Chương 1: 1. ư tưởng về nhà nư c pháp qu ền và hái niệm nhà nư c pháp qu ền 1. Tư tưởng về nhà nước pháp quyền ở phương Đông Tư tưởng về nhà nước pháp quyền chủ y u xuất hiện ở phương Tây, nhưng ở phương Đông, ngay từ thời cổ đại, có một số nhà tư tưởng đã có mầm mống liên quan đ n tư tưởng về nhà nước pháp quyền. Nhà nước xuất hiện sớm nhất ở Ai Cập cổ đại (khoảng th kỷ IV – III TCN) trên cơ sở quan niệm về quyền lực tối cao, được thần thánh hóa của Pharaon và quan niệm về sức mạnh của thần linh.
Song, sự thống trị chuyên ch lâu dài của các Pharaon đã làm cho khát vọng về tự do, công lý của người dân Ai Cập phát triển mạnh; họ mơ ước về một xã hội mà “pháp luật phải công minh và thống nhất với tất cả”. Ở Babylon cổ đại, dưới triều đại Hammurabi, Bộ luật Hammurabi với 282 điều đã ra đời, cũng là bộ luật đầu tiên của nhân loại, hiện thân cho sức mạnh của vương quyền, là công cụ để bảo vệ ch độ cai trị chuyên ch. Tương tự như Ai Cập và Babylon, ở Ấn Độ cổ đại, dưới triều đại Maurya, trên cơ sở Bà La Môn giáo, Bộ luật Manu đã ra đời, đảm đương vai trò là công cụ để bảo vệ thần quyền, vương quyền và quản lý đất nước. Trung Quốc cổ đại là một trong những quốc gia có những nhà tư tưởng có quan niệm về pháp luật tự nhiên, vai trò của pháp luật trong cai trị xã hội – những mầm mống tư tưởng về nhà nước pháp quyền; nổi bật trong đó là tư tưởng của Lão Tử và Hàn Phi Tử.
Lão Tử (430 – 340 TCN) với thuy t vô vi và tư tưởng trị nước “vô vi nhi trị” lại cho rằng, các luật lệ để chuẩn hóa và cai trị chỉ dẫn tới một xã hội 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khó kiểm soát hơn. Con người cần phải sống thuận theo lẽ tự nhiên, “lấy nhu thắng cương”, thuận theo những quy luật của tự nhiên. Học thuy t vô vi của Đạo gia bộc lộ nhiều ưu điểm: Đó là việc thể ch hóa luật tự nhiên, tạo ra pháp quyền tự nhiên – thứ pháp luật khi n con người tự giác tuân theo; đồng thời, Lão Tử cũng đòi hỏi các quyền tự nhiên cho con người, đòi hỏi sự công bằng, bình đẳng trong xã hội. Thuy t vô vi của Lão Tử có những điểm tương đồng với lý thuy t về pháp quyền tự nhiên mà các nhà tri t học Hà Lan sáng lập vào th kỷ XVI – XVII.
Thuy t pháp quyền tự nhiên chỉ ra: nhà nước và pháp luật không phải do Chúa tạo ra, mà do sự thỏa thuận của con người với nhau, phù hợp với quyền tự nhiên và quy luật tự nhiên. Thuy t pháp quyền tự nhiên cũng nhấn mạnh đ n việc thể ch hóa các quyền tự nhiên vốn có của con người, lấy các quyền này làm cơ sở để xây dựng pháp luật. Việc hạn ch quyền lực nhà nước được thực hiện bằng những đòi hỏi tự do tự nhiên của con người, tôn trọng cái tôi cá nhân và thỏa thuận xã hội – thông qua luật pháp. Con người trong xã hội này sẽ tuân thủ luật pháp một cách tự giác, như là một lẽ tự nhiên.
Mặt khác, lý thuy t về pháp quyền tự nhiên cũng yêu cầu tự do cho con người, đòi hỏi sự thỏa thuận xã hội, đảm bảo các lợi ích của nhân dân thông qua pháp luật. Song, điểm khác biệt là, n u pháp quyền tự nhiên của tri t học phương Tây th kỷ XVI – XVII chỉ có được khi con người rời bỏ trạng thái tự nhiên, tham gia vào xã hội công dân thông qua các thỏa thuận chung thì Lão Tử lại cho rằng, con người nên sống thuận theo tự nhiên, quay trở về với trạng thái nguyên sơ, nguyên thủy. Ông chưa tính đ n việc, con người n u cứ tồn tại một cách tự nhiên thì trong khi thực hiện quyền tự nhiên và lợi ích của mình, con người dễ xâm phạm đ n tự do và lợi ích của người khác; hơn th , con người sống thuận theo tự nhiên, đồng nghĩa với việc triệt tiêu động lực phát triển của xã hội. Điểm hạn ch này cũng là dễ hiểu khi 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đánh giá khách quan từ nhận thức thời đại cũng như thực tiễn xã hội Trung Quốc lúc bấy giờ.
Một trong những tư tưởng có nhiều y u tố liên quan đ n tư tưởng về nhà nước pháp quyền là tư tưởng pháp trị do Hàn Phi Tử (281 – 233 TCN) sáng lập. Ông chủ trương phải dựa vào pháp luật để cai trị xã hội. Đây được coi là tư tưởng hạt nhân về vai trò của pháp luật trong nhà nước phương Đông. Hàn Phi Tử cho rằng, quân tử và thánh nhân quá hi m; hơn nữa, dù có quân tử, thánh nhân nhưng n u không có pháp (luật) làm quy củ, thì cũng không thể cai trị nổi đất nước một ngày.
Theo ông, cách cai trị dựa trên “nhân trị”, đạo đức của nhà cầm quyền là trái với thực tiễn; nghĩa vụ của ông vua không phải chăm lo đ n việc tu thân, mà thể hiện ở việc ông ta đưa ra các đạo luật minh bạch để điều chỉnh hành vi của dân chúng và cai trị xã hội. Hàn Phi Tử coi pháp luật là công cụ để gìn giữ hòa bình, xây dựng đất nước và tạo ra sự cộng bằng trong xã hội: “Bậc thánh nhân hiểu rõ cái thực t của việc phải và trái, xét rõ thực chất của việc trị và loạn, cho nên trị nước thì nêu rõ pháp luật đúng đắn, bày ra hình phạt nghiêm khắc để chữa cái loạn của dân chúng, trừ bỏ cái họa trong thiên hạ. Khi n cho kẻ mạnh không lấn át người y u, kẻ đông không xúc phạm số ít, người già cả được thỏa lòng, người trẻ và cô độc được trưởng thành, biên giới không bị xâm lấn, vua và tôi thân yêu nhau, cha con giữ gìn cho nhau”[29, tr. Pháp luật theo Hàn Phi phải xuất phát từ hiện thực xã hội, phản ánh thực tiễn, điều chỉnh các hành vi, các quan hệ xã hội đang diễn ra.
Ông nhấn mạnh: “Không có nước nào luôn luôn mạnh, cũng không có nước nào luôn luôn y u. Hễ những người thi hành pháp luật mà mạnh thì nước mạnh, còn hễ những người thi hành pháp luật y u thì nước y u”[29, tr. Bởi vậy, pháp luật ở thời Hàn Phi không phân biệt giàu nghèo, địa vị xã hội, bậc đại thần vi phạm cũng phải chịu tội như dân thường: “pháp luật là mệnh lệnh ban bố rõ ràng ở nơi cửa công, hình phạt chắc chắn 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đối với lòng dân, thưởng cho những kẻ cẩn thận giữ pháp luật, nhưng phạt những kẻ làm trái lệnh” [29, tr. Ông cho rằng, phải xây dựng những bộ luật rõ ràng, công bố trước toàn thể dân chúng, dựa vào thưởng phạt nghiêm minh để kiềm ch , ràng buộc, điều khiển nhận thức và hành vi con người.
Ông đưa ra bốn nguyên tắc để thực hiện “pháp trị”: 1 – Chú trọng giáo dục pháp luật; 2 – Mọi người đều phải tuân thủ pháp luật; 3 – Thưởng phạt công minh; 4 – K t hợp giáo dục đạo đức. Hàn Phi cho rằng, “pháp trị” cần có “thuật” và “th ” tương hỗ. Nhà vua phải có “thuật” để dùng người: “Nhà vua không có thuật trị nước thì ở trên bị che đậy; bầy tôi mà không có pháp luật thì cái loạn sinh ra ở dưới. Hai cái không thể thi u cái nào, đó đều là những công cụ của bậc đ vương” [29, tr.
“Th ” là sức mạnh uy quyền tối cao của ông vua: “Cái th là cơ sở để thẳng đám đông” [29, tr. 524], là công cụ thống trị của ông vua nói riêng, bộ phận thống trị xã hội nói chung. Tư tưởng của Hàn Phi Tử được coi là cấp ti n so với xã hội lúc bấy giờ. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng, pháp luật ở đây là pháp luật của vua, do vua đặt ra và vì vua.
Pháp trị suy cho cùng chỉ là công cụ để cai trị. Đây cũng là hạn ch lớn nhất của thuy t pháp trị. Như vậy, những mầm mống tư tưởng về xây dựng nhà nước pháp quyền đã sớm hình thành ở phương Đông. Tư tưởng pháp trị của Hàn Phi Tử đề cao vai trò của luật pháp trong quản lý xã hội; đây chính là một trong những nội dung cốt lõi, đặc trưng căn bản của nhà nước pháp quyền.
Hay với tư tưởng của Lão Tử, vấn đề về các quyền tự nhiên con người cũng đã được đặt ra và yêu cầu giải quy t trong mối quan hệ với xã hội nói chung. Tư tưởng về nhà nước pháp quyền ở phương Tây Ở phương Tây, tư tưởng về nhà nước pháp quyền xuất hiện từ thời kỳ Hy Lạp cổ đại, hình thành, vận động và phát triển cho đ n ngày nay. Các nhà 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tư tưởng ti p cận nhà nước pháp quyền từ nhiều góc độ, nhưng tựu chung lại có thể khái quát ở một số nội dung như sau: Một , quan ni m v va trò của luật p áp tro xã ội Ngay từ thời cổ đại, các nhà tư tưởng phương Tây đánh giá cao vai trò của luật pháp trong nhà nước và xã hội. Solon (638-559 TCN) được coi là người khởi xướng tư tưởng về nhà nước pháp quyền.
Lần đầu tiên, luật pháp được quan niệm có quyền lực ngang hàng với quyền lực nhà nước, là phương tiện để đạt tới tự do và công bằng: “Ta giải phóng tất cả mọi người bằng quyền lực của pháp luật, bằng sự k t hợp của sức mạnh và pháp luật” [57, tr. Solon đã dùng tư tưởng này để cải cách nhà nước Athens và tạo ra nền dân chủ Athens. Ti p đó, các nhà tri t học cổ đại như Heraclitus, Socrates, Democritus, Cicero… cũng đã nhận thức rõ vai trò của pháp luật trong đời sống xã hội và “quyền lực nhà nước được xem là công bằng, khi nó thừa nhận luật pháp và đồng thời bị hạn ch bởi luật pháp” [22, tr. Plato (427-347 TCN) cho rằng: “Tôi nhìn thấy sự tận số của nhà nước, khi pháp luật không còn hiệu lực và phụ thuộc vào một chính quyền nào đó.