Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đề xuất giải pháp sử dụng bền vững tài nguyên nước trong bối cảnh biến đổi khí hậu tại huyện văn quan tỉnh lạng sơnnghiên cứu thí điểm tại thị trấn văn quan và xã tràng sơn

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu đề xuất giải pháp sử dụng bền vững tài nguyên nước trong bối cảnh biến đổi khí hậu tại, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Triệu Tuyết Mai Hương
• Người hướng dẫn: GS.TSKH Trương Quang Học
• Trường học: Đại học quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Biến đổi khí hậu
• Đề tài: Nghiên cứu đề xuất giải pháp sử dụng bền vững tài nguyên nước trong bối cảnh biến đổi khí hậu tại huyện Văn Quan, Lạng Sơn: Nghiên cứu thí điểm tại thị trấn Văn Quan và xã Tràng Sơn
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu
• 1.6. Ý nghĩa của Luận văn
• 1.7. Cấu trúc của luận văn
• 2. TỔNG QUAN VỀ TÀI NGUYÊN NƯỚC VÀ TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN TÀI NGUYÊN NƯỚC
• 2.1. Một số khái niệm
• 2.2. Tổng quan về tác động của biến đổi khí hậu tới tài nguyên nước trên thế giới
• 2.3. Quản lý tài nguyên nước dựa vào cộng đồng
• 2.3.1. Thích ứng với biến đổi khí hậu dựa vào cộng đồng
• 2.3.2. Hệ sinh thái - xã hội
• 2.3.3. Cách tiếp cận dựa trên hệ sinh thái
• 2.4. Tổng quan về biến đổi khí hậu và tài nguyên nước tại Việt Nam
• 2.5. Cơ sở pháp lý cho quản lý tài nguyên nước dựa vào cộng đồng ở Việt Nam
• 2.6. Đánh giá chung về quản lý tài nguyên nước dựa vào cộng đồng ở Việt Nam
• 3. TỔNG QUAN KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên của huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn
• 3.2. Đặc điểm kinh tế xã hội của huyện Văn Quan
• 3.3. Đặc điểm tài nguyên nước của huyện Văn Quan
• 3.4. Đặc điểm chung của xã Tràng Sơn, huyện Văn Quan
• 3.5. Đặc điểm chung của thị trấn Văn Quan, huyện Văn Quan
• 4. CÁCH TIẾP CẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG TÀI NGUYÊN NƯỚC VÀ TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN TÀI NGUYÊN NƯỚC
• 4.1. Cách tiếp cận
• 4.2. Phương pháp nghiên cứu
• 4.3. Cân nhắc về đạo đức nghiên cứu
• 5. TÀI NGUYÊN NƯỚC VÀ CÁC GIẢI PHÁP SỬ DỤNG BỀN VỮNG TÀI NGUYÊN NƯỚC MẶT TRONG BỐI CẢNH BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TẠI HUYỆN VĂN QUAN
• 5.1. Hiện trạng sử dụng tài nguyên nước ở thị trấn Văn Quan và xã Tràng Sơn
• 5.2. Đặc điểm nhân khẩu-xã hội học của đối tượng khảo sát
• 5.3. Hiện trạng khai thác và sử dụng nước sạch, nước sinh hoạt
• 5.4. Hiện trạng khai thác và sử dụng nước phục vụ cho nông, lâm nghiệp
• 5.5. Hiện trạng khai thác và sử dụng nước phục vụ cho các ngành tiểu thủ công nghiệp/công nghiệp và dịch vụ khác
• 5.6. Các nguồn gây ô nhiễm nguồn nước
• 5.7. Hiện trạng quản lý tài nguyên nước
• 5.8. Tác động của Biến đổi khí hậu đến tài nguyên nước tại địa bàn nghiên cứu
• 5.8.1. Những biểu hiện của Biến đổi khí hậu
• 5.8.2. Xu thế biến động tài nguyên nước mặt
• 5.8.3. Nhu cầu khai thác, sử dụng và khả năng đáp ứng tài nguyên nước mặt
• 5.9. Đề xuất các giải pháp quản lý và sử dụng tài nguyên nước trong bối cảnh Biến đổi khí hậu theo hướng phát triển xanh
• 5.9.1. Căn cứ để đề xuất các giải pháp
• 5.9.2. Đề xuất các giải pháp đối với huyện Văn Quan
• 5.9.3. Đề xuất các giải pháp đối với xã Tràng Sơn và thị trấn Văn Quan
• 6. KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về giải pháp bền vững cho tài nguyên nước tại huyện Văn Quan

Huyện Văn Quan, Lạng Sơn, đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc quản lý và sử dụng tài nguyên nước. Biến đổi khí hậu đã làm gia tăng áp lực lên nguồn nước, đòi hỏi các giải pháp bền vững để bảo vệ và phát triển tài nguyên nước. Việc áp dụng các phương pháp quản lý hiệu quả không chỉ giúp cải thiện chất lượng nước mà còn đảm bảo nguồn nước cho các thế hệ tương lai.

1.1. Tình hình tài nguyên nước tại huyện Văn Quan

Tài nguyên nước tại huyện Văn Quan đang bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi biến đổi khí hậu. Lượng mưa không ổn định và sự gia tăng nhiệt độ đã dẫn đến tình trạng khan hiếm nước. Các nguồn nước mặt và nước ngầm đang bị khai thác quá mức, gây ra nhiều hệ lụy cho môi trường và đời sống người dân.

1.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến tài nguyên nước

Biến đổi khí hậu đã làm thay đổi đáng kể lượng mưa và nhiệt độ tại huyện Văn Quan. Những thay đổi này không chỉ ảnh hưởng đến nguồn nước mà còn tác động đến sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt của người dân. Cần có các biện pháp ứng phó kịp thời để giảm thiểu tác động tiêu cực này.

II. Các thách thức trong quản lý tài nguyên nước tại huyện Văn Quan

Quản lý tài nguyên nước tại huyện Văn Quan đang gặp nhiều khó khăn. Sự gia tăng dân số và nhu cầu sử dụng nước cho sản xuất nông nghiệp, công nghiệp và sinh hoạt đang tạo ra áp lực lớn lên nguồn nước. Hệ thống quản lý hiện tại chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn, dẫn đến tình trạng lãng phí và ô nhiễm nguồn nước.

2.1. Tình trạng ô nhiễm nguồn nước

Ô nhiễm nguồn nước tại huyện Văn Quan đang gia tăng do hoạt động sản xuất và sinh hoạt. Các chất thải từ nông nghiệp và công nghiệp chưa được xử lý đúng cách, gây ra nguy cơ lớn cho sức khỏe cộng đồng và môi trường.

2.2. Khó khăn trong việc quản lý và bảo vệ tài nguyên nước

Việc quản lý tài nguyên nước tại huyện Văn Quan gặp khó khăn do thiếu nguồn lực và chính sách chưa đồng bộ. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền và cộng đồng để nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên nước.

III. Phương pháp quản lý bền vững tài nguyên nước tại huyện Văn Quan

Để đảm bảo sử dụng bền vững tài nguyên nước, huyện Văn Quan cần áp dụng các phương pháp quản lý hiệu quả. Các giải pháp này bao gồm việc nâng cao nhận thức cộng đồng, cải thiện hệ thống cấp nước và áp dụng công nghệ mới trong quản lý tài nguyên nước.

3.1. Nâng cao nhận thức cộng đồng về tài nguyên nước

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của tài nguyên nước và các biện pháp bảo vệ nguồn nước là rất cần thiết. Các chương trình tuyên truyền và đào tạo sẽ giúp người dân hiểu rõ hơn về cách sử dụng nước hiệu quả và bền vững.

3.2. Ứng dụng công nghệ trong quản lý tài nguyên nước

Công nghệ hiện đại có thể giúp cải thiện hiệu quả quản lý tài nguyên nước. Việc áp dụng các hệ thống giám sát và quản lý thông minh sẽ giúp theo dõi và điều chỉnh việc sử dụng nước một cách hiệu quả hơn.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn tại huyện Văn Quan

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các giải pháp bền vững trong quản lý tài nguyên nước tại huyện Văn Quan có thể mang lại nhiều lợi ích. Các mô hình quản lý hiệu quả đã được triển khai và cho thấy kết quả tích cực trong việc cải thiện chất lượng nước và nâng cao đời sống người dân.

4.1. Mô hình quản lý tài nguyên nước hiệu quả

Một số mô hình quản lý tài nguyên nước đã được áp dụng thành công tại huyện Văn Quan, giúp cải thiện tình trạng nước sạch cho người dân. Các mô hình này cần được nhân rộng và áp dụng rộng rãi hơn.

4.2. Đánh giá tác động của các giải pháp đã triển khai

Đánh giá tác động của các giải pháp quản lý tài nguyên nước cho thấy sự cải thiện rõ rệt về chất lượng nước và sự hài lòng của người dân. Cần tiếp tục theo dõi và điều chỉnh các giải pháp để đạt được hiệu quả tối ưu.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho tài nguyên nước tại huyện Văn Quan

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy rằng việc quản lý tài nguyên nước bền vững tại huyện Văn Quan là khả thi nếu có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc phát triển các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu và nâng cao năng lực cộng đồng trong quản lý tài nguyên nước.

5.1. Đề xuất các giải pháp cho tương lai

Các giải pháp cho tương lai cần tập trung vào việc phát triển bền vững tài nguyên nước, bao gồm việc cải thiện hệ thống cấp nước và tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong quản lý tài nguyên nước.

5.2. Tầm quan trọng của sự hợp tác trong quản lý tài nguyên nước

Sự hợp tác giữa các cấp chính quyền, tổ chức và cộng đồng là rất quan trọng trong việc quản lý tài nguyên nước. Chỉ có sự phối hợp chặt chẽ mới có thể đảm bảo sử dụng tài nguyên nước bền vững và hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tài nguyên nước tại vùng núi phía Bắc Việt Nam đang đứng trước những thách thức chưa từng có dưới tác động kép của biến đổi khí hậu và áp lực phát triển kinh tế - xã hội. Tại tỉnh Lạng Sơn, mức đảm bảo cấp nước tự nhiên bình quân đầu người chỉ đạt trên 8.000 m3/người/năm, thấp hơn đáng kể so với mức bình quân cả nước là 9.608 m3/người/năm. Trong 11 huyện và thành phố của tỉnh, huyện Văn Quan ghi nhận tỷ lệ dân số được tiếp cận nước sạch thấp nhất, chỉ vỏn vẹn 21% (trong khi thành phố Lạng Sơn đạt 75% và huyện Cao Lộc đạt 37%). Địa hình đặc trưng với hơn 40% diện tích đồi núi có độ dốc trên 25 độ khiến nguồn nước mặt bị chia cắt mạnh, kết hợp với chế độ mưa phân bố không đều (mùa mưa chiếm 74% - 78%, mùa khô chỉ chiếm 22% - 26% tổng lượng mưa năm) làm gia tăng nguy cơ hạn hán cục bộ và khan hiếm nguồn nước sinh hoạt, sản xuất.

Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề cốt lõi: Đánh giá thực trạng khai thác, lượng hóa tác động của biến đổi khí hậu đến tài nguyên nước và đề xuất các giải pháp sử dụng bền vững tài nguyên nước mặt theo định hướng phát triển xanh. Phạm vi không gian được thực hiện thí điểm tại hai địa bàn có tính đại diện cao thuộc huyện Văn Quan: thị trấn Văn Quan (đại diện cho đô thị trung tâm) và xã Tràng Sơn (đại diện cho xã vùng sâu đặc biệt khó khăn với 49,27% hộ nghèo). Khung thời gian nghiên cứu thực địa diễn ra từ tháng 6/2016 đến tháng 12/2017, kết hợp chuỗi dữ liệu quan trắc khí tượng thủy văn kéo dài gần 60 năm. Luận văn đóng góp mô hình chuyển đổi từ ứng phó bị động sang thích ứng chủ động dựa vào cộng đồng, giúp giải quyết nguy cơ thiếu hụt khi hệ thống cấp nước hiện hữu dự báo chỉ đáp ứng chưa đến 50% nhu cầu dùng nước vào giai đoạn 2020-2030.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng cách tiếp cận hệ thống và liên ngành để giải quyết bài toán tài nguyên nước trong bối cảnh khí hậu biến động:

• Lý thuyết Hệ sinh thái - Xã hội (Socio-Ecological Systems - SES): Được phát triển bởi Berkes & Folke (1998) và Trương Quang Học (2013), lý thuyết này nhìn nhận con người và tự nhiên là hai thành tố tương tác hữu cơ không thể tách rời. Trong đó, khả năng chống chịu của hệ thống (resilience), tính dễ bị tổn thương (vulnerability) và năng lực thích ứng (adaptive capacity) là ba trụ cột trung tâm để đánh giá sức chịu tải của nguồn nước trước áp lực biến đổi khí hậu.
• Cách tiếp cận thích ứng dựa trên Hệ sinh thái (Ecosystem-based Adaptation - EbA): Dựa trên khung của Đánh giá Hệ sinh thái Thiên niên kỷ (MEA, 2005) và Công ước Đa dạng sinh học (CBD), lý thuyết EbA nhấn mạnh việc bảo tồn và sử dụng hợp lý 4 nhóm dịch vụ hệ sinh thái (cung cấp, điều tiết, văn hóa, hỗ trợ) nhằm duy trì nguồn sinh thủy tự nhiên và giảm thiểu rủi ro thiên tai.
• Mô hình Quản lý Tài nguyên Nước dựa vào Cộng đồng (CBWRM): Mô hình vận hành dựa trên ba nguyên tắc cơ bản: Trách nhiệm (cộng đồng làm chủ sở hữu), Quyền lực (cộng đồng có thẩm quyền ra quyết định) và Kiểm soát (cộng đồng trực tiếp vận hành và giám sát kỹ thuật, tài chính).
• Khung tiếp cận tích hợp Trên - xuống (Top-down) và Dưới - lên (Bottom-up): Kết hợp chặt chẽ giữa chính sách, quy hoạch của Trung ương và tỉnh Lạng Sơn với tri thức bản địa cùng sự tham gia chủ động từ người dân cấp cơ sở.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp đa dạng các phương pháp định lượng, định tính và công cụ đánh giá có sự tham gia của cộng đồng:

• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Tổng cỡ mẫu điều tra xã hội học là 200 hộ gia đình (gồm 120 hộ tại thị trấn Văn Quan và 80 hộ tại xã Tràng Sơn), chiếm 13,34% tổng số 1.499 hộ dân thuộc địa bàn khảo sát. Tác giả áp dụng kỹ thuật lấy mẫu ngẫu nhiên phân tầng hai bước (Two-stage Stratified Sampling): Bước 1 chọn ngẫu nhiên các đơn vị mẫu chính (PSU) là các thôn/phố; Bước 2 phân tầng hộ gia đình theo ba nhóm thu nhập (nghèo, cận nghèo, không nghèo) và chọn ngẫu nhiên theo công thức xác suất chuẩn với độ tin cậy 95% và sai số biên 6,81%.
• Phương pháp thu thập và phân tích định lượng: Dữ liệu khảo sát được thu thập trực tiếp tại hiện trường qua ứng dụng i-Survey trên thiết bị di động, sau đó mã hóa và xử lý bằng phần mềm SPSS phiên bản 23.0. Tác giả sử dụng thống kê mô tả, kiểm định Chi-square và mô hình hồi quy logistic để phân tích mối tương quan giữa đặc điểm kinh tế - xã hội với hành vi tiếp cận nước sạch. Lý do lựa chọn: Phương pháp này giúp loại bỏ sai số nhập liệu thủ công và lượng hóa chính xác các biến số ảnh hưởng đến an ninh nguồn nước ở mức ý nghĩa p < 0,05.
• Phương pháp định tính và đánh giá có sự tham gia (VCA): Tiến hành 04 cuộc thảo luận nhóm tập trung (FGD) với đại diện cộng đồng, đoàn thể, trạm y tế, trường học; thực hiện phỏng vấn sâu bán cấu trúc với lãnh đạo Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Lạng Sơn, UBND huyện Văn Quan và chính quyền xã. Bộ công cụ VCA gồm 5 công cụ chính: hồ sơ lịch sử thiên tai, lịch mùa vụ, quan sát trực tiếp, ma trận xếp hạng ưu tiên và đánh giá năng lực thích ứng.
• Nguồn dữ liệu thứ cấp: Thu thập chuỗi dữ liệu khí tượng thủy văn giai đoạn 1958-2014 (57 năm) và 2005-2015 tại các trạm quan trắc trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn, kết hợp các báo cáo quy hoạch tài nguyên nước và kịch bản biến đổi khí hậu của Bộ Tài nguyên và Môi trường.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực địa và phân tích định lượng trên 200 hộ gia đình đã chỉ ra bốn phát hiện quan trọng:

• Bất bình đẳng sâu sắc trong tiếp cận nước sạch giữa đô thị và nông thôn: Tại xã Tràng Sơn, tỷ lệ hộ dân phải sử dụng nước thô chưa qua xử lý lên tới 55,26% vào năm 2016, cao gấp hơn 11 lần so với thị trấn Văn Quan (chỉ 5%). Trạm cấp nước tập trung hang Pó Sứt (công suất thiết kế 1.200 m3/ngày đêm, xây dựng năm 2003 từ nguồn vốn ADB) chỉ mới bao phủ được khoảng 40% dân số khu vực trung tâm thị trấn, phần lớn người dân ngoại vi và toàn bộ xã Tràng Sơn hoàn toàn phụ thuộc vào nguồn nước tự nhiên tự cấp, tự túc.
• Gánh nặng khai thác nước đè nặng lên phụ nữ và nhóm hộ nghèo: Kết quả phỏng vấn 81 phụ nữ cho thấy sự phân hóa rõ rệt: 100% phụ nữ tại thị trấn Văn Quan (47 người) đã có hệ thống đường ống dẫn nước về tận nhà, trong khi tại xã Tràng Sơn có tới 50% phụ nữ (17/34 người) phản ánh tình trạng thiếu nước sinh hoạt thường xuyên, phải tốn nhiều thời gian và công sức gánh nước hoặc chở nước từ xa. Mặc dù vậy, tỷ lệ hộ nghèo sử dụng trên 20 lít nước/người/ngày đã có bước tăng trưởng từ 68% năm 2013 lên 92% năm 2016 nhờ các chính sách hỗ trợ bể chứa cục bộ.
• Suy thoái nghiêm trọng tầng chứa nước dưới đất: Dưới tác động của biến đổi khí hậu và gia tăng khai thác tự phát, mực nước ngầm tầng nông bị sụt giảm nghiêm trọng. Người dân địa phương phản ánh trước đây chỉ cần khoan sâu 35 m là có nước ngầm, nhưng hiện nay nhiều hộ phải khoan sâu từ 65 m đến 70 m, thậm chí phải khoan 3 đến 4 mũi mới tìm được nguồn nước có trữ lượng đủ dùng.
• Ô nhiễm vi sinh trong nguồn nước sinh hoạt vượt ngưỡng cho phép: Phân tích từ chuỗi hơn 300 mẫu nước ngầm cho thấy nồng độ vi khuẩn Coliform tại các giếng khoan, giếng đào khu dân cư thị trấn Văn Quan vượt tiêu chuẩn QCVN 02:2009/BYT tới 28 lần (và thị trấn Điềm He vượt 27 lần). Đáng lo ngại là có tới 90% số hộ gia đình chỉ nhận biết chất lượng nước bằng cảm quan mắt thường (nước trong, không mùi là sạch) và để lắng cặn tự nhiên trước khi đun sôi, tiềm ẩn rủi ro dịch bệnh đường ruột.

Thảo luận kết quả

Sự suy giảm nguồn nước tại huyện Văn Quan là hệ quả tổng hợp từ quy luật tự nhiên và can thiệp nhân sinh. Về mặt khí hậu, phân tích chuỗi dữ liệu 57 năm (1958-2014) cho thấy nhiệt độ trung bình năm có xu hướng tăng rõ rệt, dao động trong khoảng 20-23 độ C, trong khi lượng mưa phân bổ cực đoan theo mùa. Mùa khô kéo dài 5 tháng nhưng chỉ chiếm 22% - 26% lượng mưa, dòng chảy kiệt trên hệ thống sông Kỳ Cùng (đoạn qua Văn Quan dài 35 km) và sông Mô Pja (dài 50 km) suy giảm mạnh, làm giảm khả năng tự làm sạch của sông ngòi.

Về mặt dữ liệu trực quan, kết quả nghiên cứu có thể được hệ thống hóa qua biểu đồ xu thế dòng chảy mùa kiệt giai đoạn 2005-2015 kết hợp bảng ma trận so sánh các chỉ tiêu hóa lý, vi sinh giữa nguồn nước mặt và nước ngầm. So sánh với các nghiên cứu trước đây tại vùng Đông Bắc, chỉ số tiềm năng nguồn nước của Lạng Sơn chỉ đạt điểm 5/16 và tỷ lệ dung tích trữ nước chỉ đạt điểm 3/16 lưu vực sông toàn quốc. Điều này chứng minh địa phương thuộc nhóm có năng lực trữ nước tự nhiên kém nhất cả nước. Nếu không có các giải pháp can thiệp kịp thời, đến năm 2020 nguồn cung nước sạch hiện tại sẽ không thể đáp ứng 50% nhu cầu thực tế của các ngành kinh tế và đời sống sinh hoạt.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm đảm bảo an ninh nguồn nước và phát triển bền vững theo hướng tăng trưởng xanh, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

• Triển khai các giải pháp kỹ thuật công nghệ xanh chi phí thấp: Phổ biến và lắp đặt hệ thống cấp nước tự chảy dẫn từ các khe núi cao về các cụm dân cư tại xã Tràng Sơn; trang bị mô hình thu hứng nước mưa hợp vệ sinh có bể lắng lọc; chuyển giao công nghệ bể lọc cát sinh học (biosand filter) và bình lọc gốm quy mô hộ gia đình, giúp loại bỏ từ 95% đến 99% vi khuẩn Coliform và tạp chất lơ lửng trước khi sử dụng.
• Nâng cấp và hiện đại hóa hạ tầng công trình trữ nước: Thực hiện đầu tư mở rộng công suất trạm cấp nước hang Pó Sứt từ 1.200 m3/ngày đêm lên 2.000 m3/ngày đêm trong giai đoạn 2019-2022 để bao phủ thêm 35% dân số vùng ven thị trấn; tiến hành nạo vét, kiên cố hóa hệ thống kênh mương và nâng dung tích trữ nước tại các công trình hồ Bản Nầng, hồ Suối Mơ và đập Bản Quyền.
• Xây dựng thể chế quản trị nước dựa vào cộng đồng (CBWRM): Thành lập 8 Ban/Tổ hợp tác quản lý nước sạch tự quản tại 8 thôn của xã Tràng Sơn; thể chế hóa quy chế vận hành, giám sát chất lượng và cơ chế đóng góp tài chính bảo trì công trình theo nguyên tắc "Nhà nước và nhân dân cùng làm", đảm bảo 100% người dân, đặc biệt là phụ nữ và hộ nghèo, được tham gia vào quy trình ra quyết định.
• Bảo vệ hệ sinh thái rừng đầu nguồn và lồng ghép chính sách: Tăng cường khoanh nuôi, bảo vệ và trồng mới rừng phòng hộ đầu nguồn lưu vực sông Kỳ Cùng và sông Mô Pja để nâng cao hệ số giữ nước tự nhiên; lồng ghép chỉ tiêu quản lý bền vững tài nguyên nước vào Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm của huyện Văn Quan cũng như chương trình Mục tiêu quốc gia Xây dựng Nông thôn mới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Lạng Sơn, Chi cục Thủy lợi, UBND huyện Văn Quan và Phòng Tài nguyên - Môi trường cấp huyện cần tham khảo các luận cứ khoa học để xây dựng Quy hoạch tài nguyên nước đến năm 2030, lập kế hoạch thích ứng biến đổi khí hậu và phân bổ ngân sách cấp nước nông thôn hiệu quả.
• Các tổ chức phi chính phủ và đơn vị tài trợ phát triển: Các tổ chức như Hội Chữ thập đỏ, Quỹ Khí hậu Toàn cầu, Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) có thể sử dụng kết quả đánh giá VCA và thực trạng bất bình đẳng giới/nhóm yếu thế làm cơ sở thiết kế các dự án viện trợ nhân đạo, nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Các nhà nghiên cứu thuộc chuyên ngành Biến đổi khí hậu, Khoa học Môi trường, Quản lý Tài nguyên thiên nhiên và Phát triển bền vững có thể khai thác khung phân tích liên ngành SES - EbA, phương pháp chọn mẫu phân tầng hai bước và quy trình xử lý dữ liệu SPSS trong các đề tài tương tự.
• Ban quản lý thôn bản và các tổ chức cộng đồng cơ sở: Cán bộ khuyến nông, trưởng thôn và các hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp vùng cao có thể áp dụng trực tiếp các hướng dẫn kỹ thuật về mô hình cấp nước tự chảy, bể lọc cát sinh học và bình lọc gốm vào thực tiễn đời sống.

Câu hỏi thường gặp

• Tình trạng thiếu nước sạch tại huyện Văn Quan nghiêm trọng ở mức độ nào? Huyện Văn Quan là địa phương có tỷ lệ dân số tiếp cận nước sạch thấp nhất tỉnh Lạng Sơn với chỉ 21%. Tại xã vùng sâu Tràng Sơn, có tới 55,26% hộ gia đình phải sử dụng nguồn nước mặt, nước giếng chưa qua xử lý, trong khi 50% phụ nữ được khảo sát tại xã này thường xuyên thiếu nước sinh hoạt và phải đi gánh nước từ xa.
• Biến đổi khí hậu tác động như thế nào đến nguồn nước ngầm tại khu vực nghiên cứu? Biến đổi khí hậu làm gia tăng tính bất thường của thời tiết và suy giảm lượng mưa mùa khô (chỉ chiếm 22% - 26% cả năm), khiến nguồn bổ cập nước ngầm suy giảm mạnh. Thực tế tại địa phương cho thấy độ sâu khoan giếng đã phải tăng gấp đôi từ 35 m trước đây lên 65 - 70 m hiện nay mới khai thác được nước.
• Mức độ ô nhiễm vi sinh trong nước sinh hoạt tại địa phương ra sao? Kết quả kiểm nghiệm trên 300 mẫu nước cho thấy chỉ số vi khuẩn Coliform trong nước giếng tại thị trấn Văn Quan vượt quy chuẩn kỹ thuật quốc gia tới 28 lần do ảnh hưởng từ chất thải sinh hoạt và chăn nuôi chưa qua xử lý ngấm vào đất.
• Tại sao mô hình quản lý dựa vào cộng đồng (CBWRM) lại phù hợp với huyện Văn Quan? Do địa hình núi cao chia cắt phức tạp và nguồn ngân sách đầu tư công còn hạn chế, mô hình CBWRM phát huy tối đa nguồn lực tại chỗ, trao quyền tự chủ cho người dân trong vận hành, bảo dưỡng công trình cấp nước tự chảy, giúp giảm chi phí quản lý và duy trì tính bền vững lâu dài.
• Các giải pháp kỹ thuật chi phí thấp nào được đề xuất cho hộ gia đình vùng cao? Luận văn đề xuất ba mô hình công nghệ xanh dễ ứng dụng: bể lọc cát sinh học (biosand filter), bình lọc gốm kháng khuẩn và hệ thống thu hứng nước mưa khép kín kết hợp bể lọc lắng dân gian, giúp xử lý triệt để vi sinh và cặn lơ lửng với chi phí vận hành rất thấp.

Kết luận

• Luận văn đã lượng hóa toàn diện thực trạng thiếu hụt nước sạch tại huyện Văn Quan, chỉ ra khoảng cách tiếp cận lớn khi xã Tràng Sơn có 55,26% hộ dùng nước chưa xử lý, trong khi tỷ lệ được cấp nước sạch toàn huyện chỉ đạt 21%.
• Chứng minh rõ nét xu thế suy thoái nguồn nước mặt và nước ngầm dưới tác động của biến đổi khí hậu, với mùa khô chỉ chiếm 22% - 26% lượng mưa và mực nước ngầm tụt sâu từ 35 m xuống 65 - 70 m.
• Xác định mức độ ô nhiễm vi khuẩn Coliform vượt chuẩn 28 lần tại khu dân cư, đặt ra yêu cầu cấp bách về công nghệ xử lý nước an toàn quy mô hộ gia đình.
• Vận dụng thành công khung lý thuyết liên ngành Hệ sinh thái - Xã hội (SES) và Thích ứng dựa vào Hệ sinh thái (EbA), kết hợp hài hòa phương pháp tiếp cận Trên - xuống và Dưới - lên.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ gồm nâng cấp hạ tầng trạm cấp nước Pó Sứt, triển khai công nghệ lọc sinh học chi phí thấp và thiết lập mô hình quản trị nước dựa vào cộng đồng (CBWRM) cho giai đoạn 2018-2025.

Đóng góp quan trọng nhất của luận văn là cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc để chuyển đổi phương thức quản lý tài nguyên nước vùng núi cao từ ứng phó bị động sang chủ động thích ứng dựa trên nội lực cộng đồng. Các cơ quan quản lý, tổ chức phát triển và chính quyền địa phương cần sớm nghiên cứu, tích hợp các đề xuất kỹ thuật và mô hình thể chế này vào kế hoạch hành động thích ứng biến đổi khí hậu để bảo đảm an ninh nguồn nước bền vững cho nhân dân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ TÀI NGUYÊN NƯỚC VÀ TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN TÀI NGUYÊN NƯỚC Trong Chương này Luận văn tổng quan các tài liêu liên quan tới các nội dung: i) Tác động của BĐKH tới tài nguyên nước; ii) Quản lý tài nguyên nước dựa vào cộng đồng; iii) Thích ứng với BĐKH dựa vào cộng đồng; iv) Hệ sinh thái -xã hội và cách tiếp cận dựa trên hệ sinh thái; v) tổng quan khu vực nghiên cứu. Một số khái niệm Những khái niệm chính được lựa chọn và phân tích có mối liên hệ logic và hệ thống với nhau nhằm tập trung giải quyết các nội dung nghiên cứu của luận văn. - Biến đổi khí hậu (climate change): sự biến đổi về trạng thái của khí hậu có thể được nhận biết qua sự biến đổi trong giá trị trung bình và/hoặc sự biến đổi thuộc tính của nó, được duy trì trong thời gian dài, điển hình là vài thập kỷ hoặc lâu hơn.

Biến đổi khí hậu có thể là do các quá trình tự nhiên bên trong hệ thống khí hậu hoặc do tác động thường xuyên của con người, đặc biệt tăng hiệu ứng nhà kính làm thay đổi thành phần cấu tạo của khí quyển (IPCC, 2012, trang 450). - Giảm nhẹ BĐKH (mitigation of climate change): là sự can thiệp của con người làm giảm nguồn và cải thiện bể chứa các khí nhà kính. Giảm nhẹ là việc giảm tốc độ của biến đổi khí hậu thông qua việc quản lý các tác nhân của nó (phát thải khí nhà kính từ quá trình đốt cháy nhiên liệu hóa thạch, từ nông nghiệp, từ thay đổi sử dụng đất, từ sản xuất xi măng, v. - Khả năng chống chịu (resilience): là khả năng của một hệ thống và các hợp phần của nó có thể phán đoán, hấp thụ, điều chỉnh và vượt qua những ảnh hưởng của một hiện tượng nguy hiểm một cách kịp thời và hiệu quả kể cả khả năng giữ gìn, hồi phục và tăng cường các cấu trúc và chức năng cơ bản quan trọng của hệ thống đó (IPCC, 2012 trang 34, Trương Quang Học, 2013).

- Năng lực thích ứng (aqdaptive capacity): Sự kết hợp của tất cả các điểm mạnh, thuộc tính, và nguồn lực sẵn có cho một cá nhân, cộng đồng, xã hội, hoặc tổ chức có thể được sử dụng để chuẩn bị và thực hiện các hành động để giảm tác động xấu, giảm thiệt hại hoặc tận dụng các cơ hội có lợi. Năng lực thích ứng đề cập đến khả năng dự đoán và thay đổi cơ cấu, chức năng, hoặc tổ chức để tồn tại tốt hơn trước các hiểm họa (IPCC, 2012 trang 72). 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Tính dễ bị tổn thương (vulnerability): đề cập đến khuynh hướng của các yếu tố nhạy cảm với hiểm họa như con người, cuộc sống của họ, tài sản bị ảnh hưởng bất lợi khi bị tác động bởi những các hiểm họa (IPCC, 2012 trang 69). Tính dễ bị tổn thương là kết quả của nguồn tài lực xã hội, điều kiện lịch sử, kinh tế, chính trị, văn hóa, thể chế, tài nguyên thiên nhiên, điều kiện môi trường và các quy trình (IPCC, 2012 trang 31).

- Thích ứng với BĐKH (adaptation to climate change): sự điều chỉnh trong hệ thống tự nhiên hoặc nhân tạo để ứng phó với các tác nhân khí hậu hiện tại và tương lai, như làm giảm (những) thiệt hại hoặc tận dụng các cơ hội có lợi (IPCC, 2007, IPCC 2012 trang 36). - Hệ sinh thái (ecosystem): một tổ hợp hoạt động của quần xã thực vật, động vật, vi sinh vật, và các điều kiện môi trường vô sinh xung quanh trong sự tương tác lẫn nhau như một đơn vị chức năng thông qua các dòng năng lượng và các chu trình vật chất (Trương Quang Học, 2008b, 2011c, 2013). - Hệ sinh thái - xã hội (Socio-ecological system): một biến thể của hệ sinh thái nhân văn, nhấn mạnh yếu tố xã hội của loài người và được định nghĩa khái quát là một hệ gồm cả con người và tự nhiên, một đơn vị Sinh - Vật - Địa và các yếu tố xã hội, thể chế kèm theo. Hệ sinh thái - xã hội là hệ thống phức tạp nhất, trong đó, tùy theo góc độ và phạm vi nghiên cứu mà các đặc trưng khác nhau được nhấn mạnh.

- Tài nguyên nước: Theo “Thuật ngữ thuỷ văn và môi trường nước”, tài nguyên nước là lượng nước trên một vùng đã cho hoặc lưu vực, biểu diễn ở dạng nước có thể khai thác (nước mặt và nước dưới đất) mà con người sử dụng hoặc có thể sử dụng vào những mục đích khác nhau. TNN bao gồm tài nguyên nước ngọt (nước mặt, dòng chảy ngầm, nước ngầm) và tài nguyên nước mặn (tài nguyên biển). - Nước mặt: bao gồm nước lưu thông hoặc chứa trên bề mặt lục địa. Nước mặt có nguồn gốc từ lớp nước dưới sâu mà sự xuất hiện của nó tạo nên các sông, suối, ao, hồ.

Chúng được hợp lại thành dòng nước đặc trưng bằng một mặt tiếp xúc nước – khí quyển và chuyển động với tốc độ đáng kể. Nước mặt có thể được chứa vào các bể chứa tự nhiên ( sông, ao, hồ.) hoặc nhân tạo ( các đập nước) được đặc trưng bằng bề mặt trao đổi nước – khí quyển, hầu như bất động có chiều sâu đáng kể và thời gian dừng lại khá lớn. Việc dự trữ nước mặt tại các bể chứa, đập để phục vụ cho nhiều mục đích khác nhau trong đó có xử lý nước sinh hoạt. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Nước ngầm (nước dưới đất): là một dạng nước dưới đất, tích trữ trong các lớp đất đá trầm tích bở rời như cặn, sạn, cát bột kết, trong các khe nứt, hang caxtơ dưới bề mặt trái đất, có thể khai thác cho các hoạt động sống của con người.

Theo độ sâu phân bố, có thể chia nước ngầm thành nước ngầm tầng mặt và nước ngầm tầng sâu. Ðặc điểm chung của nước ngầm là khả năng di chuyển nhanh trong các lớp đất xốp, tạo thành dòng chảy ngầm theo địa hình. Nước ngầm tầng mặt thường không có lớp ngăn cách với địa hình bề mặt. Do vậy, thành phần và mực nước biến đổi nhiều, phụ thuộc vào trạng thái của nước mặt.

Loại nước ngầm tầng mặt rất dễ bị ô nhiễm. Nước ngầm tầng sâu thường nằm trong lớp đất đá xốp được ngăn cách bên trên và phía dưới bởi các lớp không thấm nước (https://tusach. - Nước an toàn (nước sạch): là nước sử dụng trực tiếp hoặc sau lọc thoả mãn các yêu cầu chất lượng: không màu, không mùi, không vị lạ, không chứa thành phần có thể gây ảnh hưởng đến sức khoẻ con người, có thể dùng để ăn uống sau khi đun sôi (theo quy chuẩn quốc gia là nước đáp ứng các chỉ tiêu theo quy định của Quy chuẩn kỹ thuật Quốc gia về chất lượng nước sinh hoạt – QCVN 02:2009/BYT do Bộ Y tế ban hành ngày 17/6/2009). Tổng quan về tác động của biến đổi khí hậu tới tài nguyên nước trên thế giới Có rất nhiều các tài liệu nghiên cứu, hướng dẫn khác nhau đề cập tới các tác động của BĐKH và TNN, cũng như quản lý TNN.

Brekke (2009, trang 5) khẳng định, BĐKH và những tác động tiềm tàng của nó đến TNN trở thành chủ đề ngày càng được quan tâm của các nhà khoa học, các nhà quản lý TNN ở nhiều diễn đàn trên thế giới (USACE,1802; USGS, 1879, NOAA, 1970,.) BĐKH toàn cầu kéo theo những thay đổi về TNN và các dịch vụ về nước. TNN và các dịch vụ về nước tác động đến hạn hán, lũ lụt, bão, tan băng, mực nước biển dâng và các lĩnh vực trực tiếp sử dụng nước. GPPN (2009) cũng chỉ ra rằng có sự kết giữa nguồn nước cấp, vệ sinh, thực phẩm, năng lượng, sức khỏe dẫn đến những ảnh hưởng nghiêm trọng tới sự phát triển của con người và an ninh, sụt giảm nguồn nước, lũ lụt, suy giảm năng suất thấp và nhiều hiện tượng khí hậu cực đoan khác. Đến GWP (2013) đã có thể khẳng định TNN được coi là thành phần/yếu tố chuyển giao đầu tiên các tác động của BĐKH đến xã hội và môi trường; là trung gian để BĐKH tác động đến con 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] người, hệ sinh thái và nền kinh tế (Bảng 1.

Mở rộng hơn, IUCN và CPWC (2014), CapNet (2014) và EPA (2015) khẳng định, BĐKH thường được quan tâm như một vấn đề môi trường, trong đó có TNN; vai trò trung tâm của TNN liên quan trực tiếp tới BĐKH và là nguyên nhân dẫn đến nghèo đói, phát triển kinh tế, an ninh xã hội. Rõ ràng, các yêu cầu về TNN đang trở thành trung tâm của các chính sách, kế hoạch và các hành động thích ứng. Quản lý tài nguyên nước dựa vào cộng đồng Khái niệm về sự tham gia của cộng đồng trong sử dụng nước lần đầu tiên được giới thiệu chính thức tại Hội nghị Thế giới về Nước năm 1977 ở Achentina cho Chương trình quốc tế Thập kỷ về cung cấp nước sạch và vệ sinh trong những năm 1980. Sau đó, ý tưởng về quản lý nước bởi cộng đồng và phi tập trung hóa trong cấp nước tiếp tục được thử nghiệm, củng cố và lan rộng trong thập kỷ 1990, đặc biệt ở các nước đang phát triển sau các sự kiện Hội nghị tư vấn toàn cầu về nước sạch tổ chức ở New Delhi (1990) và Tuyên bố Dublin về nước và phát triển bền vững (1992), Hội nghị thượng đỉnh về Trái đất ở Rio de Janiero (1992).

Một trong 6 tuyên bố chính thức của Hội nghị quốc tế về nước ngọt ở CHLB Đức (2001) đã xác nhận tầm quan trọng của quản lý dựa vào cộng đồng rằng: “Phi tập trung hóa là cốt lõi. Địa phương là nơi để chính sách quốc gia đáp ứng nhu cầu của cộng đồng”. Biến đổi khí hậu và tài nguyên nước Thu Lập kế Quản lý Kỹ thuật Quản Tài Nâng thập và hoạch tổng hợp thích trị và chính cao chia sẻ phát triển tài ứng tốt thích cho năng thông kinh tế xã nguyên hơn ứng thích lực tin khí hội và nước BĐKH ứng thích hậu thích ứng BĐKH ứng BĐKH Cung cấp nước + ++ o ++ + O ++ và vệ sinh Nước và lương thực, thực +++ ++ o O + +++ +++ phẩm Nước và năng + ++ ++ ++ ++ ++ ++ lượng Nước và tài nguyên, môi ++ ++ +++ + +++ + ++ trường Nước và +++ + o O ++ + +++ thương mại Nguồn: IUCN, CPWC, 2014, trang 18 (Ghi chú: o, +, ++, +++: mức độ được quan tâm áp dụng tăng) 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Quản lý TNN dựa vào cộng đồng (Community-based Water Resources Management-CBWRM) thường được đặt trong bối cảnh quản lý TNN tổng hợp.