CHƯƠNG I: SƠ LƯỢC NEN LUẬT PIHIÁP NƯỚC TA TỪ THẾ KỶ X DEN THẾ KỶ Xv I. NEN LUẬT PHÁP NƯỚC TA TỪ THẾ KY X ĐẾN THẾ KY xv Dân tộc Việt Nam tổn tại và phát triển luôn luôn gấn liển với những cuộc đấu tranh chống ngoại xâm và các thế lực phan động trong nước , để lại cho chấu con biết bao kỳ tích. song song với những chiến công rực rỡ ấy là việc xây dựng và củng cố chính quyền. ban hành những luật lệ , pháp lệnh để trị nước , an dân.
Thời Ngô , Dinh , Tiền lê, trong khoảng vài chục năm cm quyền , phan còn lo phải đối phó với những phan ng quân sự về phía 'Ìrung Hoa , phan cần phải chú ý giải quyết những vấn để nội bộ , cho nên về pháp luật các vểơng triển Ngô.Dinh,Tiển I,ê chưa có sự cải cách gì quan trọng+ổ thời Ngô (939 - 944) san chiến thẤng quân Nam Hán , Ngô Vương Quyên đã coi trọng việc “chế định triều nghỉ” và ngược xa hơn nữa. trone sách của người phương Bắc - sách hậu hán thư đã viết đồng nhận xét “tuật việt và luật hán khác nhau hơn mười việc ` Dưới triểu Định ( 968 - 980 ) từ khi giành lại độc lập hoàn toàn khỏi ách thống trị của phương Bac. nhất là sau khi dẹp loạn 12 xứ quân , xu hướng thống nhất quốc gia thắng thé, chính quyển trung ương bắt đầu xây dựng song. sử cũ chép: (Mậu thìn năm thứ nhất (968) vua lên ngôi đặt quốc hiệu là Đại Cổ Việt , dời kinh đô vé động Hoa Lư , xây đựng đô mới, đấp _ thành đào hào.
làm cung diện. dat triểu nghi. bẩy tôi dâng tôn hiệu là đại thing Minh Hoang Dé)’. Cùng với việc xây dựng và củng cố chính quyển , nhà Dinh bat đầu chú ý đến luật pháp.
những luật lệ pháp luật đâu tiên cud quốc gia độc lập được ban hành : “nhdm ddn năm thứ 9. a ' Uy ban kboa học xả bội Việt Nom, Viện sử học ‘The biểu xã hội Việt Nam thời Lý - Trần -NXB KHX", Hà Nội - 1981, trang 361 ? Đại Việt sử ký toàn thư, tập 1, NXB KHXIH, | là Nội 1971, trang 154 2 (1002) tháng 3 mùa xuân đặt luật lệ pháp lệnh" ? là một chính quyển mới thiết lập sau Quộc nội chiến , cơ sở kinh tế xã hội còn non yếu , để trấn áp những lực lượng chống đối , nhà Dinh dùng những hình phạt rất nghiêm khấc như : đặt vạc dầu ở trước điện, nuôi hể báo trong vườn , để bất người phạm tội bỏ vào vac dau hay cho hổ ăn thịt nhưng đấy chẳẲng cua là những biện pháp nhất thời khi đất nước đẹp xong nội loạn. mặt khác nhông hình phạt ấy còn phản ánh tình trạng chính trị xã hội còn trong giai dean trứng nước của thời kỳ đầu mới giành được độc lập. Thời Tiền Lê (981 - 1009) các khu vực hành chính trong nước được sắp xếp phân chia thành các bộ , phủ , châu.
bộ máy chính quyển trung ương được củng cố thêm một bước .sử cũ có ghi việc vua Lê Đại Hành (định luật lệ ) tuy vậy thời Tiền Lê , luật pháp thành văn đã thất tán , do đó cuối triểu lê ta chỉ còn biết một số hình phạt tàn khốc , tùy tiện , theo ý trí của một ông vua bạo ngược Lê Ngọa Triểu hoạt động luật pháp biểu hiện dưới dạng tựa như hành động tự phát của một thủ lĩnh chuyên chế, tình trạng đó thể hiện một cơ sở xã hội còn thấp, phân hóa chưa rõ rệt , hàng ngũ thống trị chưa đại biểu cho một giai cấp riêng so với các giai cấp bị trị khác để thể hiện ý chí của mình trong luật pháp. Từ thời Lý trở đi, xã hội Việt Nam có chuyển, biến rõ rệt ,cơ sở chính trị đã vig vàng, hơn nữa nhà Ly , Trần nắm quyển bình trong một thời gian khá lâu cho nên nến pháp luật cũng được hoàn bị hơn đặt nén tảng vững chấc và toàn diện cho sự phát triển của quéegia Đại Việt. Sau khi đời kinh đô ra Thăng Long nhà Lý (1010 - 1225) bất đầu xây đựng chính quyển theo lối chính quy đứng d4u nhà nước là nhà vua dưới có hệ thống quan lại cao cấp văn, võ, chia làm chín phẩm cấp cùng một số quan chuyên trách ở trung ương hệ thống chính quyển ở địa phương cũng dẫn được hòan chỉnh. Song song với sự phát triển và hoàn chỉnh hóa của nhà nước Đại Việt.
Nền luật pháp đó, trước hết thể hiện trong việc ban hành một số luật thành văn đâu tiên trong lịch sử Việt Nam. sử cũ chép về việc ban hành bộ luật đầu tiên ấy như sau “Nhâm ngọ năm thứ tư( 1042) , xuốngthiếu đổi niên hiệu làm mình đạo năm thứ nhất, ban sách hình thư. trước kia trong nước việc kiện tung ? Tìm kiểu xã hội Việt oam thời Lý - Trần, Sdd, trang 359 3 phiền nhiễu , quan giữ việc hình câu nệ luật văn , cốt làm khắc nghiệt , thậm chí bị oan uống. Vua lấy làm thương xót, sai trung thu sida định luật lệnh , châm (óc cho thích dụng với thời bấy giờ chia ra môn loại , biên ra điều khoản , làm sách hình luật của một triều dai, để cho người xem dễ hiểu , sách làm song xuống chiếu ban hành , dân chúng lấy làm tiện.
đến đây pháp sử hình thần nhiên rõ ràng” *. Theo Phan Huy Chú , hình thư là một bộ luật hoàn chỉnh gồm 3 quyển. bộ hình thứ thời Lý được xây dựng trên cơ sở tiếp thu các thành tựu cud hoạt động luật pháp thời kỳ trước đó, các nhà nước trung ương dẫn dân bổ sung hoan chỉnh , để đến bộ hình thư thời Lý đã trở thành một bộ luật thank văn hoan chink dầu tiên ở nước ta Cơ quan hành pháp và luật pháp tối cao là nhà vua. vua Lý trực tiếp ban hành hình thư và vua cũng là nguời duy nhất bổ xung: những luật lệ đơn hành trong qúa trình trị nước.
Nhà vua cũng trực tiếp xử kiện “ tháng 6 (1065) vua ngự ở điện Thiên Khánh dé xét kiện" ". Mỗi khi có dịp hội hè cầu đảo , mới lên ngôi , đổi niên hiệu thời tiết thay đổi ( tai đị). vua ra lệnh chẩn tế tha tù , Với bộ hình thư và hệ thống quan coi việc kiện tụng, hình ngục , nhà Ly đã chú ý đến việc xét án theo điều chế , pháp luật. hình thư được coi là cơ sở để xét xử , phán tội.
nam 1146 vua Lý xuống chiếu cho các cục „ử rằng “ kẻ nào tranh bậy không hợp diễu chế thì sit sáu mươi trượng ”* để vite xử án được công minh nhà vua có thé nghe được nỗi oan trái của dân nhà l.ý cho đúc một chuông lớn đặt ở điện Thiên An , nơi vua thường ngồi xử kiện ai có điểu gì oan trái cứ việc đánh chuông. Thời Lý kiến thức về hình luật đã trở thành một môn tAi thức quan trọng đối với quan lại lam việc trong chính quyền nhà Lý , lành luật là một trong ba môn thi bất buộc để tuyển chọn quan lại , tháng 3 năm 1077 nhà Lý tổ chức thi lại viên để tuyển chọn quan lại trong ba môn thi gồm có : thư ( viết - chữ ) toán và hình luật ” Như vậy sự thống trị của chính quyển trung ương đã được khẳng định trên những nguyên tắc nhất định. mặc dù quyển hành cao nhất , độc đoán nhất vẫn là nhà vua , song so với nhà Dinh và Tiển Lé thì sự thống trị của nhà nước đã dựa trên những nguyên tắc pháp lý nhất định .8 Tim hiểu xã hội Việt Nam thời Ly. Trắa , Sdd trang 360, 362 7 Đại Việt sử ký toàn thư, Sdd trang 280 4 Chính quyên trung ương cũngđã bắt đầu với đến các cơ sở hương giép.
tính tự trị của làng xã với các phong tục tập quán lâu đời của nó còn mạnh. những bước đầu nhà nước đã can thiệp sâu vào nội bộ các làng xã đó , trong mỗi lương giáp đó , nhàlý còøw chia ra thành các bảo có tư cách pháp Ly và pháp nhân kiểm soát lần nhau không để cho láng giểng phạm pháp , nếu một người trong bảo pham: tội thì cả bảo chịu trách nhiệm và bị trừng trị theo cụ thể nhà Lý quy định như sau : “ trong nước cứ ba nhà là một bảo. không được tự nhiên mổ trâu bò. nếu làm trái thì bị trừng trị tội néng, nhà láng giéng không cáo giác thì bị xử cùng tội" *.
Cách đặt ba nhà làm một,bảo này được gọi là phép “ bdo liên hoàn ” đó là hình thức kiểm soát của nhà nước hay tên lãnh chú: phong kiến đết với mọi hoạt động của làng xã. Đến thời Trin ( 1225 - 1400 ) , trên nến tang vững chẤc đã được xây dựng từ thời Lý , triểu Trấn tiếp tục củng cố quốc gia thống nhất , tăng cường lực lượng quốc phòng và phát triển kinh tế , lo đối phó giặc ngoại xâm , nhà nước cũng rất chú trọng đến pháp luật năm 1230 , nhà Trần ban hành sách quớc triểu thống chế gdm hai mươi quyển quy định tổ chức chính quyển và các quy chế hành chính. sau nhiêu lần sửa đổi và bổ sung , nhà Trân ban hành sách quốc triểu hình luật sau đó mỗi triểu vua lại bể sung thêm. Năm 1244 nhà Trân định các điểu vé hình luật, đến thời Trần Dy Tôn lại sai Trươn;: Ilán Siêu và Nguyễn Trung Ngạn biên định bộ hình thư để ban hành , Như vậy ở thời Trần không phải chỉ có một bộ luật mà sau nam 1230, các triểu vua mỗi lần lên thống trị déu cho sửa đổi , biên soan Iai bộ luật cho mình từ thời Ly chuyển sang thời Trẩn , vé chỉnh quyển có bước củng cố hoàn thiện hon , về luật pháp thì rõ ràng có sự phát triển cao hơn.
Các chức quan chuyển xét việc ngục tụng !®° Bên cạnh đó nhà Trần còn có một cơ quan gọi là “viện đăng văn kiểm pháp” sau viện đổi thành tự do tổ Nguyên trừng phụ trách Tại kinh thành Thăng Long , nhà Trần cũng đặt một cơ quan xét xử hình luật , năm 1230 nhà Trần củng cố thành Thăng Long , chia thành sáu mươi mốt phường , có đặt ty bình bạc, một chức quan đứng đâu trong kinh thành giữ việc xét doán hình ngục. * Dai Việt sử ký todo thư, Sđd traeg 7/8 *:!