Giá trị kiến trúc Pháp ở bờ Nam sông Hương trong không gian đô thị di sản Huế

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu kiến trúc giá trị kiến trúc pháp ở bờ nam sông hương trong không gian đô thị di sản huế, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Tôn Nữ Diễm Quỳnh
• Người hướng dẫn: PGS.KTS Nguyễn Khởi
• Trường học: Trường Đại Học Kiến Trúc Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kiến Trúc
• Đề tài: Giá Trị Kiến Trúc Pháp Tại Bờ Nam Sông Hương Trong Không Gian Đô Thị Di Sản Huế
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Kiến Trúc
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Tổng quan về những nghiên cứu có liên quan đến đề tài
• 1.3. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.4. Nội dung nghiên cứu
• 1.5. Giới hạn nghiên cứu
• 1.6. Phương pháp nghiên cứu
• 2. PHẦN 2: NỘI DUNG
• 2.1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ KIẾN TRÚC PHÁP Ở BỜ NAM SÔNG HƯƠNG
• 2.1.1. Sự du nhập của kiến trúc Pháp vào Việt Nam giai đoạn 1858-1945
• 2.1.1.1. Bối cảnh lịch sử Việt Nam giai đoạn 1858-1945

Tóm tắt

I. Tổng quan về giá trị kiến trúc Pháp tại bờ Nam sông Hương

Kiến trúc Pháp tại bờ Nam sông Hương là một phần không thể thiếu trong không gian đô thị di sản Huế. Những công trình này không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn phản ánh lịch sử và văn hóa của vùng đất cố đô. Từ giữa thế kỷ XIX đến nửa thế kỷ XX, nhiều công trình kiến trúc Pháp đã được xây dựng, tạo nên một bức tranh đa dạng về kiến trúc đô thị. Các công trình như Trường Quốc học Huế, Trường Đồng Khánh, và khách sạn Morin là những minh chứng cho sự giao thoa văn hóa giữa phương Đông và phương Tây. Những giá trị này không chỉ nằm ở hình thức kiến trúc mà còn ở ý nghĩa lịch sử và văn hóa mà chúng mang lại cho cộng đồng địa phương.

1.1. Lịch sử hình thành kiến trúc Pháp tại Huế

Kiến trúc Pháp bắt đầu du nhập vào Huế từ giữa thế kỷ XIX, khi Pháp thiết lập quyền kiểm soát tại Việt Nam. Những công trình đầu tiên được xây dựng nhằm phục vụ cho nhu cầu hành chính và giáo dục của thực dân Pháp. Sự kết hợp giữa phong cách kiến trúc phương Tây và các yếu tố văn hóa bản địa đã tạo nên những công trình độc đáo, mang đậm dấu ấn lịch sử.

1.2. Đặc điểm nổi bật của kiến trúc Pháp ở bờ Nam sông Hương

Kiến trúc Pháp tại bờ Nam sông Hương có nhiều đặc điểm nổi bật như sự kết hợp giữa các yếu tố cổ điển và hiện đại. Các công trình thường sử dụng vật liệu xây dựng bền vững, với các chi tiết trang trí tinh xảo. Hệ thống cửa sổ lớn, ban công và mái vòm là những đặc trưng dễ nhận thấy, tạo nên vẻ đẹp hài hòa với cảnh quan thiên nhiên xung quanh.

II. Vấn đề bảo tồn kiến trúc Pháp tại bờ Nam sông Hương

Hiện nay, nhiều công trình kiến trúc Pháp tại bờ Nam sông Hương đang đối mặt với tình trạng xuống cấp nghiêm trọng. Sự lão hóa của vật liệu, cùng với tác động của thời tiết và chiến tranh, đã làm giảm giá trị của những công trình này. Việc bảo tồn và cải tạo các công trình này là một thách thức lớn, đòi hỏi sự quan tâm và đầu tư từ chính quyền và cộng đồng.

2.1. Tình trạng xuống cấp của các công trình kiến trúc Pháp

Nhiều công trình kiến trúc Pháp đã có tuổi thọ từ 70 đến 100 năm, dẫn đến tình trạng xuống cấp nghiêm trọng. Các vấn đề như thấm dột, mục nát và hư hỏng vật liệu xây dựng đang diễn ra phổ biến. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến giá trị kiến trúc mà còn đến an toàn của người sử dụng.

2.2. Thách thức trong công tác bảo tồn di sản

Công tác bảo tồn di sản kiến trúc Pháp tại Huế gặp nhiều khó khăn do thiếu nguồn lực và sự quan tâm từ chính quyền. Nhiều công trình bị cải tạo không đúng cách, làm mất đi giá trị nguyên bản. Cần có những chính sách và biện pháp cụ thể để bảo tồn và phát huy giá trị của các công trình này.

III. Phương pháp bảo tồn kiến trúc Pháp hiệu quả tại Huế

Để bảo tồn giá trị kiến trúc Pháp tại bờ Nam sông Hương, cần áp dụng các phương pháp bảo tồn hiện đại kết hợp với việc tôn trọng giá trị lịch sử. Việc khảo sát, đánh giá hiện trạng và lập kế hoạch bảo tồn chi tiết là rất cần thiết. Cần có sự tham gia của cộng đồng và các chuyên gia trong lĩnh vực bảo tồn để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả.

3.1. Khảo sát và đánh giá hiện trạng công trình

Khảo sát hiện trạng các công trình kiến trúc Pháp là bước đầu tiên trong quá trình bảo tồn. Cần thu thập dữ liệu về tình trạng vật liệu, cấu trúc và các yếu tố tác động đến công trình. Việc này giúp xác định các biện pháp bảo tồn phù hợp.

3.2. Lập kế hoạch bảo tồn chi tiết

Sau khi đánh giá hiện trạng, cần lập kế hoạch bảo tồn chi tiết cho từng công trình. Kế hoạch này cần xác định rõ các biện pháp cần thực hiện, nguồn lực cần thiết và thời gian thực hiện. Sự tham gia của cộng đồng và các chuyên gia sẽ giúp nâng cao hiệu quả của kế hoạch.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về kiến trúc Pháp

Nghiên cứu về kiến trúc Pháp tại bờ Nam sông Hương không chỉ mang lại những hiểu biết về giá trị văn hóa mà còn giúp định hướng cho công tác bảo tồn. Các kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong việc phát triển du lịch, giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị di sản.

4.1. Ứng dụng trong phát triển du lịch

Kiến trúc Pháp tại bờ Nam sông Hương có tiềm năng lớn trong việc phát triển du lịch. Các công trình này có thể trở thành điểm đến hấp dẫn cho du khách, góp phần vào việc phát triển kinh tế địa phương. Cần có các chương trình quảng bá và phát triển sản phẩm du lịch liên quan đến di sản kiến trúc.

4.2. Nâng cao nhận thức cộng đồng về di sản

Nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị di sản kiến trúc Pháp là rất quan trọng. Các hoạt động giáo dục, hội thảo và chương trình truyền thông có thể giúp cộng đồng hiểu rõ hơn về giá trị văn hóa và lịch sử của các công trình này, từ đó tạo ra sự đồng thuận trong công tác bảo tồn.

V. Kết luận và tương lai của kiến trúc Pháp tại Huế

Giá trị kiến trúc Pháp tại bờ Nam sông Hương là một phần quan trọng trong không gian đô thị di sản Huế. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của các công trình này không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa mà còn tạo ra cơ hội phát triển bền vững cho cộng đồng. Cần có những chính sách và hành động cụ thể để đảm bảo rằng các giá trị này được bảo tồn cho các thế hệ tương lai.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn di sản

Bảo tồn di sản kiến trúc Pháp không chỉ là trách nhiệm của chính quyền mà còn là của toàn xã hội. Các giá trị văn hóa, lịch sử cần được gìn giữ và phát huy để tạo ra một môi trường sống tốt đẹp hơn cho cộng đồng.

5.2. Hướng đi tương lai cho kiến trúc Pháp tại Huế

Trong tương lai, cần có những nghiên cứu sâu hơn về kiến trúc Pháp tại Huế, từ đó đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả. Sự kết hợp giữa bảo tồn và phát triển sẽ giúp tạo ra một không gian đô thị hài hòa, bền vững và giàu giá trị văn hóa.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hệ thống di sản đô thị Huế sở hữu bề dày lịch sử hơn 300 năm hình thành và phát triển, lưu giữ 902 di tích lớn nhỏ cùng quần thể kiến trúc cung đình được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới. Bên cạnh các công trình truyền thống phương Đông, khu vực bờ Nam sông Hương còn lưu giữ quỹ di sản kiến trúc thời kỳ thuộc địa với khoảng 200 công trình được xây dựng từ cuối thế kỷ XIX đến năm 1945. Tuy nhiên, sau hành trình tồn tại từ 70 đến hơn 100 năm dưới tác động khắc nghiệt của thời tiết và áp lực đô thị hóa nhanh chóng, quỹ kiến trúc này đang đối mặt với nguy cơ xuống cấp trầm trọng về vật liệu và suy giảm tính toàn vẹn về cảnh quan không gian.

Vấn đề nghiên cứu cốt lõi được đặt ra là sự thiếu hụt cái nhìn toàn diện khi nhìn nhận kiến trúc Pháp như một thực thể độc lập, chưa đặt trong mối quan hệ hữu cơ và cộng hưởng với tổng thể không gian đô thị di sản cố đô. Mục tiêu chính của luận văn là xác định một cách khoa học các giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và quy hoạch của kiến trúc Pháp tại bờ Nam sông Hương; từ đó định vị rõ nét thành phần này trong cấu trúc đô thị di sản và đề xuất khung giải pháp bảo tồn thích ứng mang tính bền vững.

Phạm vi không gian nghiên cứu tập trung tại khu vực hữu ngạn sông Hương, giới hạn bởi sông Hương, sông An Cựu và tuyến đường Bà Triệu; phạm vi thời gian khảo sát từ mốc thiết lập Tòa Khâm sứ năm 1878 đến năm 1945. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp hệ thống luận cứ vững chắc giúp cân bằng tỷ lệ mật độ xây dựng từ 25% đến 35%, bảo tồn bản sắc "thành phố vườn" và duy trì đường chân trời đô thị hài hòa trước xu thế hiện đại hóa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự giao thoa của hai nền tảng lý thuyết chính trong lĩnh vực quy hoạch và bảo tồn đô thị:

• Lý thuyết Quỹ kiến trúc đô thị và Đô thị di sản: Tiếp cận theo khung lý luận bảo tồn thích ứng, coi di sản không phải là các cá thể bảo tàng đóng kín mà là một cơ thể sống vận động liên tục. Khung lý thuyết này khẳng định các công trình kiến trúc thuộc địa là bộ phận cấu thành hữu cơ của quỹ kiến trúc đô thị, cùng tồn tại bình đẳng và tương hỗ với kiến trúc cung đình và làng xã truyền thống.
• Lý thuyết Hình thái học đô thị và Thành phố vườn: Phân tích các mối quan hệ giữa cấu trúc ô phố, mạng lưới giao thông, tỷ lệ không gian xanh và mật độ xây dựng. Khung này làm rõ cách thức người Pháp tích hợp các mô hình quy hoạch phương Tây vào điều kiện tự nhiên bản địa.

Ba khái niệm học thuật cốt lõi được chuẩn hóa trong nghiên cứu gồm:

1. Silhouette đô thị (Đường chân trời/Hình bóng đô thị): Đường ranh giới tiếp giáp giữa quần thể công trình kiến trúc, thảm cây xanh với nền bầu trời nhìn từ các trục thị giác chính trên sông Hương.
2. Không gian chuyển tiếp sinh thái - nhân văn: Vùng đệm xanh dọc bờ sông với chiều cao công trình khống chế từ 2 đến 3 tầng, tạo sự kết nối mềm mại giữa bờ Nam hiện đại và bờ Bắc cổ kính.
3. Cấu trúc tổ hợp tia tán xạ: Mô hình không gian kinh điển châu Âu xuất phát từ quảng trường đầu cầu Trường Tiền tỏa ra các trục đường Hùng Vương, Hà Nội và Bến Nghé.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu khai thác nguồn dữ liệu đa tầng, kết hợp giữa tư liệu bản đồ địa chính từ năm 1874 đến 1945, các văn bản lưu trữ quy hoạch thời thuộc địa và hồ sơ khảo sát kỹ thuật của Sở Xây dựng Thừa Thiên Huế.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích (purposive stratified sampling) được áp dụng trên tổng thể 122 công trình kiến trúc Pháp đã được kiểm kê thực địa. Từ đó, tác giả lựa chọn 25 công trình tiêu biểu đại diện cho 5 phong cách kiến trúc và 4 nhóm chức năng (hành chính công quyền, giáo dục - y tế, thương mại - dịch vụ và nhà ở biệt thự) để khảo sát chuyên sâu. Lý do lựa chọn phương pháp này nhằm đảm bảo tính đại diện cao nhất về mặt niên đại, kỹ thuật kết cấu và khả năng thích ứng khí hậu.

Các phương pháp phân tích cụ thể bao gồm:

• Phương pháp điền dã và đo đạc thực tế: Thu thập dữ liệu hình học, cao độ, chụp ảnh hiện trạng và đánh giá mức độ tổn thương vật liệu.
• Phương pháp so sánh đồng đại và lịch đại: Đối chiếu hình thái kiến trúc Pháp tại Huế với kiến trúc cùng thời kỳ tại Hà Nội, Sài Gòn và Đà Lạt nhằm chỉ ra sắc thái bản địa hóa độc bản của Huế.
• Phương pháp thống kê và mô hình hóa không gian: Hệ thống hóa dữ liệu qua bảng phân loại ma trận và bản đồ GIS trong tiến trình nghiên cứu kéo dài 12 tháng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực địa và phân tích hình thái học đã mang lại 3 phát hiện khoa học quan trọng:

• Tính đa dạng và phân hóa rõ nét của 5 phong cách kiến trúc: Toàn bộ công trình bờ Nam phản ánh trung thực 3 giai đoạn lịch sử (trước năm 1900, 1900-1920 và 1920-1945) qua 5 ngôn ngữ tạo hình gồm: Phong cách Thực dân tiền kỳ (chú trọng công năng, hành lang cuốn vòm); Phong cách Tân cổ điển (bố cục đối xứng nghiêm ngặt, thức cột Hy Lạp - La Mã như Viện Dân biểu Trung Kỳ); Phong cách Địa phương Pháp (mái dốc, ống khói, ban công con tiện); Phong cách Đông Dương (kết hợp mái ngói bản địa, văng xê-nô chống mưa nắng); và Phong cách Moderne (hình khối tự do, cửa sổ tròn, phi đối xứng).
• Tỷ lệ không gian và quy chuẩn hình thái mẫu mực: Các công trình sở hữu mật độ xây dựng lý tưởng chỉ từ 25% đến 35%, hệ số sử dụng đất thấp với hơn 90% số công trình duy trì quy mô từ 1 đến 3 tầng. Khoảng lùi công trình sâu kết hợp với dải công viên ven sông tạo nên tỷ lệ diện tích cây xanh mặt nước chiếm tới hơn 60% tổng diện tích khu vực.
• Thực trạng suy thoái kết cấu ở mức báo động: Kết quả khảo sát 122 công trình cho thấy 100% công trình xây dựng trước năm 1900 đều xuất hiện tình trạng thấm dột, nứt vỡ vữa trát và mục ruỗng cấu kiện gỗ. Có khoảng 40% công trình đã bị biến đổi công năng tự phát hoặc cơi nới sai quy chuẩn, làm tổn hại nghiêm trọng đến diện mạo ban đầu.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tình trạng xuống cấp nhanh chóng bắt nguồn từ chế độ khí hậu nhiệt đới gió mùa khắc nghiệt của Huế với lượng mưa bình quân vượt 3000mm/năm, biên độ nhiệt hàng năm xấp xỉ 10°C và độ ẩm mùa mưa duy trì trên 90%. Ngoài ra, nhận thức chưa toàn diện của cộng đồng và sự thiếu vắng hành lang pháp lý chuyên biệt đã khiến nhiều biệt thự cổ bị phá dỡ để xây dựng các khối nhà cao tầng không phù hợp.

So sánh với các trung tâm đô thị thuộc địa như Hà Nội hay Sài Gòn, kiến trúc Pháp tại Huế thể hiện tính "chừng mực, khiêm nhường" rất riêng. Người Pháp tại Huế không áp đặt những khối tích đồ sộ lấn át cảnh quan mà chủ động lùi xa bờ sông Hương, nép mình dưới bóng cây đại thụ, tạo nên cuộc đối thoại văn hóa tinh tế giữa phương Tây và phương Đông.

Dữ liệu nghiên cứu thực trạng và phân loại công trình được hệ thống hóa trực quan thông qua bảng phân loại ma trận hình thái và biểu đồ cơ cấu tỷ lệ phong cách kiến trúc như sau:

Giai đoạn xây dựng	Phong cách kiến trúc chủ đạo	Đặc điểm cấu trúc & Vật liệu	Tỷ lệ phân bố ước tính (%)	Mức độ suy thoái kết cấu
Trước năm 1900	Thực dân tiền kỳ, Địa phương	Mặt bằng chữ nhật, hành lang rộng bao quanh, tường gạch chịu lực	20%	Nặng (Thấm dột, nứt vỡ kết cấu, mục gỗ)
1900 - 1920	Tân cổ điển, Địa phương cải biên	Bố cục đối xứng, thức cột cổ điển, chi tiết đắp nổi, kết cấu gạch - thép	35%	Trung bình đến nặng (Rạn nứt vữa, lún võng sàn)
1920 - 1945	Đông Dương, Moderne	Mái dốc vươn xa, thông gió tự nhiên, ứng dụng bê tông cốt thép hiện đại	45%	Trung bình (Xuống cấp bề mặt, cải tạo sai công năng)

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm giải quyết triệt để bài toán bảo tồn thích ứng và phát huy giá trị di sản bờ Nam sông Hương, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

1. Thiết lập quy chế quản lý quy hoạch và khống chế tầng cao nghiêm ngặt: Ban hành quy chuẩn khống chế chiều cao công trình mới xây dựng tại dải mặt tiền đường Lê Lợi không vượt quá 3 tầng (dưới 14m), mật độ xây dựng tối đa 35%, bảo toàn tuyệt đối trục nhìn cảnh quan và đường silhouette đô thị nguyên bản đến năm 2030 (Cơ quan chủ trì: UBND tỉnh Thừa Thiên Huế và Sở Xây dựng).
2. Số hóa và phân loại bảo tồn theo 3 cấp độ (Điểm - Diện - Mảng): Hoàn thành 100% hồ sơ kỹ thuật số và phân cấp bảo tồn cho khoảng 200 công trình kiến trúc Pháp giai đoạn 2026-2028; trong đó bảo tồn nguyên trạng nhóm công trình điểm nhấn (Trường Quốc Học, Ga Huế, Khách sạn Morin) và bảo tồn không gian tuyến cảnh quan đường Lê Lợi - Hùng Vương (Cơ quan chủ trì: Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế).
3. Áp dụng công nghệ trùng tu vật liệu và xử lý vi khí hậu chuyên sâu: Triển khai các giải pháp chống thấm mao dẫn, phục hồi vữa vôi truyền thống và gia cường cấu kiện bê tông cốt thép thoái hóa, đặt mục tiêu giảm tỷ lệ công trình xuống cấp nghiêm trọng xuống dưới 10% trước năm 2027 (Cơ quan thực hiện: Viện Khoa học Công nghệ Xây dựng phối hợp các đơn vị tư vấn chuyên ngành).
4. Tái sử dụng thích ứng (Adaptive Reuse) gắn với kinh tế di sản: Chuyển đổi công năng các biệt thự công sở cũ thành chuỗi không gian bảo tàng sống, trung tâm triển lãm nghệ thuật và dịch vụ du lịch cao cấp; phấn đấu gia tăng 25% đến 30% nguồn thu từ du lịch văn hóa để tái đầu tư cho công tác duy tu di sản (Cơ quan điều phối: Sở Du lịch kết hợp khối doanh nghiệp tư nhân).

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách đô thị: Sử dụng hệ thống dữ liệu điều tra 122 công trình làm cơ sở thực chứng để xây dựng khung pháp lý, ban hành quy chế quản lý kiến trúc cảnh quan phân khu bờ Nam sông Hương.
• Kiến trúc sư và chuyên gia quy hoạch đô thị: Tiếp cận mô hình tổ chức không gian "thành phố vườn", nguyên lý thiết kế thích ứng khí hậu nhiệt đới gió mùa và ứng dụng quy chuẩn hàng rào "thấp - thưa - thoáng" vào các đồ án đương đại.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Kiến trúc - Di sản: Khai thác kho tư liệu chuẩn xác về lịch sử hình thành, bản vẽ phân tích 5 phong cách kiến trúc thuộc địa và phương pháp luận nghiên cứu điền dã kết hợp định lượng.
• Nhà đầu tư và doanh nghiệp phát triển du lịch văn hóa: Tham khảo các mô hình chuyển đổi công năng công trình thích ứng nhằm phát triển chuỗi khách sạn boutique di sản, bảo tàng nghệ thuật và sản phẩm du lịch trải nghiệm cao cấp.

Câu hỏi thường gặp

1. Giá trị đặc trưng lớn nhất của kiến trúc Pháp tại bờ Nam sông Hương là gì?
Giá trị nổi bật nhất là tính hòa hợp tuyệt đối với cảnh quan thiên nhiên và tinh thần văn hóa bản địa. Thay vì đối đầu, khoảng 200 công trình kiến trúc Pháp đã tạo nên một tổng thể "thành phố vườn" với mật độ xây dựng thấp từ 25% đến 35%, lùi sâu sau bóng cây đại thụ để tôn vinh dòng sông Hương.

2. Tại sao mật độ xây dựng tại khu phố Tây Huế lại được khống chế ở mức rất thấp?
Quy hoạch thời kỳ này tuân thủ triết lý cân bằng sinh thái nhân văn, dành từ 65% đến 75% diện tích cho khuôn viên cây xanh, sân vườn và thảm cỏ. Cách bố trí này vừa giúp làm mát công trình tự nhiên trước mùa hè khô nóng, vừa tạo không gian đệm điều hòa không khí hoàn hảo.

3. Khí hậu khắc nghiệt tại Huế ảnh hưởng như thế nào đến tuổi thọ công trình?
Với lượng mưa vượt 3000mm/năm và độ ẩm mùa mưa trên 90%, 100% công trình có tuổi thọ từ 70 đến 100 năm tại đây đều đối mặt với hiện tượng ẩm mục cấu kiện gỗ, lún võng nền móng và bong tróc vữa trát, đòi hỏi kỹ thuật trùng tu chuyên biệt.

4. Cấu trúc mạng lưới giao thông bờ Nam sông Hương có điểm gì đặc biệt?
Khu vực được quy hoạch theo tổ hợp tia tán xạ kinh điển bắt đầu từ cầu Trường Tiền tỏa ra 3 trục đường Hùng Vương, Hà Nội và Bến Nghé, cắt vuông góc với các trục song song bờ sông (Lê Lợi, Trần Cao Vân), tạo nên mạng lưới ô bàn cờ thông thoáng và giàu tính thẩm mỹ.

5. Giải pháp cấp bách nào cần thực hiện ngay để cứu vãn các công trình đang xuống cấp?
Giải pháp cấp thiết nhất là số hóa 100% hồ sơ kỹ thuật, phân loại bảo tồn theo 3 cấp độ (điểm - diện - mảng) và ban hành quy định nghiêm cấm đập phá, cơi nới trái phép đối với các công trình có giá trị lịch sử cao trước năm 2027.

Kết luận

• Nghiên cứu đã khẳng định kiến trúc Pháp tại bờ Nam sông Hương là một bộ phận không thể tách rời của quỹ di sản đô thị Huế, tạo nên sự dung hợp hài hòa giữa văn hóa phương Đông và phương Tây.
• Hệ thống hóa toàn diện 5 phong cách kiến trúc qua 3 giai đoạn lịch sử trên tổng thể 122 công trình khảo sát, làm sáng tỏ các giá trị thích ứng khí hậu và tỷ lệ mật độ xây dựng 25% - 35%.
• Đánh giá thực trạng xuống cấp nghiêm trọng của hệ kết cấu sau hơn 100 năm tồn tại, chỉ ra những bất cập trong công tác quản lý quy hoạch và áp lực chuyển đổi đô thị.
• Đề xuất khung giải pháp đồng bộ 4 điểm: thiết lập quy chế tầng cao dưới 14m, số hóa di sản 100%, ứng dụng kỹ thuật trùng tu thích ứng và tái sử dụng công trình phục vụ kinh tế di sản.
• Lộ trình hành động giai đoạn 2026-2030 đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt của chính quyền và cộng đồng nhằm giữ gìn bản sắc đô thị di sản Huế độc bản cho thế hệ mai sau.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho thời kỳ đô thị hóa lần thứ 4 trên vùng đất Thừa Thiên Huế theo hình thái đô thị mới đầu thế kỷ XX.2) 18 Vào thế kỉ 20 cùng với sự ra đời của thị xã Huế (12/07/1899) và nâng cấp lên thành phố Huế (12/12/1929) thì địa giới hành chính Huế cũng được mở rộng. Như vậy, kể từ năm1899, Huế được xác lập không gian hành chính đô thị cụ thể, góp phần không nhỏ vào việc đẩy nhanh quá trình đô thị hóa tại Huế. Thị xã Huế không cai quản khu vực kinh thành, mà chỉ bao gồm vùng phụ cận 4 phía bao quanh kinh thành, giới hạn bởi các con sông đào và dải đất bờ Nam sông Hương. Trong giai đoạn thị xã Huế (1899 - 1929), trải qua ba lần điều chỉnh, thị xã Huế hình thành nên 9 phường phân bố trên phạm vi cả tả ngạn và hữu ngạn sông Hương.

Ngày 12/12/1929, thị xã Huế được quyết định nâng cấp lên thành phố Huế. Trong giai đoạn thành phố Huế (1929 - 1945), toàn thành phố được tổ chức thành 11 phường theo tên mới lấy chữ Phú làm nền chung. Khu vực phía bắc sông Hương có 3 phường là Phú Hòa, Phú Bình, Phú Thịnh. Khu vực cồn Gia Hội có 4 phường là Phú Cát, Phú Mỹ, Phú Thọ, và Phú Hậu.

Khu vực phía nam sông Hương có 4 Phường là Phú Ninh, Phú Vĩnh, Phú Hội và Phú Nhuận. Trong 60 năm, đô thị Huế chuyển dịch dưới sự điều chỉnh của thực dân Pháp. Quá trình đô thị hóa giai đoạn này đã không mang nặng tính chất “đô thành hóa” như giai đoạn trước. Đứng dưới góc độ đô thị, thực dân Pháp đã thổi một “cơn gió mới” vào quá trình đô thị hóa Huế trên cơ sở tôn trọng và tiếp thu các yếu tố truyền thống.

Nhìn chung, đô thị Huế trong thời kì Pháp thuộc thay đổi theo chiều hướng mở rộng và tăng cường về quy mô và diện mạo. Sự xuất hiện của thực dân Pháp đồng nghĩa với sự xuất hiện của một nền kinh tế tư bản - thực dân ở Huế còn ở mức độ thấp nhưng phần nào làm thay đổi phần “thị” của Huế.Như vậy, vào giai đoạn Pháp thuộc đô thị Huế đã có một số chuyển đổi khá quan trọng, nếu như phần “đô” được bổ sung bởi các công trình hành chính - dân sự thì phần “thị” ở Huế cũng dịch chuyển theo xu hướng bám sát phần “đô” hơn. Các khu phố- chợ mới ra đời, các hoạt động thương mại cũng khá nhộn nhịp. Đời sống đô thị ngày càng đậm đà hơn.

Thời hiện đại (xem Hình 1.3) Từ năm 1945-1954, Chính phủ lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã tiến hành kiện toàn lại bộ máy quản lý nhà nước, thành lập các thành phố Hà Nội, Hải Phòng, Nam Định, Vinh, Huế, Đà Nẵng, Đà Lạt, Sài Gòn. Thành phố Huế dưới sự quản lý của Chính quyền cách mạng. Ranh giới thành phố được mở rộng hơn tới các huyện Phú Vang và Hương Thủy. Sau năm 1975, Huế là tỉnh lỵ của tỉnh Bình Trị Thiên (cũ) gồm 18 phường, 22 xã.

Với sự phát triển của nền kinh tế thị trường sau chiến tranh, trung tâm đô thị Huế được mở rộng những khu phố xung quanh. Một số lượng lớn các công trình kiến trúc xuất hiện ngày càng nhiều. Tuy nhiên, sau khi có được các quyền sử dụng đất, lãnh thổ, việc đối xử với các không gian chuyển tiếp giữa kiến trúc cổ với kiến trúc hiện đại ở hai bờ sông Hương đã không được tôn trọng như thời kỳ trước đó. Sau năm 1975 đến nay, những toà nhà lớn, những kiến trúc lộn xộn xuất hiện cạnh ngay sông Hương như khách sạn Century, chợ Đông Ba,…Các kiến trúc trong khu phố Tây đã dần dần bị thay thế bằng một loại kiến trúc hỗn tạp, xuất hiện nhiều hơn nữa các công trình lớn, nhiều kiến trúc cao đến trên dưới mười tầng, ví dụ khách sạn Tân Hoàng Cung, đã phá hủy nghiêm trọng cảnh quan sông Hương và diện mạo khu phố Tây ở bờ Nam sông Hương.

Sau ngày đất nước thực hiện chính sách mở cửa hội nhập quốc tế (1986) đi dần vào nền kinh tế thị trường, kiến trúc đô thị Huế theo đó cũng phát triển mạnh mẽ chưa từng thấy: Kiến trúc cũ nhỏ, thấp bị đập phá xây dựng kiến trúc mới cao, to; những khoảng đất trống xen lẫn các kiến trúc cũ chuyển đổi chức năng, xây dựng vào đó những kiến trúc mới bất chấp yêu cầu phải hài hoà với kiến trúc cũ, những kiểu mẫu kiến trúc mới xa lạ với kiến trúc Huế. Năm 1989 Thừa Thiên tách khỏi tỉnh Bình Trị Thiên, Huế là thành phố tỉnh lỵ của Thừa Thiên - Huế gồm 18 phường, 5 xã và hiện nay là 27 phường. Ngày 24 tháng 9 năm 1992, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 355-CT công nhận thành phố Huế là đô thị loại 2. Ngày 24 tháng 8 năm 2005, Chính phủ Việt Nam 20 ban hành quyết định số 209/2005/QĐ-TTG, theo đó, thành phố Huế được nâng từ đô thị loại 2 lên đô thị loại 1 nhưng không trực thuộc trung ương mà trực thuộc tỉnh Thừa Thiên Huế.

Sau khi Huế được công nhận là đô thị loại 1, Bộ Chính trị Khoá X ngày 25 tháng 5 năm 2009 đã ra Kết luận số 48-KL/TW về "Xây dựng, phát triển tỉnh Thừa Thiên Huế và đô thị Huế đến năm 2020", trong đó nêu rõ phương hướng: "Xây dựng Thừa Thiên Huế trở thành thành phố trực thuộc Trung ương trong vài năm tới, là trung tâm của khu vực miền Trung và một trong những trung tâm lớn, đặc sắc của cả nước về văn hóa, du lịch; khoa học-công nghệ, y tế chuyên sâu và giáo dục – đào tạo đa ngành, đa lĩnh vực, chất lượng cao. Phấn đấu năm 2020, Thừa Thiên Huế xứng tầm là trung tâm đô thị cấp quốc gia, khu vực và quốc tế, một trong những trung tâm kinh tế, văn hóa, khoa học - công nghệ, y tế, đào tạo lớn của cả nước và khu vực các nước Đông Nam Châu Á. Đặc điểm cấu trúc khu phố Tây ở bờ Nam sông Hƣơng thời Pháp thuộc Vào cuối thế kỷ XIX- đầu thế kỷ XX, người Pháp đã tạo ra ở bờ Nam sông Hương một phân khu kiến trúc theo lối mới mà bấy giờ họ gọi là “quartier Européenne” hoặc “Ville Européenne”, tạm dịch là phố Tây. Họ gọi như vậy để phân biệt với khu vực kiến trúc cung đình cổ kính ở bên kia sông là “Ville Annamite”.4) Cấu trúc khu phố Tây được chia thành các khu đất, dựa trên 2 trục không gian chính và vuông góc với nhau (đường Lê Lợi và đường Hùng Vương ngày nay).

Đoạn giao nhau này gần như được xem là khoảng không gian đẹp nhất của khu phố này, tiếp nối giữa khu phố cổ và khu phố mới thông qua cầu Thành Thái (cầu Trường Tiền ngày nay). Dọc theo đường Jules Ferry (đường Lê Lợi hiện nay) bên bờ Nam sông Hương, người Pháp dựng lên các công trình Toà Khâm sứ Trung Kỳ, Khách sạn Morin, sở Công chánh, Câu lạc bộ Thể thao, chi nhánh Ngân hàng Đông Dương, Bệnh viện Huế, Phủ Doãn, Trường Đồng Khánh, trường Quốc Học, Nhà Công sứ, Toà Công sứ, Viện Dân biểu Trung Kỳ… Các công trình dọc theo đường 21 Thuộc địa số 01 (đường Hùng Vương ngày nay) người Pháp xây dựng Đồn De Courcy (thường gọi là đồn Săn đá ), Lầu Ông Sáu, Bót Cò…[4] (xem Hình 1.12) Các công trình được định vị trên trục không gian đường Jules Ferry tiếp giáp với sông Hương tạo nên một sự chuyển tiếp không gian rất nhẹ nhàng và đầy tính Huế khi để lại cho sông Hương một khoảng xanh cần thiết giống như bên bờ Bắc sông Hương. Mặc dù khu phố mới bị coi là “khu phố thuộc địa”, nhưng có một điều may mắn là người Pháp đã quy hoạch và xây dựng khu phố Tây ở Huế một cách có ý thức. Họ tôn trọng giá trị tự nhiên của sông Hương nói riêng và vẻ đẹp hài hòa của tổng thể Kinh đô Huế nói chung, họ đã không tạo ra đối nghịch nào với phong cảnh tự nhiên và phong cách vốn có của Huế xưa.

Các công ốc và dinh thự tân thời đều được xây dựng ở những vị trí hơi cách xa bờ sông Hương, phần lớn ở bên lề Nam của đường Jules Ferry, khống chế chiều cao không quá hai tầng. Từ bờ sông lên đến lề phía Bắc của con đường là những thảm cỏ xanh hoặc những hoa viên xinh xắn. Ở hai lề đường ấy, họ còn trồng những hàng cây đại thọ, vừa để làm mát và đẹp cho con đường, vừa để làm giải phân cách không gian giữa khu phố Tây với sông Hương và bờ Bắc. Khu phố Tây không phải chỉ phụ thuộc vào các công trình đơn lẻ mà còn đạt được sự thành công trong việc hòa nhập giữa công trình và cảnh quan công trình, thiên nhiên, đường phố tạo nên một không gian hài hòa, cân đối với không gian chung của đô thị.

Khu phố Tây là một thành phần cấu trúc đô thị mới được bổ sung vào đô thị cổ của Huế và nó càng làm tăng thêm tính đa dạng của hình thái không gian đô thị của miền núi Ngự - sông Hương. Nhờ có ‎ ý thức như thế, cho nên trong một thời gian dài, ít nhất là đến năm 1954, hai hệ thống kiến trúc ở hai bờ con sông, tuy ra đời trong hai thời đại lịch sử khác nhau và xuất hiện từ hai nền văn hóa khác nhau, nhưng vẫn cùng tồn tại một cách êm đẹp trên một mẫu số chung về giá trị nghệ thuật. 22 KẾT LUẬN CHƢƠNG 1 Cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, dưới chế độ thực dân - phong kiến, bên cạnh việc bóc lột và tận thu tài nguyên thiên nhiên của Việt Nam, người Pháp cũng đã thành công trong việc mở mang các đô thị, xây dựng nhiều công trình kiến trúc có chất lượng nghệ thuật, tạo lập và vận hành một số tiện ích công cộng của đô thị…Thời kỳ này đánh dấu bước chuyển biến của các thành thị kiểu phương Đông bước sang giai đoạn phát triển hiện đại và mang dấu ấn một đô thị kiểu phương Tây. Qua hơn ba trăm năm, đô thị Huế được định hình bởi những biến động lớn lao của lịch sử, cùng với tác động của điều kiện tự nhiên, mà kết quả là kiến trúc cổ truyền và kiến trúc thuộc địa đã gặp nhau, cùng chung sống và hòa hợp trong một thành phố đẹp và thơ.

Năm 1802, vua Gia Long bắt đầu xây kinh thành, đánh dấu bước phát triển đầu tiên của đô thị Huế. Trung tâm đô thị nằm trên bờ Bắc sông Hương với kinh thành và vùng phụ cận.