CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO TRONG HOẠT ĐỘNG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Tổng quan về ngân hàng thương mại: 1. Khái niệm về Ngân hàng thương mại Theo từ điển Wikipedia, “Ngân hàng” là loại hình tổ chức tín dụng được thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan. Theo tính chất và mục tiêu hoạt động, các loại hình ngân hàng gồm ngân hàng thương mại, ngân hàng phát triển, ngân hàng đầu tư, ngân hàng chính sách, ngân hàng hợp tác và các loại hình ngân hàng khác.
“Ngân hàng thương mại cổ phần” là các ngân hàng hoạt động kinh doanh, thương mại theo mô hình cổ phần và tuân theo các luật riêng của Chính phủ và các quy chế, quy định của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam khi hoạt động. Gọi là ngân hàng thương mại cổ phần để phân biệt với các ngân hàng thương mại nhà nước và ngân hàng thương mại liên doanh và chi nhánh ngân hàng thương mại nước ngoài tại Việt Nam. Phân loại Ngân hàng thương mại Ngân hàng thương mại được phân loại theo các tiêu chí sau: - Theo hình thức sở hữu: ngân hàng thương mại cổ phần, ngân hàng thương mại quốc doanh, ngân hàng liên doanh, chi nhánh ngân hàng nước ngoài,. - Theo tính chất kinh doanh: ngân hàng bán lẽ, ngân hàng bán buôn - Theo quan hệ trong tổ chức: ngân hàng hội sở, ngân hàng chi nhánh cấp 1, cấp 2, phòng giao dịch.
- Theo không gian địa lý: ngân hàng thương mại đô thị, ngân hàng thương mại nông thôn. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Các hoạt động kinh doanh chủ yếu của Ngân hàng thương mại Chính vì Ngân hàng thương mại là những trung gian tài chính, do đó, hoạt động ngân hàng là hoạt động kinh doanh tiền tệ và dịch vụ ngân hàng với nội dung thường xuyên là nhận tiền gửi, sử dụng số tiền này để cấp tín dụng và cung ứng các dịch vụ thanh toán. Nhìn chung, các hoạt động chủ yếu trong một ngân hàng thương mại gồm có: - Hoạt động huy động vốn: nhận tiền gửi của các cá nhân, tổ chức kinh tế, tổ chức tín dụng khác; phát hành chứng chỉ tiền gửi, trái phiếu và các giấy tờ có giá khác để huy động vốn, vay vốn, và các hình thức huy động vốn khác … - Hoạt động tín dụng: cho vay cá nhân, cho vay các tổ chức kinh tế, các tổ chức tín dụng khác với thời hạn cho vay ngắn hạn, trung hạn hay dài hạn.
- Bảo lãnh: thực hiện các loại bảo lãnh trong nước hay ngoài nước như bảo lãnh dự thầu, bảo lãnh thực hiện hợp đồng, bảo lãnh hoàn tiền ứng trước, … - Chiết khấu: chiết khấu và tái chiết khấu các giấy tờ có giá, thương phiếu,. - Cho thuê tài chính: ngân hàng thương mại được phép hoạt động cho thuê tài chính thông qua công ty cho thuê tài chính cho mình lập ra. - Hoạt động dịch vụ thanh toán và ngân quỹ: ngân hàng thương mại được phép mở tài khoản cho các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước có nhu cầu thanh toán, từ đó, ngân hàng thực hiện các dịch vụ như cung cấp các phương tiện thanh toán, thanh toán trong và ngoài nước, thu hộ, chi hộ cho khách hàng, …. - Các hoạt động khác: góp vốn mua cổ phần, tham gia thị trường tiền tệ, kinh doanh ngoại hối, ủy thác và nhận ủy thác (như quản lý tài sản), tư vấn tài chính, bảo quản vật quý giá, cung ứng dịch vụ bảo hiểm, … LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Lý luận chung về quản trị rủi ro Bất kỳ ngành kinh doanh nào mang lại siêu lợi nhuận đều phải đối mặt với nhiều nguy cơ rủi ro trong đó ngành ngân hàng không là ngoại lệ: rủi ro ở góc độ vĩ mô như lạm phát tăng, nền kinh tế suy thoái, … hay rủi ro ở góc độ vi mô như sự cạnh tranh ngày càng tăng, hệ thống công nghệ thông tin, rủi ro trong giao dịch thương mại, rủi ro chính trị, thiên tai hay bất kì rủi ro nào vẫn còn đang tiềm ẩn. Rủi ro và lợi nhuận luôn tỷ lệ nghịch với nhau: rủi ro cao, lợi nhuận cao và ngược lại (“high risk, high return”). Ông Walter Wriston, Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Tổng Giám đốc Ngân hàng CitiGroup 1970 – 1984 đã từng nói: “Các ngân hàng kinh doanh bằng chính việc quản lý rủi ro. Thuần nhất và đơn giản, đó chính là nghề ngân hàng”.
Thật vậy, hoạt động ngân hàng hàm chứa những rủi ro rất lớn, không có rủi ro thì không có lợi nhuận “No risk – No Return”. Đôi khi sự thành công mang đến những khoản lợi nhuận khổng lồ và niềm lạc quan vô bờ bến cho nhà lãnh đạo, và cũng chính điều này đôi khi các nhà lãnh đạo lại không nhìn thấy nhiều mối nguy hiểm đang dần dần xâm nhập vào hoạt động của họ. Vấn đề là làm thế nào để ngân hàng nhận diện được rủi ro, chấp nhận nó và tìm cách kiểm soát nó. Người hiểu rõ rủi ro luôn nắm phần thắng trong tay.
Do đó, trong cuộc sống hay trên thương trường, ai hiểu biết về rủi ro nhiều hơn thì đó là người chiến thắng. Vậy rủi ro là gì? Và tại sao việc quản trị rủi ro trong ngân hàng lại là cần thiết? 1. Khái niệm về rủi ro: Rủi ro là khả năng gặp nguy hiểm có thể phát sinh từ một vài tiến trình hay một vài sự kiện. Ngoài ra, theo Webster, rủi ro là khả năng bị thua lỗ hoặc tổn thất.
Nói cách khác khi đầu tư mà không thể chắc chắn về lợi nhuận thu được đó chính là rủi ro. Theo nhiều nhà phân tích, rủi ro chỉ phát sinh khi có một sự không chắc chắn về mất mát sẽ xảy ra (uncertainty about the occurrence of a loss). Với khái niệm về rủi ro này, nếu có chuyện mất mát mà đã có chủ định từ trước thì không phải là rủi ro, nếu những tổn thất xảy ra mà không được mong đợi thì đó mới là rủi ro. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13 Ví dụ như trong đầu tư chứng khoán, rủi ro chính là sự thay đổi liên tục của giá cả chứng khoán.
Nói cách khác khi đầu tư vào thị trường chứng khoán, không ai có thể chắc chắn về lợi nhuận thu được. Nhưng cho dù quyết định đầu tư hay gửi tiết kiệm, chúng ta luôn phải đối mặt với những rủi ro. Bạn có thể cất tiền trong nhà nhưng bạn vẫn phải chấp nhận rủi ro mất trắng nếu nhà bạn cháy. Bạn có thể gửi tiền vào ngân hàng nhưng sức mua của đồng tiền có thể giảm do ảnh hưởng của lạm phát khiến giá trị thực tế của đồng tiền bạn nhận được sau đó còn thấp hơn cả khi gửi tiền vào.
Hoặc để có được lợi nhuận càng lớn từ danh mục đầu tư, rủi ro phải chấp nhận càng lớn. Gửi tiền tiết kiệm tuy ít có rủi ro nhưng ngược lại tiền lãi nhận được cũng không đáng kể. Một cách khái quát nhất, có thể hiểu “rủi ro là những biến cố không mong đợi xảy ra, gây mất mát thiệt hại tài sản, thu nhập của ngân hàng trong quá trình hoạt động”.Rủi ro là không thể tránh khỏi nhưng có thể kiểm soát được. Kiểm soát rủi ro tức là việc người ta có thể tăng tối đa lợi nhuận trong khi đó giảm thiểu rủi ro.
Làm được như vậy có nghĩa là đã có một lợi nhuận hợp lý với một mức rủi ro chấp nhận được. Vậy như thế nào là rủi ro chấp nhận được? Mỗi nhà đầu tư có một quan điểm khác nhau. Tuy nhiên, một quan niệm chung được nhiều nhà đầu tư thống nhất đó là khi chúng ta không phải tỉnh giấc lúc nửa đêm và lo lắng về quyết định đầu tư của mình. Để làm được điều này cần phải quản trị tốt rủi ro.
Quản trị rủi ro là gì? Có rất nhiều khái niệm về quản trị rủi ro và cho đến nay vẫn chưa có sự thống nhất. Có nhiều trường phái nghiên cứu về rủi ro và quản trị rủi ro và từ đó, họ đưa ra các quan điểm về quản trị rủi ro cũng khác nhau. Tuy nhiên, nhìn chung, quan điểm sau đây được nhiều người tán đồng hơn cả. Quản trị rủi ro là một tiến trình mà các nhà lãnh đạo thỏa mãn được tất cả các nhu cầu bằng việc xác định những rủi ro chủ yếu, có một phương pháp đo lường rủi LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 14 ro một cách dễ hiểu và nhất quán, lựa chọn rủi ro nào để giảm thiểu, rủi ro nào nên tảng, và cũng từ đó, xây dựng các quy trình quy chế để kiểm soát hậu quả của rủi ro.
Quản trị rủi ro trong kinh doanh ngân hàng còn là việc theo dõi quá trình sử dụng vốn của ngân hàng. Nhiệm vụ chủ yếu là kiểm soát các loại rủi ro phát sinh cũng như đưa ra các giải pháp xử lý rủi ro hiệu quả nhất. Hay nói cách khác, quản trị rủi ro là quá trình tiếp cận rủi ro một cách khoa học, toàn diện và có hệ thống nhằm nhận dạng, phân tích, kiểm soát, phòng ngừa và giảm thiểu những tổn thất, mất mát, những ảnh hưởng bất lợi của rủi ro. Sự cần thiết phải quản trị rủi ro trong hoạt động ngân hàng: Rủi ro trong kinh doanh tiền tệ và dịch vụ ngân hàng trong nền kinh tế thị trường luôn luôn là vấn đề cần được quan tâm hàng đầu.
Do hoạt động ngân hàng có tính nhạy cảm cao, ảnh hưởng mạnh đến sự ổn định kinh tế - xã hội. Nếu có tin đồn về một ngân hàng nào đó đang gặp rủi ro, lâm vào tình trạng thiếu khả năng thanh toán, có nguy cơ hoặc thực sự đi đến phá sản, điều này dễ gây tâm lý hoảng loạn, khiến mọi người đổ xô đi rút tiền gửi của mình thật nhanh để tránh bị tổn thất, và chính điều này lại mang đến nguy cơ gây đổ vỡ, những tổn thất về tài sản không những cho chính ngân hàng đó mà còn ảnh hưởng đến toàn hệ thống ngân hàng, ảnh hưởng đến nền kinh tế quốc gia. Rủi ro xảy ra khiến cho ngân hàng bị thua lỗ, và thậm chí có thể dẫn đến phá sản, ảnh hưởng đến tất cả những người gửi tiền vào ngân hàng, các doanh nghiệp không được đáp ứng đủ nhu cầu vốn, … từ đó dẫn đến nền kinh tế bị suy thoái, giá cả tăng, sức mua giảm, thất nghiệp tăng, … gây rối loạn trật tự xã hội, kéo theo sự sụp đổ của hàng loạt các ngân hàng khác trong nước và trong khu vực.