Mở đầu Phần 2: Tổng quan tài liệu Phần 3: Đối tƣợng, nội dung và phƣơng pháp nghiên cứu. Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận Phần 5: Các giải pháp đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hƣớng sản xuất hàng hóa. 5 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hƣớng sản xuất hàng hóa.
Một số vấn đề lý luận về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông lâm nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa 2. Một số khái niệm cơ bản - Cơ cấu kinh tế Cơ cấu kinh tế là một phạm trù kinh tế bao gồm nhiều bộ phận có mối quan hệ biện chứng với nhau hợp thành cấu trúc bên trong của nền kinh tế và đƣợc sắp xếp theo một tỷ lệ nhất định trong một không gian và thời gian cụ thể. Cơ cấu kinh tế không cố định mà luôn vận động và phát triển [5]. - Cơ cấu kinh tế nông nghiệp Cơ cấu kinh tế nông nghiệp là khái niệm chỉ tổng thể các hoạt động kinh tế trong lĩnh vực sản xuất nông nghiệp, thể hiện bằng tỷ lệ nhất định về mặt định tính và định lƣợng của các ngành trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp, ngƣ nghiệp trong một không gian và thời gian cụ thể [5].
- Cơ cấu kinh tế nông thôn Cơ cấu kinh tế nông thôn là một khái niệm biểu thị tổng thể các hoạt động kinh tế - xã hội diễn ra trên địa bàn nông thôn trong một không gian và thời gian nhất định. Cơ cấu kinh tế nông thôn bao gồm cả nông – lâm –ngƣ nghiệp, công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ [2],[5]. - Công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp Công nghiệp hóa – hiện đại hóa nông nghiệp là quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hƣớng sản xuất hàng hóa quy mô lớn, gắn với công nghiệp chế biến và thị trƣờng, thực hiện cơ khí hóa, điện khí hóa, thủy lợi hóa, ứng dụng thành tựu khoa học, công nghệ, trƣớc hết là công nghệ sinh học, đƣa thiết bị, kỹ thuật và công nghệ hiện đại vào các khâu sản xuất nông nghiệp nhằm nâng cao năng 6 suất, chất lƣợng, sức cạnh tranh của nông sản hàng hóa trên thị trƣờng. - Công nghiệp hóa , hiện đại hóa nông nghiệp , nông thôn Công nghiệp hóa – hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn là quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn theo hƣớng tăng nhanh tỷ trọng giá trị sản phẩm và lao động các ngành công nghiệp và dịch vụ, giảm dần tỷ trọng sản phẩm và lao động nông nghiệp, xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, quy hoạch phát triển nông nghiệp, nông thôn, bảo vệ môi trƣờng sinh thái, tổ chức lại sản xuất và xây dựng quan hệ sản xuất cho phù hợp, xây dựng nông nghiệp, nông thôn dân chủ , công bằng, văn minh, không ngừng nâng cao đời sống vật chất và văn hóa của nhân dân ở nông thôn.
Nội dung của cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn và sự chuyển dịch theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn bao gồm cơ cấu ngành và nội bộ ngành , cơ cấu vùng lãnh thổ và cơ cấu thành phần kinh tế. Về cơ cấu ngành và nội bộ ngành Cơ cấu kinh tế ngành và nội bộ ngành trong nông nghiệp gồm trồng trọt và chăn nuôi, hoặc nông nghiệp, lâm nghiệp và ngƣ nghiệp. Trong đó ngành trồng trọt bao gồm cây lƣơng thực, cây công nghiệp, cây thực phẩm, cây lấy gỗ và bảo vệ rừng, cây dƣợc liệu…Trong ngành chăn nuôi bao gồm: đại gia súc, gia súc, gia cầm, vật nuôi thủy sản.
Cơ cấu kinh tế phân theo ngành của nền kinh tế nông thôn bao gồm 3 nhóm lớn: Nông – lâm – ngƣ nghiệp. Công nghiệp nông thôn (bao gồm công nghiệp khai thác, chế biến, sản xuất vật liệu xây dựng, tiểu thủ công nghiệp, ngành nghề truyền thống). Dịch vụ nông thôn (bao gồm cả dịch vụ đời sống và dịch vụ sản xuất).Trong từng nhóm lại đƣợc phân chia nhỏ hơn. Cùng với sự phát triển của nền kinh tế, cơ cấu ngành nông nghiệp dịch chuyển theo hƣớng giảm dần tỷ trọng giá trị sản phẩm trồng trọt và tăng giá trị sản phẩm chăn nuôi, giảm tỷ trọng lao động trồng trọt, tăng tỷ trọng lao động chăn nuôi.
7 Trong nội bộ ngành trồng trọt cũng nhƣ chăn nuôi đều cần phải chuyển dịch theo hƣớng tăng giá trị sản phẩm của các loại cây trồng và vật nuôi có năng suất, chất lƣợng và giá trị kinh tế cao, có giá trị xuất khẩu và có lợi thế cạnh tranh trên thị trƣờng [5]. Về cơ cấu và vùng lãnh thổ Sự phân công lao động theo ngành thƣờng diễn ra trong một vùng lãnh thổ nhất định. Theo đó, các ngành đƣợc bố trí theo không gian cụ thể. Tiền đề của cơ cấu vùng là lợi thế so sánh về điều kiện tự nhiên, kinh tế- xã hội.
Xu thế chuyển dịch cơ cấu kinh tế vùng lãnh thổ theo hƣớng chuyên môn hóa, tập trung hóa sản xuất và dịch vụ, hình thành những vùng sản xuất tập trung có hiệu quả cao. Trong từng vùng cần coi trọng chuyên môn hóa với phát triển tổng hợp đa dạng. Song so với cơ cấu ngành , cơ cấu vùng kinh tế có sức ỳ lớn, cho nên việc xây dựng các vùng chuyên môn hóa cần đƣợc xem xét và nghiên cứu cụ thể, thận trọng, nếu vi phạm sai lầm có thể dẫn đến khó khắc phục và chịu tổn thất rất lớn. Về cơ cấu thành phần kinh tế Từ Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ VI đã xác định chuyển nền kinh tế nƣớc ta từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung, bao cấp sang nền kinh tế thị trƣờng có sự quản lý của Nhà nƣớc theo định hƣớng XHCN.
Các thành phần kinh tế nhƣ: Nhà nƣớc, tập thể, tƣ nhân, tƣ bản, liên doanh có địa vị pháp lý nhƣ nhau, cùng bình đẳng sản xuất kinh doanh theo pháp luật. Trong quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở nông thôn, các thành phần kinh tế nổi lên xu thế nhƣ sau: Kinh tế nhà nƣớc còn tồn tại và phát triển ở một số ngành dịch vụ nông nghiệp nhƣ: Thủy nông, vật tƣ, giống và thú y; Kinh tế HTX theo kiểu mới hiện nay đang từng bƣớc hình thành; Kinh tế hộ nông dân là đơn vị sản xuất tự chủ ra đời đã tỏ ra phù hợp với giai đoạn hiện nay.Trong quá trình đó đang diễn ra xu hƣớng chuyển biến kinh tế hộ tự cung, tự cấp sang sản xuất hàng hóa. Đặc trưng của cơ cấu nông nghiệp nông thôn Cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn có 6 đặc trƣng cơ bản[2],[5]: Một là, cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn mang tính khách quan, không phụ thuộc ý muốn chủ quan của con ngƣời. Hai là, cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn mang tính lịch sử, xã hội gắn liền với ðặc ðiểm kinh tế xã hội của từng vùng sinh thái.
Ba là, cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn không ngừng vận động, biến đổi theo xu hƣớng ngày càng hoàn thiện, hợp lý hóa và có hiệu quả. Bốn là, cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn là một cơ cấu kinh tế mở, luôn gắn liền với quá trình hợp tác và phân công lao động với bên ngoài. Năm là, trong thời kì đầu cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn ngành nông nghiệp chiếm ƣu thế trong đó trồng trọt là chủ yếu, ngành công nghiệp chƣa phát triển (chủ yếu là nghề truyền thống, tiểu thủ công nghiệp), ngành dịch vụ cũng kém phát triển (chủ yếu về dịch vụ đời sống với chất lƣợng thấp). Sáu là, cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn vận động ,phát triển trên một địa bàn rộng lớn.
Những nhân tố chủ yếu ảnh hưởng đến sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp nông thôn Cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn chịu ảnh hƣởng của các nhóm nhân tố sau đây [5] : 2. Nhóm các nhân tố về điều kiện tự nhiên a) Vị trí địa lý Mỗi vùng , mỗi địa phƣơng đều có những lợi thế và hạn chế riêng về vị trí địa lý. Những vùng gần thị trƣờng tiêu thụ, thuận lợi về giao thông, thuận lợi về các dịch vụ đầu vào và đầu ra cho sản xuất sẽ có thuận lợi hơn trong việc dịch chuyển cơ cấu kinh tế theo hƣớng phát triển sản xuất hàng hóa, gắn sản xuất với chế biến thị trƣờng. 9 b) Điều kiện sinh thái Cây trồng, vật nuôi là những cơ thể sống có quan hệ mật thiết với điều kiện tự nhiên của từng vùng nhất định.
Bởi vậy, ngƣời sản xuất không thể đem những cây trồng, vật nuôi, có nguồn gốc vùng ôn đới, hàn đới, chuyển sang nuôi, trồng ở vùng nhiệt đới hoặc làm ngƣợc lại. Ngƣời ta cũng không thể đem toàn bộ cây trồng thuộc vụ xuân sang trồng ở vụ mùa,…Trong bố trí cơ cấu sản xuất nông nghiệp, ngƣời sản xuất cũng không thể không tính đến việc né tránh và chống đỡ những tác hại của úng lụt, khô hạn, giông bão,… c) Các nguồn tài nguyên (nguồn nước, biển, rừng, khoáng sản). Các nguồn tài nguyên đƣợc xem nhƣ là các lợi thế của từng vùng và từng tiểu vùng trong phát triển sản xuất và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp.Tuy nhiên, các nguồn tài nguyên ngày càng khan hiếm dần, đòi hỏi việc sắp xếp, bố trí cơ cấu sản xuất phải theo hƣớng tiết kiệm và bảo vệ tài nguyên để phát triển bền vững. Nhóm các nhân tố về điều kiện kinh tế- xã hội a)Nhân tố thị trường Thị trƣờng là nhân tố ảnh hƣởng rất quan trọng đến quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp bởi vì trong nền kinh tế thị trƣờng, mục tiêu của ngƣời sản xuất là tối đa hóa lợi nhuận.
Để đạt hiệu quả kinh tế cao, ngƣời sản xuất phải nắm vững và trả lời đƣợc 3 câu hỏi: Sản xuất cái gì? Sản xuất nhƣ thế nào? Sản xuất cho ai?[16]. Thị trƣờng chịu ảnh hƣởng của 3 quy luật kinh tế cơ bản: Quy luật về quan hệ cung cầu, quy luật giá trị và quy luật cạnh tranh. Ba quy luật này luôn chi phối mọi hoạt động kinh tế-xã hội trong điều kiện kinh tế thị trƣờng. b) Nhân tố về chất lượng và nguồn nhân lực Hiệu quả của quá trình sản xuất nông nghiệp phụ thuộc rất lớn vào phƣơng thức kết hợp giữa yếu tố lao động sống và yếu tố về lao động vật hóa trong quá trình tổ chức sản xuất.
Chất lƣợng nguồn nhân lực có vai trò đặc biệt quan trọng đối với tiến trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp.