốc gia khác nhau, các doanh nghiệp và các ngân hàng ở các nước khác nhau xung quanh việc mở tài khoản, cung cấp dịch vụ thanh toán, tổ chức và tham gia vào hệ thống thanh toán liên quan đến các hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa và dịch vụ trong thương mại quốc tế”. Đặc điểm - Thứ nhất, thanh toán quốc tế thực hiện dựa trên cơ sở nền tảng pháp luật, đồng thời bị chi phối bởi các tập quán quốc tế.

Hệ thống pháp luật là yếu tố tiền đề cấu thành môi trƣờng pháp lí của hoạt động TTQT. Các bên phải thực hiện đúng luật cũng nhƣ qui định về vai trò và chức năng của nhà nƣớc trong việc xây dựng và điều hành các chính sách về tỷ giá; về thanh tra, giám sát các hoạt động TTQT; qui định về điều kiện các doanh nghiệp đƣợc mở tài khoản ngoại tệ tại ngân hàng; qui định về điều kiện cho các ngân hàng nhƣ thế nào sẽ đƣợc cung ứng các dịch vụ TTQT…Bên cạnh đó, khi tham gia thƣơng mại quốc tế tức là ít nhất có sự liên quan của hai bên: bên nƣớc ngƣời xuất khẩu, bên nƣớc ngƣời nhập khẩu; điều này là cơ sở để luật quốc tế, các hiệp định quốc tế hình thành. Hệ thống luật pháp quốc tế đƣợc thừa nhận và đƣợc sử dụng rộng rãi trong giao thƣơng quốc tế. - Thứ hai, hoạt động thanh toán quốc tế trên phạm vi toàn cầu, phục vụ các giao dịch đầu tư, thương mại, hợp tác quốc tế thông qua hệ thống ngân hàng.

- Thứ ba, tiền tệ trong thanh toán quốc tế thường không phải là tiền mặt mà tồn tại dưới các phương tiện thanh toán như: kì phiếu, điện chuyển tiền, hối phiếu và séc. Thanh toán không dùng tiền mặt đƣợc giới tài chính và nhiều chuyên gia đánh giá là cách sử dụng tiền thông minh vì vừa tránh đƣợc những rủi ro trong quá trình vận chuyển tiền mặt lại vừa giúp dòng chảy tiền tệ đƣợc lƣu thông rõ ràng và trơn tru hơn. Khi thanh toán không dùng tiền mặt đƣợc khuyến khích và đƣa vào nhƣ 5 một phƣơng thức chính yếu trong xã hội sẽ đem lại lợi ích thúc đẩy nền kinh tế phát triển. Nó sẽ tạo ra sự minh bạch trong các khoản chi tiêu của các đơn vị kinh doanh.

- Thứ tư, đồng tiền trong thanh toán quốc tế sẽ là ngoại tệ với ít nhất với một trong hai bên tham gia. Có thể là đồng tiền của một trong hai nƣớc tham gia thƣơng mại quốc tế nhƣng cũng có thể là đồng tiền từ nƣớc thứ ba. Việc lựa chọn đồng tiền nào thanh toán đóng vai trò rất quan trọng vì nó liên quan đến: chính sách tỷ giá hối đoái của mỗi nƣớc, về sự ổn định của loại ngoại tệ đó cũng nhƣ liên quan đến lợi ích của các bên tham gia. Nên khi kí kết hợp đồng mua bán ngoại thƣơng, các bên phải lựa chọn cân nhắc lấy đồng tiền nƣớc nào để thanh toán, tính toán đồng thời luôn có biện pháp phòng ngừa rủi ro khi tỷ giá biến động.

- Thứ năm, ngôn ngữ được sử dụng chủ yếu là tiếng Anh. Các hợp đồng đƣợc soạn thảo, các thƣ tín dụng đƣợc phát hành, các email trao đổi hay các điện MT799…đa phần đƣợc viết bằng tiếng Anh. Việc sử dụng đồng nhất ngôn ngữ giúp cho các bên liên quan dễ dàng hiểu đƣợc ý của nhau, thống nhất trong các hiểu và thuận tiện cho việc trao đổi và giải quyết các mâu thuẫn (nếu có). - Thứ sáu, tranh chấp trong thương mại quốc tế Tranh chấp trong thƣơng mại quốc tế trong đó bao gồm thanh toán quốc tế là lĩnh vực rất rộng, phức tạp chủ yếu tập trung vào 2 nhóm là: Tranh chấp hợp đồng và Tranh chấp ngoài hợp đồng (điều kiện và tập quán thƣơng mại quốc tế).

Khi xảy ra tranh chấp các bên rất khó thƣơng lƣợng giải quyết, đa phần là do cách hiểu không đồng nhất về tập quán và điều kiện thƣơng mại quốc tế, sự khác nhau về văn hóa ở mỗi quốc gia và sự khác biệt trong ngôn ngữ….Việc lựa chọn con đƣờng giải quyết tranh chấp luôn là bài toán khó với các doanh nghiệp. Tranh chấp đƣợc giải quyết dựa trên luật quốc tế hoặc luật quốc gia của nƣớc thứ ba hoặc luật nƣớc ngƣời xuất (nhập) do các bên thỏa thuận thông qua con đƣờng trọng tài hay tòa án. Chủ thể tham gia thanh toán quốc tế. Thanh toán quốc tế là khâu cuối cùng trong quá trình trao đổi, mua bán hàng hóa, dịch vụ giữa các cá nhân, tổ chức với nhau trong quan hệ quốc tế.

Các bên tham gia gồm: 6 - Nhà xuất khẩu: Là ngƣời có trách nhiệm chuyển quyền sở hữu sang ngƣời nhập khẩu một lƣợng tài sản (hàng hóa ay dịch vụ) và đƣợc nhận lại số tiền bỏ ra để cung ứng các mặt hàng đó. - Nhà nhập khẩu: Là ngƣời có trách nhiệm nhận hàng hóa và trả tiền hàng. - Các ngân hàng thƣơng mại trở thành cầu nối trung gian giữa bên mua và bên bán để thực hiện dịch vụ TTQT. Ngoài việc hỗ trợ về mặt kĩ thuật nghiệp vụ, tài chính, các ngân hàng còn cung cấp các phƣơng thức thanh toán quốc tế, tài trợ xuất nhập khẩu, đảm bảo quyền lợi cho các bên tham gia và thúc đẩy thị trƣờng tải chính quốc gia hội nhập quốc tế.

Các điều kiện về thanh toán quốc tế 1. Điều kiện tiền tệ a) Lựa chọn tiền Là việc lựa chọn đồng tiền của nƣớc nào để thanh toán và tính toán đồng thời qui định cách xử lí khi có biến động giá trị của đồng tiền đó trong giao dịch thƣơng mại quốc tế. Điều này phụ thuộc vào sự thỏa thuận của ngƣời mua, ngƣời bán. Nhìn chung đồng tiền đƣợc lựa chọn là đồng tiền tự do chuyển đổi (free convertible currency), có uy tín và độ ổn định cao.

Vì nó có thể dễ dàng chuyển đổi sang đồng tiền khác mà ít gặp hạn chế hay cản trở nào và có tính sử dụng rộng rãi trên toàn cầu. Các đồng tiền đƣợc sử dụng phổ biến trong TTQT có thể kể đến là: USD, EUR, GBP, JPY…… Việc lựa chọn đồng tiền còn phụ thuộc: - Tƣơng quan lực lƣợng giữa bên mua-bên bán và vị thế của loại hàng hóa đó trên thị trƣờng. -Vị trí của đồng tiền trên thế giới và tần suất đƣợc sử dụng trong các giao dịch thƣơng mại quốc tế. Cả ngƣời mua và ngƣời bán đều mong muốn sử dụng đồng tiền của nƣớc mình để thanh toán và tính toán nhằm: hạn chế rủi ro tỉ giá, nâng cao vị thế đồng tiền của nƣớc mình trên trƣờng quốc tế và không phải chuẩn bị nguồn ngoại tệ để giao dịch.

Chính vì vậy việc lựa chọn ra đồng tiền nào để thanh toán, tính toán cũng đƣợc cân nhắc hết sức kĩ lƣỡng. Nó sẽ phụ thuộc vào kết quả đàm phán của ngƣời mua, ngƣời bán từ những lí do vừa kể trên. 7 b) Phương pháp đảm bảo hối đoái cho tiền tệ - Đảm bảo bằng ngoại hối Là việc lựa chọn một đồng tiền có giá trị tƣơng đối ổn định, xác định tỷ giá với đồng tiền thanh toán để đảm bảo giá trị của tiền tệ thanh toán. Đến khi trả tiền nếu tỷ giá đó thay đổi thì tổng giá trị hợp đồng cũng sẽ đƣợc điều chỉnh tƣơng ứng.

Có hai cách quy định nhƣ sau: Cách 1: Trong hợp đồng quy định đồng tiền tính toán và đồng tiền thanh toán là một loại tiền, đồng thời xác định tỷ giá giữa đồng tiền đó với một đồng tiền khác (thƣờng là đồng tiền tƣơng đối ổn định). Ðến khi trả tiền nếu tỷ giá đó thay đổi thì giá cả hàng hoá và tổng giá trị hợp đồng phải đƣợc điều chỉnh một cách tƣơng ứng.