Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu 1. Khái niệm nông dân và hộ nông dân 1. Nông dân Nông dân là những người lao động cư trú ở nông thôn, tham gia sản xuất nông nghiệp.
Nông dân sống chủ yếu bằng ruộng vườn, sau đó đến các ngành nghề mà tư liệu sản xuất chính là đất đai (Nguyễn Thị Hằng, năm 1997, vấn đề xóa đói giảm nghèo). Hộ nông dân a) Khái niệm hộ nông dân Hộ nông dân là các hộ gia đình làm nông nghiệp, tự kiếm kế sinh nhai trên những mảnh đất của mình, sử dụng chủ yếu sức lao động của gia đình để sản xuất, thường nằm trong hệ thống kinh tế lớn hơn, nhưng chủ yếu đặc trưng bởi sự tham gia cục bộ vào các thị trường và có xu hướng hoạt động với mức độ không hoàn hảo cao (Nguyễn Thị Hằng, năm 1997, vấn đề xóa đói giảm nghèo). b) Thu nhập của hộ nông dân Thu nhập là khoản của cải thường được tính thành tiền mà một cá nhân, doanh nghiệp hoặc một nền kinh tế nhận được trong một khoảng thời gian nhất định từ. Thu nhập của hộ nông dân được hiểu là phần giá trị sản xuất tăng thêm mà chủ hộ được hưởng để bù đắp cho thù lao lao động của gia đình, cho tích lũy tái mở rộng sản xuất nếu có.
Có thể phân thu nhập của hộ nông dân thành ba loại: Thu nhập từ nông nghiệp, thu nhập từ phi nông nghiệp và thu nhập khác. Khi nghiên cứu thu nhập của hộ nông dân, thường đề cập đến các khái niệm sau: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 - Tổng thu của hộ là toàn bộ giá trị nhận được từ các nguồn thu bằng tiền của hộ chủ yếu là từ sản phẩm trồng trọt, chăn nuôi, rừng, làm thuê, ngành nghề thủ công, dịch vụ, nguồn thu từ ngân sách và các nguồn thu khác trong một khoảng thời gian thường tính là 1 năm. Các khoản thu đó có thể bao gồm thu hiện vật và thu bằng tiền, thu từ SXKD và thu ngoài SXKD. Thu trong SXKD là thu từ sản xuất, làm thuê, lương,.
Thu từ ngoài SXKD là các nguồn từ nước ngoài gửi về, từ anh em họ hàng, từ các hợp đồng kinh tế. - Tổng chi của hộ là toàn bộ chi phí bằng tiền mà hộ bỏ ra bao gồm chi cho sản xuất và chi cho tiêu dùng. + Chi sản xuất bao gồm chi phí vật chất và chi phí khác bằng tiền để sản xuất ra sản phẩm (chi phí khả biến mua ở bên ngoài). + Chi tiêu dùng là các khoản chi ngoài sản xuất phục vụ cho đời sống hàng ngày của hộ.
- Thu nhập thực tế hay còn gọi là thực thu của hộ: Bằng tổng thu trừ đi các chi phí cho sản xuất của hộ. - Tiết kiệm của hộ bằng tổng thu trừ đi toàn bộ chi phí bao gồm cả chi sản xuất và chi tiêu dùng của hộ. - Thu nhập thực tế mới phản ánh đúng và có liên quan đến đời sống của người dân. Nếu hộ thực hiện được hạch toán kinh tế hộ thì cần phải tính được thực thu hay thu nhập thực tế từ SXKD bằng cách: Tổng thu của hộ - Tổng chi của hộ = Thu nhập thực tế (Thực thu của hộ) * Đặc điểm thu nhập của hộ nông dân: Thu nhập của hộ nông dân, đặc biệt là hộ nông dân miền núi luôn có một đặc trưng cơ bản là gắn liền với đất và rừng.
Cùng với sự phát triển của xã hội, sự thay đổi về quyền sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là tài nguyên đất, thu nhập của các hộ nông dân miền núi đã có những chuyển biến và ngày càng có chiều hướng đa dạng, phong phú hơn. Qua thực tế cho thấy, ngoài thu nhập từ đất canh tác nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất rừng và sản phẩm từ rừng (săn bắt, hái lượm), các hộ nông dân còn có các LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 nguồn thu từ chăn nuôi, nghề phụ, làm thuê, bán hàng, hoạt động du lịch sinh thái và mới nhất là thu từ dịch vụ môi trường rừng, tiền bảo vệ, phát triển rừng và thu từ chuyển nhượng chứng chỉ các bon. Cụ thể về đặc điểm thu nhập của đồng bào dân tộc thiểu số bao gồm các khoản thu nhập sau: - Thu nhập từ nông nghiệp: Bao gồm thu từ trồng trọt (thu từ cây lương thực, thực phẩm như lúa, ngô, khoai, sắn; thu từ trồng cây ăn quả như vải, nhãn, hồng xiêm, bưởi, mít, mận, xoài, cam,.; thu từ trồng cây công nghiệp như chè, cà phê, sắn); thu từ chăn nuôi (trâu, bò, lợn, gà, vịt, dê,.); thu từ nuôi trồng, đánh bắt thủy sản (cá, tôm, ốc, ếch,. - Thu nhập từ lâm nghiệp: Bao gồm thu từ khai thác lâm sản và lâm sản ngoài gỗ (gỗ, củi, tre nứa, mây, thu hái cây thuốc, ong rừng.), thu từ chặt gỗ lậu, thu từ săn bắt động vật thú rừng; thu từ các hoạt động trồng rừng, bảo vệ rừng.
- Thu nhập phi nông nghiệp bao gồm: + Thu nhập từ ngành nghề thủ công truyền thống bao gồm sản phẩm mây tre đan, chế biến sản phẩm NLN, dệt vải, rèn đúc,. + Thu nhập từ dịch vụ du lịch sinh thái bao gồm thu từ bán hàng, phục vụ ăn ở, phục vụ tham quan văn hoá truyền thống bản làng, hướng dẫn du lịch. + Thu nhập từ các hoạt động, như: cắt tóc, làm thuê, thợ mộc, chạy xe ôm. + Thu nhập khác bao gồm lương hưu, trợ cấp, làm thuê hoặc các khoản thu nhập bất thường khác.
* Vai trò của thu nhập đối với hộ nghèo, hộ cận nghèo: Thu nhập đóng vai trò quan trọng đối với tất cả mọi người dân, đặc biệt là hộ nghèo, hộ cận nghèo. Họ là những hộ gia đình có thu nhập thấp hoặc rất thấp so với thu nhập chung của xã hội. Thu nhập đối với hộ nghèo chủ yếu là đáp ứng nhu cầu sinh hoạt thiết yếu hằng ngày như ăn, mặc, ở, đi lại, điện, nước. Ngoài ra thu nhập còn đáp ứng nhu cầu về y tế cho hộ nghèo, hộ cận nghèo: Cuộc sống không tránh được những rủi ro, do đó khi ốm đau bệnh tật LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 thì hộ nghèo, hộ cận nghèo có thể sử dụng thu nhập của mình để chi trả, tự chăm sóc.
Thu nhập tạo cơ hội cho hộ nghèo, hộ cận nghèo tích lũy được khoản tiền giúp họ phát triển kinh tế hoặc dùng khoản tiền đó tạo nguồn vốn để thực hiện những nhu cầu trong cuộc sống. Thu nhập như là động lực giúp hộ nghèo, hộ cận nghèo vươn lên thoát nghèo, vượt qua khó khăn để nâng cao chất lượng cuộc sống cho bản thân và gia đình của họ. Nâng cao thu nhập là tăng tổng thu và thu nhập thực tế của hộ nông dân năm sau cao hơn năm trước. Tăng thu nhập có thể được chia thành các hợp phần sau: - Tăng thu nhập từ trồng trọt: + Mở rộng diện tích: Có thể bằng khai hoang phục hoá hay giảm thời gian để hoang của đất.
+ Tăng hệ số sử dụng ruộng đất: Tăng số vụ trong năm bằng cách áp dụng các giống cây có thời gian sinh trưởng ngắn hơn hay bằng cách tăng số vụ trong năm. + Tăng năng suất: Năng suất cao hơn thường được tính bằng sản lượng trên một đơn vị diện tích gieo trồng, nâng cao năng suất đi liền với việc sử dụng nhiều hơn hoặc hiệu quả hơn đầu vào hiện đại, kiểm soát nước tưới tốt hơn hoặc phương pháp canh tác tốt hơn. + Giá nông sản cao hơn: Điều này có thể có được nhờ sự tự do hoá thương mại, hạ tầng nông thôn tốt hơn hoặc sự phối hợp tốt hơn giữa nông dân với người mua. + Đa dạng hoá cây trồng: Ngay cả khi giá cả, năng suất cây trồng, hệ số sử dụng ruộng đất và diện tích không thay đổi, người nông dân vẫn có thể tăng thu nhập bằng cách chuyển đổi từ cây trồng có giá trị kinh tế thấp (đặc trưng là cây lương thực) sang cây trồng có giá trị cao hơn (đặc trưng là cây hàng hoá).
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 Tăng thu nhập từ chăn nuôi - thủy sản: Đây là nguồn thu chủ yếu của hộ nông dân vùng núi thông qua việc nuôi các loại gia súc, gia cầm theo thế mạnh của từng vùng; nuôi trồng, đánh bắt thủy sản ở những nơi có điều kiện thuận lợi gần sông suối, lòng hồ thủy điện,. - Tăng thu nhập từ lâm nghiệp: Đây là một nguồn thu quan trọng của hộ nông vùng núi, thu từ lâm nghiệp là các giá trị thu được từ sản phẩm của rừng. Điều quan trọng là thu nhập từ lâm nghiệp phải là thu nhập bền vững. - Tăng thu nhập từ dịch vụ: Mô hình du lịch sinh thái rất có tương lai khi đời sống người dân các khu vực thành thị ngày càng nâng cao.
- Tăng thu nhập từ công nghiệp: Một số ngành công nghiệp có thể phát triển ở những vùng miền núi như khai thác các loại khoáng sản, hoạt động thủy điện. * Hướng nâng cao thu nhập có thể khái quát lại thành: Nâng cao thu nhập theo hướng chuyển sang các hoạt động có giá trị kinh tế cao hơn: Là quá trình hộ nông dân chuyển từ cây trồng và hoạt động có giá trị kinh tế thấp sang cây trồng và hoạt động có giá trị kinh tế cao hơn. Ba chỉ số đo lường là tỷ lệ hộ tham gia vào hoạt động phi trồng trọt, tỷ lệ hộ trồng cây phi lương thực và tỷ lệ diện tích dành cho cây phi lương thực. Tác động đến các yếu tố đầu vào nhằm tăng năng suất, sản lượng, chất lượng, tăng vụ, tiếp cận thị trường tăng giá cả nông sản hàng hóa.
Đa dạng nguồn thu nhập: Có nghĩa là số lượng nguồn thu nhập tăng lên làm cho tổng thu nhập tăng lên. Nâng cao thu nhập với ý nghĩa thương mại hóa: Những năm gần đây hướng nâng cao thu nhập ngày càng được quan tâm và áp dụng rộng rãi. Nâng cao thu nhập được xem như là quá trình chuyển từ sản xuất theo kiểu tự cung, tự cấp các cây lương thực chủ yếu sang sản xuất nhiều loại hàng hóa nông sản hơn và hoạt động phi nông nghiệp. Chúng ta có thể xác định được mức đo lường nâng cao thu nhập với ý nghĩa thương mại hóa, như sau: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 - Thứ nhất: “Thương mại hóa cây trồng” được xác định bằng tỷ trọng giá trị cây trồng đem bán và trao đổi so với tổng giá trị cây trồng sản xuất được.