Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIẾN VỀ PHÁT TRIỂN CHĂN NUÔI THEO HƯỚNG BỀN VỮNG 1. Cơ sở lý luận về phát triển chăn nuôi theo hướng bền vững 1. Một số khái niệm 1. Chăn nuôi Chăn nuôi là một ngành quan trọng của nông nghiệp hiện đại, nuôi lớn vật nuôi để sản xuất những sản phẩm như: thực phẩm, lông, và sức lao động.
Sản phẩm từ chăn nuôi nhằm cung cấp lợi nhuận và phục vụ cho đời sống sinh hoạt của con người. Chăn nuôi là ngành cổ xưa nhất của nhân loại, nó cung cấp cho con người thực phẩm có dinh dưỡng cao, nguồn đạm động vật như thịt, sữa, các sản phẩm từ sữa, trứng. Sản phẩm của ngành chăn nuôi còn là nguyên liệu cho công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng (tơ tằm, lông cừu, da), cho công nghiệp thực phẩm (đồ hộp), dược phẩm và cho xuất khẩu. Ngành chăn nuôi còn cung cấp sức kéo và phân bón cho ngành trồng trọt, tận dụng phụ phẩm của ngành trồng trọt.
Trồng trọt kết hợp với chăn nuôi tạo ra nền nông nghiệp bền vững. Phát triển bền vững trong chăn nuôi - Về phát triển nông nghiệp bền vững ta có thể dẫn ra định nghĩa của TAC/CGIAR (Ban cố vấn kỹ thuật thuộc nhóm chuyên gia quốc tế về nghiên cứu nông nghiệp): “Nông nghiệp bền vững phải bao hàm sự quản lý thành công tài nguyên nông nghiệp nhằm thoả mãn nhu cầu của con người đồng thời cải tiến chất lượng môi trường và gìn giữ được tài nguyên nhiên nhiên”. - Cũng có một định nghĩa tương tự nói rõ hơn ảnh hưởng của nông nghiệp bền vững và kinh tế xã hội, môi trường như “Nông nghiệp bền vững 5 là một nền nông nghiệp về mặt kinh tế bảo đảm được hiệu quả lâu dài cho cả tương lai; về mặt xã hội không làm gay gắt sự phân hoá giàu nghèo, nhằm bảo hộ một bộ phận lớn nông dân không gây ra những tệ nạn xã hội nghiêm trọng; về mặt tài nguyên môi trường, không làm cạn kiệt tài nguyên, không làm suy thoái và huỷ hoại môi trường”. Từ những định nghĩa trên ta có thể đưa ra khái niệm phát triển chăn nuôi bền vững như sau: “Phát triển chăn nuôi bền vững phải bao hàm sự quản lý thành công tài nguyên chăn nuôi nhằm thoả mãn nhu cầu của con người đồng thời cải tiến chất lượng môi trường và gìn giữ được tài nguyên nhiên nhiên”.
Phát triển chăn nuôi bền vững bao gồm sự gia tăng về số lượng, năng suất và chất lượng, đồng thời là sự biến đổi cơ cấu đàn, cơ cấu giá trị sản phẩm theo hướng hiệu quả và phát triển bền vững. Vì vậy, phát triển chăn nuôi phải thực hiện đồng thời nhiều nội dung khác nhau, trong đó tập trung vào các nội dung chủ yếu là: - Tăng quy mô tổng đàn trong vùng (thể hiện tốc độ tăng trưởng trong chăn nuôi) bằng cách nhân giống, mua thêm con giống và mở rộng diện tích chăn thả, áp dụng các hình thức tổ chức chăn nuôi phù hợp với điều kiện của hộ, của vùng; - Tăng năng suất, chất lượng bằng cách áp dụng giống mới có năng suất, chất lượng cao, khả năng chống chịu bệnh tật tốt, thích nghi với điều kiện chăn thả từng vùng hay khu vực; - Đảm bảo cơ cấu đàn phù hợp với tái sản xuất đàn; - Tổ chức các phương thức chăn nuôi phù hợp, phát huy có hiệu quả tiềm năng kinh tế và thế mạnh của từng vùng. Áp dụng tốt quy trình kỹ thuật chăn nuôi, công tác chăm sóc nuôi dưỡng, vệ sinh phòng bệnh, tạo ra sản phẩm sạch, đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm phục vụ nhu cầu con người; 6 - Phát triển chăn nuôi phải cân đối với sự tăng trưởng chung của sản xuất nông nghiệp gắn với tăng trưởng kinh tế của vùng và khu vực, đảm bảo vệ sinh môi trường sống cho con người; - Trong chăn nuôi, sự phát triển về số lượng và chất lượng có quan hệ hữu cơ với nhau, sự phát triển về chất lượng là nhân tố làm tăng nhanh sự phát triển về số lượng và ngược lại. Với những giống có năng suất cao, khả năng chống chịu dịch bệnh tốt, thích ứng được các điều kiện chăn thả, cùng việc tổ chức chăn nuôi phù hợp là cơ sở cho phát triển nhanh quy mô đàn, tăng lượng sản phẩm thu được.
Việc phát triển nhanh quy mô đàn, tăng lượng sản phẩm thu được là điều kiện hiệu quả cao trong chăn nuôi; - Để tạo điều kiện phát triển chăn nuôi thuận lợi, việc phát triển và hoàn thiện các cơ sở hạ tầng và các dịch vụ phục vụ cho chăn nuôi là vấn đề cấp thiết, đặc biệt là hệ thống dịch vụ cung cấp giống, dịch vụ thức ăn chăn nuôi, dịch vụ thú y, hệ thống tiêu thụ sản phẩm như: chợ, cơ sở giết mổ, cơ sở chế biến thực phẩm.; - Thực hiện tốt các nội dung trên sẽ dẫn đến hiệu quả sản xuất từ chăn nuôi cao, thu nhập của người chăn nuôi tăng lên; - Phát triển chăn nuôi, không chỉ chú ý các giải pháp tăng trưởng kinh tế của ngành sản xuất này mà còn phải chú ý cả đến các vấn đề nhằm cải thiện chất lượng sản phẩm, trên cơ sở bảo vệ tài nguyên, môi trường sinh thái và đảm bảo sức khỏe cho con người. Vai trò và sự cần thiết phát triển chăn nuôi bền vững 1. Vai trò của chăn nuôi Xét trên bình diện thế giới, nhất là với các nước Châu Á, chăn nuôi luôn là một ngành kinh tế nông nghiệp quan trọng. Hiện nay trên toàn thế giới có hơn 600 triệu người nghèo đói, sống với mức trong khoảng dưới 1 đô la Mỹ/ngày.
Trên một mức độ nào đó họ dựa vào chăn nuôi gia đình làm kế 7 sinh nhai, một nửa số này hiện đang sống tại châu Á (Thornton và cộng sự, 2002). Bên cạnh những người chăn nuôi, hàng triệu công việc liên quan xuất hiện song song với chuỗi giá trị của nó, trong các dịch vụ và cung cấp các vật tư và trong cả chuỗi mắt xích tiêu thụ, chế biến và bán lẻ. Theo tính toán có từ khoảng 4 đến 17 công việc ngoài trang trại được phát sinh khi ta thu gom, chế biến và tiêu thụ được 100 lít sữa, số lượng lao động phụ thuộc vào số sản phẩm được bán ra (FAO/ILRI, 2004). Đặc điểm nổi bật của nông nghiệp Việt Nam là hệ thống sản xuất kết hợp mà rõ ràng nhất là sự kết hợp mật thiết giữa chăn nuôi và trồng trọt, trong đó trâu bò được sử dụng làm sức cày kéo trong trồng trọt, cũng như nuôi lợn và trồng lúa hỗ trợ lẫn nhau.
Ở đồng bằng Sông Hồng, nông dân thường ví cảnh sung túc với “lúa đầy bồ, lợn chật chuồng”, có nghĩa là nếu đầu lợn tăng sẽ có nhiều lúa gạo và ngược lại. Có thể thấy rất lâu rồi, phân chuồng được coi là loại phân có giá trị trong trồng lúa. Mặc dù lợn thực sự là tốn rất nhiều thóc gạo, nhưng trong hệ thống sản xuất nông hộ, sự mâu thuẫn này hình như không nghiêm trọng như ta nghĩ, có lẽ một phần vì người ta đã sử dụng hợp lý các nguồn thức ăn tại chỗ, một phần khác là do năng suất lúa vẫn còn có thể tăng mà chưa đạt đến mức giới hạn. Người ta có thể thấy những lợi thế rõ ràng của chăn nuôi quy mô nhỏ, như sự khép kín với trồng trọt, phù hợp với khả năng đầu tư và trình độ kỹ thuật của nông hộ nhỏ.
Nó cũng cho phép sử dụng tốt hơn các giống địa phương có đặc điểm là năng suất thấp nhưng lại thích nghi tốt với điều kiện sinh thái. Trong cộng đồng canh tác quy mô nhỏ, chăn nuôi có thể được coi là phương pháp có hiệu quả nhằm xóa đói giảm nghèo. Qua chăn nuôi, các sản phẩm có giá trị thấp (như ngũ cốc và phụ phẩm của nó) đã trở thành các sản phẩm protein động vật có giá trị cao. Sự cần thiết phải phát triển chăn nuôi bền vững Dân số thế giới tăng nhanh, đã làm nhu cầu về lương thực và thực phẩm tăng lên.
Từ đó, đòi hỏi cần phải phát triển nhanh các ngành nông nghiệp có năng suất cao, trong đó có chăn nuôi, bởi chăn nuôi có thể tạo ra khối lượng sản phẩm lớn hơn rất nhiều so với trồng trọt trên cùng một đơn vị diện tích và trong cùng một khoảng thời gian. Mặt khác, sản phẩm chăn nuôi cũng mang lại giá trị dinh dưỡng cao. Ngoài ra, ngành này còn có thể tận dụng được những loại thực phẩm thứ cấp mà con người không dùng hoặc không thể dùng được nữa để làm nguồn nguyên liệu chế biến thức ăn cho vật nuôi như các loại ngũ cốc, các loại phụ phẩm của những quy trình sản xuất thực phẩm, các loại cá tôm phế phẩm, phụ phẩm, vỏ sò… những thứ đó nếu không được chế biến làm thức ăn cho gia súc, gia cầm thì có thể gây ô nhiễm môi trường và phải tốn kém chi phí xử lý. Do vậy, phát triển chăn nuôi rất có ý nghĩa về mặt kinh tế do có thể khai thác và tận dụng các loại kể trên.
Song song với chuỗi giá trị mang lại, ngành chăn nuôi tạo ra rất nhiều việc làm liên quan trong các ngành: sản xuất con giống, chế biến thức ăn, dịch vụ thú ý, sản xuất thiết bị, dụng cụ cho chuồng trại, thu gom sản phẩm chăn nuôi, chế biến, tiêu thụ… phát triển theo. Như vậy, ngành chăn nuôi có tính lan tỏa lớn, phát triển ngành này sẽ làm các ngành liên quan khác phát triển theo, từ đó có thể tạo ra nhiều việc làm cho người lao động, góp phần ổn định xã hội và thúc đẩy nền kinh tế phát triển. Nội dung phát triển chăn nuôi theo hướng bền vững 1. Về kinh tế - Hình thành các vùng chăn nuôi hàng hóa rõ nét; chuyên môn hóa và đa dạng hoá sản phẩm có giá trị kinh tế cao, gắn sản xuất với chế biến và thị trường tiêu thụ.
9 - Trình độ chăn nuôi được nâng cao, giống vật nuôi được cải thiện, hoàn thiện hệ thống tổ chức quản lý sản xuất và giống, hệ thống thú y, kiểm soát dịch bệnh, đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm và hệ thống kinh doanh tiêu thụ sản phẩm chăn nuôi. - Về mặt định lượng được thể hiện qua các chỉ tiêu khối lượng và giá trị sản phẩm tạo ra, năng suất vật nuôi và lợi nhuận mang lại cho người chăn nuôi. Với kết quả đạt được, cơ cấu ngành nông nghiệp dịch chuyển theo hướng tiến bộ, góp phần đáng kể trong phát triển nền kinh tế nói chung và ngành nông nghiệp nói riêng cũng như đưa chăn nuôi trở thành ngành sản xuất quan trọng trong nông nghiệp của huyện Tân Lạc.