mở đầu cho thời kỳ đô thị hóa lần thứ 4 trên vùng đất Thừa Thiên Huế theo hình thái đô thị mới đầu thế kỷ XX.2) 18 Vào thế kỉ 20 cùng với sự ra đời của thị xã Huế (12/07/1899) và nâng cấp lên thành phố Huế (12/12/1929) thì địa giới hành chính Huế cũng được mở rộng. Như vậy, kể từ năm1899, Huế được xác lập không gian hành chính đô thị cụ thể, góp phần không nhỏ vào việc đẩy nhanh quá trình đô thị hóa tại Huế. Thị xã Huế không cai quản khu vực kinh thành, mà chỉ bao gồm vùng phụ cận 4 phía bao quanh kinh thành, giới hạn bởi các con sông đào và dải đất bờ Nam sông Hương. Trong giai đoạn thị xã Huế (1899 - 1929), trải qua ba lần điều chỉnh, thị xã Huế hình thành nên 9 phường phân bố trên phạm vi cả tả ngạn và hữu ngạn sông Hương.
Ngày 12/12/1929, thị xã Huế được quyết định nâng cấp lên thành phố Huế. Trong giai đoạn thành phố Huế (1929 - 1945), toàn thành phố được tổ chức thành 11 phường theo tên mới lấy chữ Phú làm nền chung. Khu vực phía bắc sông Hương có 3 phường là Phú Hòa, Phú Bình, Phú Thịnh. Khu vực cồn Gia Hội có 4 phường là Phú Cát, Phú Mỹ, Phú Thọ, và Phú Hậu.
Khu vực phía nam sông Hương có 4 Phường là Phú Ninh, Phú Vĩnh, Phú Hội và Phú Nhuận. Trong 60 năm, đô thị Huế chuyển dịch dưới sự điều chỉnh của thực dân Pháp. Quá trình đô thị hóa giai đoạn này đã không mang nặng tính chất “đô thành hóa” như giai đoạn trước. Đứng dưới góc độ đô thị, thực dân Pháp đã thổi một “cơn gió mới” vào quá trình đô thị hóa Huế trên cơ sở tôn trọng và tiếp thu các yếu tố truyền thống.
Nhìn chung, đô thị Huế trong thời kì Pháp thuộc thay đổi theo chiều hướng mở rộng và tăng cường về quy mô và diện mạo. Sự xuất hiện của thực dân Pháp đồng nghĩa với sự xuất hiện của một nền kinh tế tư bản - thực dân ở Huế còn ở mức độ thấp nhưng phần nào làm thay đổi phần “thị” của Huế.Như vậy, vào giai đoạn Pháp thuộc đô thị Huế đã có một số chuyển đổi khá quan trọng, nếu như phần “đô” được bổ sung bởi các công trình hành chính - dân sự thì phần “thị” ở Huế cũng dịch chuyển theo xu hướng bám sát phần “đô” hơn. Các khu phố- chợ mới ra đời, các hoạt động thương mại cũng khá nhộn nhịp. Đời sống đô thị ngày càng đậm đà hơn.
Thời hiện đại (xem Hình 1.3) Từ năm 1945-1954, Chính phủ lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã tiến hành kiện toàn lại bộ máy quản lý nhà nước, thành lập các thành phố Hà Nội, Hải Phòng, Nam Định, Vinh, Huế, Đà Nẵng, Đà Lạt, Sài Gòn. Thành phố Huế dưới sự quản lý của Chính quyền cách mạng. Ranh giới thành phố được mở rộng hơn tới các huyện Phú Vang và Hương Thủy. Sau năm 1975, Huế là tỉnh lỵ của tỉnh Bình Trị Thiên (cũ) gồm 18 phường, 22 xã.
Với sự phát triển của nền kinh tế thị trường sau chiến tranh, trung tâm đô thị Huế được mở rộng những khu phố xung quanh. Một số lượng lớn các công trình kiến trúc xuất hiện ngày càng nhiều. Tuy nhiên, sau khi có được các quyền sử dụng đất, lãnh thổ, việc đối xử với các không gian chuyển tiếp giữa kiến trúc cổ với kiến trúc hiện đại ở hai bờ sông Hương đã không được tôn trọng như thời kỳ trước đó. Sau năm 1975 đến nay, những toà nhà lớn, những kiến trúc lộn xộn xuất hiện cạnh ngay sông Hương như khách sạn Century, chợ Đông Ba,…Các kiến trúc trong khu phố Tây đã dần dần bị thay thế bằng một loại kiến trúc hỗn tạp, xuất hiện nhiều hơn nữa các công trình lớn, nhiều kiến trúc cao đến trên dưới mười tầng, ví dụ khách sạn Tân Hoàng Cung, đã phá hủy nghiêm trọng cảnh quan sông Hương và diện mạo khu phố Tây ở bờ Nam sông Hương.
Sau ngày đất nước thực hiện chính sách mở cửa hội nhập quốc tế (1986) đi dần vào nền kinh tế thị trường, kiến trúc đô thị Huế theo đó cũng phát triển mạnh mẽ chưa từng thấy: Kiến trúc cũ nhỏ, thấp bị đập phá xây dựng kiến trúc mới cao, to; những khoảng đất trống xen lẫn các kiến trúc cũ chuyển đổi chức năng, xây dựng vào đó những kiến trúc mới bất chấp yêu cầu phải hài hoà với kiến trúc cũ, những kiểu mẫu kiến trúc mới xa lạ với kiến trúc Huế. Năm 1989 Thừa Thiên tách khỏi tỉnh Bình Trị Thiên, Huế là thành phố tỉnh lỵ của Thừa Thiên - Huế gồm 18 phường, 5 xã và hiện nay là 27 phường. Ngày 24 tháng 9 năm 1992, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 355-CT công nhận thành phố Huế là đô thị loại 2. Ngày 24 tháng 8 năm 2005, Chính phủ Việt Nam 20 ban hành quyết định số 209/2005/QĐ-TTG, theo đó, thành phố Huế được nâng từ đô thị loại 2 lên đô thị loại 1 nhưng không trực thuộc trung ương mà trực thuộc tỉnh Thừa Thiên Huế.
Sau khi Huế được công nhận là đô thị loại 1, Bộ Chính trị Khoá X ngày 25 tháng 5 năm 2009 đã ra Kết luận số 48-KL/TW về "Xây dựng, phát triển tỉnh Thừa Thiên Huế và đô thị Huế đến năm 2020", trong đó nêu rõ phương hướng: "Xây dựng Thừa Thiên Huế trở thành thành phố trực thuộc Trung ương trong vài năm tới, là trung tâm của khu vực miền Trung và một trong những trung tâm lớn, đặc sắc của cả nước về văn hóa, du lịch; khoa học-công nghệ, y tế chuyên sâu và giáo dục – đào tạo đa ngành, đa lĩnh vực, chất lượng cao. Phấn đấu năm 2020, Thừa Thiên Huế xứng tầm là trung tâm đô thị cấp quốc gia, khu vực và quốc tế, một trong những trung tâm kinh tế, văn hóa, khoa học - công nghệ, y tế, đào tạo lớn của cả nước và khu vực các nước Đông Nam Châu Á. Đặc điểm cấu trúc khu phố Tây ở bờ Nam sông Hƣơng thời Pháp thuộc Vào cuối thế kỷ XIX- đầu thế kỷ XX, người Pháp đã tạo ra ở bờ Nam sông Hương một phân khu kiến trúc theo lối mới mà bấy giờ họ gọi là “quartier Européenne” hoặc “Ville Européenne”, tạm dịch là phố Tây. Họ gọi như vậy để phân biệt với khu vực kiến trúc cung đình cổ kính ở bên kia sông là “Ville Annamite”.4) Cấu trúc khu phố Tây được chia thành các khu đất, dựa trên 2 trục không gian chính và vuông góc với nhau (đường Lê Lợi và đường Hùng Vương ngày nay).
Đoạn giao nhau này gần như được xem là khoảng không gian đẹp nhất của khu phố này, tiếp nối giữa khu phố cổ và khu phố mới thông qua cầu Thành Thái (cầu Trường Tiền ngày nay). Dọc theo đường Jules Ferry (đường Lê Lợi hiện nay) bên bờ Nam sông Hương, người Pháp dựng lên các công trình Toà Khâm sứ Trung Kỳ, Khách sạn Morin, sở Công chánh, Câu lạc bộ Thể thao, chi nhánh Ngân hàng Đông Dương, Bệnh viện Huế, Phủ Doãn, Trường Đồng Khánh, trường Quốc Học, Nhà Công sứ, Toà Công sứ, Viện Dân biểu Trung Kỳ… Các công trình dọc theo đường 21 Thuộc địa số 01 (đường Hùng Vương ngày nay) người Pháp xây dựng Đồn De Courcy (thường gọi là đồn Săn đá ), Lầu Ông Sáu, Bót Cò…[4] (xem Hình 1.12) Các công trình được định vị trên trục không gian đường Jules Ferry tiếp giáp với sông Hương tạo nên một sự chuyển tiếp không gian rất nhẹ nhàng và đầy tính Huế khi để lại cho sông Hương một khoảng xanh cần thiết giống như bên bờ Bắc sông Hương. Mặc dù khu phố mới bị coi là “khu phố thuộc địa”, nhưng có một điều may mắn là người Pháp đã quy hoạch và xây dựng khu phố Tây ở Huế một cách có ý thức. Họ tôn trọng giá trị tự nhiên của sông Hương nói riêng và vẻ đẹp hài hòa của tổng thể Kinh đô Huế nói chung, họ đã không tạo ra đối nghịch nào với phong cảnh tự nhiên và phong cách vốn có của Huế xưa.
Các công ốc và dinh thự tân thời đều được xây dựng ở những vị trí hơi cách xa bờ sông Hương, phần lớn ở bên lề Nam của đường Jules Ferry, khống chế chiều cao không quá hai tầng. Từ bờ sông lên đến lề phía Bắc của con đường là những thảm cỏ xanh hoặc những hoa viên xinh xắn. Ở hai lề đường ấy, họ còn trồng những hàng cây đại thọ, vừa để làm mát và đẹp cho con đường, vừa để làm giải phân cách không gian giữa khu phố Tây với sông Hương và bờ Bắc. Khu phố Tây không phải chỉ phụ thuộc vào các công trình đơn lẻ mà còn đạt được sự thành công trong việc hòa nhập giữa công trình và cảnh quan công trình, thiên nhiên, đường phố tạo nên một không gian hài hòa, cân đối với không gian chung của đô thị.
Khu phố Tây là một thành phần cấu trúc đô thị mới được bổ sung vào đô thị cổ của Huế và nó càng làm tăng thêm tính đa dạng của hình thái không gian đô thị của miền núi Ngự - sông Hương. Nhờ có ý thức như thế, cho nên trong một thời gian dài, ít nhất là đến năm 1954, hai hệ thống kiến trúc ở hai bờ con sông, tuy ra đời trong hai thời đại lịch sử khác nhau và xuất hiện từ hai nền văn hóa khác nhau, nhưng vẫn cùng tồn tại một cách êm đẹp trên một mẫu số chung về giá trị nghệ thuật. 22 KẾT LUẬN CHƢƠNG 1 Cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, dưới chế độ thực dân - phong kiến, bên cạnh việc bóc lột và tận thu tài nguyên thiên nhiên của Việt Nam, người Pháp cũng đã thành công trong việc mở mang các đô thị, xây dựng nhiều công trình kiến trúc có chất lượng nghệ thuật, tạo lập và vận hành một số tiện ích công cộng của đô thị…Thời kỳ này đánh dấu bước chuyển biến của các thành thị kiểu phương Đông bước sang giai đoạn phát triển hiện đại và mang dấu ấn một đô thị kiểu phương Tây. Qua hơn ba trăm năm, đô thị Huế được định hình bởi những biến động lớn lao của lịch sử, cùng với tác động của điều kiện tự nhiên, mà kết quả là kiến trúc cổ truyền và kiến trúc thuộc địa đã gặp nhau, cùng chung sống và hòa hợp trong một thành phố đẹp và thơ.
Năm 1802, vua Gia Long bắt đầu xây kinh thành, đánh dấu bước phát triển đầu tiên của đô thị Huế. Trung tâm đô thị nằm trên bờ Bắc sông Hương với kinh thành và vùng phụ cận.