Quy chế pháp lý cho Fintech thanh toán: Kinh nghiệm quốc tế & bài học cho Việt Nam

Phân tích quy chế pháp lý cho fintech trung gian thanh toán tại Mỹ, Trung Quốc, Singapore. Bài học kinh nghiệm và giải pháp cho khung pháp lý Việt Nam.

• Tác giả: Ngô Thị Thu Nguyệt
• Trường học: Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Thương mại
• Đề tài: Quy chế pháp lý điều chỉnh hoạt động của các doanh nghiệp Fintech cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán theo pháp luật Hoa Kỳ, Trung Quốc, Singapore và kinh nghiệm cho Việt Nam
• Loại tài liệu: Công trình nghiên cứu khoa học sinh viên
• Năm xuất bản: 2022 – 2023
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Khái quát về Fintech và dịch vụ trung gian thanh toán

Fintech (Financial Technology) là sự kết hợp giữa công nghệ thông tin và dịch vụ tài chính, tạo ra những giải pháp thanh toán hiện đại. Doanh nghiệp Fintech cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán đóng vai trò quan trọng trong hệ thống tài chính điện tử. Theo Thông tư số 39/2014/TT-NHNN, dịch vụ trung gian thanh toán bao gồm các hoạt động hỗ trợ, xử lý và chuyển tiền giữa các bên. Sự phát triển nhanh chóng của fintech trung gian thanh toán tạo ra nhu cầu cấp bách về điều chỉnh pháp luật toàn diện. Các nền kinh tế phát triển như Hoa Kỳ, Trung Quốc và Singapore đã xây dựng khung pháp lý hoàn chỉnh để quản lý hoạt động này, đồng thời bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và duy trì ổn định tài chính.

1.1. Định nghĩa Fintech và đặc điểm hoạt động

Fintech là lĩnh vực ứng dụng công nghệ trong dịch vụ tài chính, bao gồm thanh toán di động, ví điện tử và chuyển tiền. Doanh nghiệp fintech cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán có đặc điểm riêng biệt: hoạt động không yêu cầu cấp phép ngân hàng, chi phí thấp, tốc độ giao dịch nhanh. Theo Nghị định số 101/2012/NĐ-CP về thanh toán không dùng tiền mặt, các tổ chức phi tài chính cần tuân thủ các quy định bảo vệ dữ liệu và an toàn giao dịch.

1.2. Vai trò của dịch vụ trung gian thanh toán trong nền kinh tế số

Dịch vụ trung gian thanh toán tạo điều kiện cho giao dịch thương mại điện tử phát triển. Nó giảm chi phí thanh toán, tăng tính minh bạch và bảo mật giao dịch. Fintech cung ứng dịch vụ thanh toán trung gian như Paypal, GCash, Alipay đã chứng minh giá trị kinh tế trong các nước phát triển, giúp đưa dịch vụ tài chính đến các đối tượng chưa được phục vụ.

II. Quy chế pháp lý điều chỉnh Fintech tại các nước

Các quốc gia lớn đã thành lập khung pháp lý riêng để quản lý hoạt động fintech cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán. Hoa Kỳ áp dụng Đạo luật Dodd-Frank và Đạo luật AML/CFT thông qua CFPB và FinCEN, tập trung vào bảo vệ người tiêu dùng và phòng chống rửa tiền. Trung Quốc thực hiện quản lý nghiêm ngặt với Luật số 02 do Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc ban hành, kiểm soát chặt chẽ các doanh nghiệp fintech cung ứng dịch vụ thanh toán trung gian. Singapore áp dụng Đạo luật PSA 2019 với MAS quản lý, cân bằng giữa innovation và quản lý rủi ro. Mỗi quốc gia có cách tiếp cận khác nhau nhưng đều nhấn mạnh bảo vệ người tiêu dùng, tuân thủ AML/CFT, và an toàn dữ liệu.

2.1. Mô hình quản lý tại Hoa Kỳ

Hoa Kỳ sử dụng hệ thống quản lý phân cấp với CFPB giám sát bảo vệ người tiêu dùng, FinCEN chịu trách nhiệm phòng chống rửa tiền và tài trợ khủng bố (AML/CFT). Các doanh nghiệp fintech cung ứng dịch vụ thanh toán trung gian phải tuân thủ Electronic Fund Transfer Act, yêu cầu công bố minh bạch, giới hạn trách nhiệm và bảo mật giao dịch. Đạo luật Dodd-Frank tăng cường giám sát và quy định pháp lý sau cuộc khủng hoảng tài chính 2008.

2.2. Mô hình quản lý tại Trung Quốc và Singapore

Trung Quốc áp dụng chính sách quản lý tập trung thông qua PBOC với Thông báo số 43/2015 yêu cầu đăng ký, kiểm soát dự trữ tiền, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Singapore có cách tiếp cận linh hoạt với MAS, cho phép sandbox quy định để thử nghiệm. Luật PSA 2019 Singapore quy định cấp phép MSB (Money Services Business) cho doanh nghiệp cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán, nhấn mạnh bảo vệ dữ liệu cá nhân và phòng chống rửa tiền.

III. Kinh nghiệm pháp luật quốc tế cho Việt Nam

Việt Nam cần học tập từ kinh nghiệm pháp luật quốc tế để hoàn thiện quy chế pháp lý điều chỉnh fintech. Hiện nay, Việt Nam đang dựa trên Nghị định số 101/2012/NĐ-CP, Thông tư số 39/2014/TT-NHNN và các bản sửa đổi sau. Tuy nhiên, khung pháp lý hiện tại còn thiếu tính toàn diện trong quản lý doanh nghiệp fintech cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán. Từ kinh nghiệm quốc tế, Việt Nam nên: xây dựng cơ chế cấp phép rõ ràng cho fintech trung gian thanh toán, tăng cường bảo vệ người tiêu dùng theo Nghị định số 13/2023/NĐ-CP, thực hiện AML/CFT nghiêm ngặt, và tạo môi trường thí điểm (sandbox) để khuyến khích innovation trong fintech.

3.1. Lựa học từ cơ chế cấp phép và quản lý

Mô hình cấp phép ở Hoa Kỳ và Singapore cho doanh nghiệp fintech cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán rõ ràng, minh bạch. Việt Nam nên thiết lập cơ chế cấp phép cho fintech cung ứng dịch vụ thanh toán trung gian với yêu cầu vốn tối thiểu, năng lực quản lý, hệ thống bảo mật. Cần xây dựng tiêu chuẩn hoạt động rõ ràng, giảm chi phí tuân thủ để khuyến khích doanh nghiệp fintech phát triển lành mạnh.

3.2. Bảo vệ người tiêu dùng và tuân thủ AML CFT

Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng là ưu tiên hàng đầu. Việt Nam nên áp dụng tiêu chuẩn AML/CFT quốc tế vào quản lý doanh nghiệp fintech cung ứng dịch vụ thanh toán trung gian, yêu cầu xác thực danh tính, kiểm tra nguồn tiền, ghi nhận giao dịch lớn. Thực hiện bảo vệ dữ liệu cá nhân theo Nghị định số 13/2023, yêu cầu mã hóa thông tin, đảm bảo an toàn, và xây dựng cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả.

IV. Hướng phát triển pháp luật cho Fintech Việt Nam

Pháp luật Việt Nam về fintech cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán cần được hoàn thiện để đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế số. Cần xây dựng luật riêng hoặc sửa đổi hệ thống văn bản hiện tại để tạo khung pháp lý đồng bộ. Các hướng phát triển chính bao gồm: thiết lập cơ chế sandbox quy định để thử nghiệm các mô hình fintech mới, tạo điều kiện công bằng cho doanh nghiệp fintech cung ứng dịch vụ thanh toán trung gian, nâng cao tiêu chuẩn bảo mật an toàn, và xây dựng cơ sở dữ liệu tập trung để kiểm soát gian lận. Quy chế pháp lý hoàn chỉnh sẽ giúp Việt Nam cân bằng giữa innovation và quản lý rủi ro, tạo nền tảng vững chắc cho fintech phát triển bền vững.

4.1. Thiết lập cơ chế sandbox quy định và khuyến khích innovation

Regulatory sandbox đã chứng minh hiệu quả tại Singapore và nhiều quốc gia. Việt Nam nên xây dựng chương trình thí điểm cho doanh nghiệp fintech cung ứng dịch vụ thanh toán trung gian, cho phép thử nghiệm các giải pháp mới trong môi trường kiểm soát an toàn. Cơ chế này sẽ giảm rủi ro, khuyến khích sáng tạo, giúp Ngân hàng Nhà nước đánh giá tác động trước khi áp dụng toàn bộ, và tạo điều kiện cạnh tranh cho fintech Việt Nam.

4.2. Xây dựng cơ chế giám sát và thanh tra hiệu quả

Giám sát hoạt động fintech cung ứng dịch vụ thanh toán trung gian cần công nghệ cao, nhân lực chuyên sâu. Việt Nam nên thiết lập hệ thống giám sát tập trung qua nền tảng số, dữ liệu thời thực từ doanh nghiệp fintech. Cần tăng cường thanh tra đột xuất, xử phạt nghiêm các vi phạm như theo Nghị định số 88/2019/NĐ-CP, hợp tác quốc tế để chống gian lận xuyên biên, và nâng cao nhận thức về rủi ro fintech cho người tiêu dùng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG CUNG ỨNG DỊCH VỤ TRUNG GIAN THANH TOÁN CỦA DOANH NGHIỆP FINTECH 1.1 Khái quát về hoạt động cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán của doanh nghiệp Fintech 1.1 Fintech và doanh nghiệp Fintech Quá trình hình thành của Fintech Từ những năm cuối của thế kỷ XX, những tiến bộ khoa học công nghệ đã tạo nên một làn sóng đổi mới trong mọi mặt thuộc đời sống xã hội, trong đó bao gồm cả lĩnh vực tài chính. Các tiện ích mà công nghệ mang lại đã làm thay đổi bộ mặt của lĩnh vực dịch vụ tài chính, với sự ra đời của một mô hình kết hợp giữa công nghệ (Technology) và tài chính (Financial) mà ngày nay thường được gọi tắt là Fintech.4 Thị trường tài chính trên toàn thế giới bị tác động sâu sắc bởi cuộc cách mạng Internet vào đầu những năm 1990, với một trong những hiệu ứng chính là giảm chi phí giao dịch tài chính. Hệ quả của các cuộc nghiên cứu và đổi mới nhằm đáp ứng nhu cầu này là sự ra đời và phát triển của tài chính điện tử (E – Finance).

E – Finance đề cập đến tất cả các hình thức dịch vụ tài chính như ngân hàng, bảo hiểm và giao dịch chứng khoán được thực hiện thông qua các phương tiện điện tử. Nhiều mô hình kinh doanh E – Finance đã xuất hiện trong những năm 1990, bao gồm ngân hàng trực tuyến (banking online), dịch vụ môi giới trực tuyến, thanh toán di động và ngân hàng di động. Các mô hình E – Finance này cho phép các cá nhân hoặc doanh nghiệp truy cập tài khoản, thực hiện chuyển khoản và thu thập thông tin về các sản phẩm và dịch vụ tài chính mà không phải liên hệ trực tiếp với các công ty tài chính.5 Đến những năm 2000, số lượng người dùng điện thoại thông minh tăng mạnh đã tạo điều kiện để phát triển loại hình tài chính lưu động, trong đó bao gồm các dịch vụ như thanh toán di động và ngân hàng di động, được xem là sự mở rộng của E – Finance. Các cơ quan tài chính cho phép khách hàng của họ không chỉ truy cập vào thông tin tài khoản ngân hàng mà còn thực hiện giao dịch, chẳng hạn như thanh toán hóa đơn và chuyển tiền thông qua điện thoại di động.

Với những tiến bộ trong lĩnh vực E – Finance và các công nghệ di động ở các công ty tài chính, Fintech xuất hiện sau cuộc khủng hoảng tài chính trên toàn thế giới diễn ra vào năm 2008, bằng cách kết hợp E – Finance, các công nghệ Internet, các dịch vụ mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo và phân tích dữ liệu lớn (big data). Theo Giáo sư Gary Gensler – 4 Viết tắt của cụm từ Financial Technology. 5 Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh, Fintech – Làn sóng công nghệ làm thay đổi tài chính thế giới, https://bit.ly/4001Kvj , truy cập ngày 11/02/2023.

9 Chủ tịch Uỷ ban Chứng khoán và Giao dịch Hoa Kỳ cho biết “Ba bước phát triển từ giữa những năm 1990 gồm internet, điện thoại di động và điện toán đám mây đã khai sinh ra Fintech hiện đại”. Sự xuất hiện và phát triển của Fintech được kỳ vọng sẽ thay đổi hoàn toàn phương thức kinh doanh của ngành tài chính – ngân hàng, thông qua việc tái định hình ngành tài chính bằng những ảnh hưởng tích cực của công nghệ.6 Phân loại Fintech Trong phạm vi công trình nghiên cứu, nhóm tác giả phân loại Fintech dựa trên đánh giá của Ban Ổn định tài chính (Finnancial Stability Board - FSB7), theo đó các hoạt động Fintech được phân loại thành 05 (năm) nhóm dịch vụ tài chính lớn, bao gồm: (i) dịch vụ nhận tiền gửi, cho vay và huy động vốn; (ii) dịch vụ quản lý đầu tư; (iii) dịch vụ bảo hiểm; (iv) các dịch vụ hỗ trợ thị trường và (v) dịch vụ thanh toán. 8 Mỗi nhóm có các đặc trưng riêng biệt. Nhóm dịch vụ nhận tiền gửi, cho vay và huy động vốn của Fintech (sau đây tạm gọi là nhóm huy động vốn) là lĩnh vực giúp huy động vốn cho các cá thể tư nhân lẫn doanh nghiệp, được phân loại thành hai nhánh chính: (i) huy động vốn cộng đồng (crowdfunding) và (ii) tín dụng và bao thanh toán (credit & factoring).9 Nhóm hoạt động này có nhiều nét tương đồng với hai nhóm hoạt động ngân hàng là nhận tiền gửi và cấp tín dụng theo pháp luật Việt Nam.

Fintech trong quản lý đầu tư bao gồm những cải tiến nhằm cung cấp dịch vụ tư vấn, lựa chọn, quản lý danh mục đầu tư và các chỉ số phân tích tổng hợp về tài chính cá nhân, bao gồm ba nhánh chính (i) nền tảng giao dịch xã hội; (ii) tư vấn tự động (Robo – advice) và (iii) quản lý tài chính cá nhân (PMF). Nhóm dịch vụ bảo hiểm thuộc Fintech bao gồm những cải tiến công nghệ trong lĩnh vực bảo hiểm, thường được gọi là “InsurTechs” (Insurance Technology – Công nghệ bảo hiểm). Nhóm dịch vụ này đề cập đến việc ứng dụng đa dạng các công nghệ như bigdata, trí tuệ nhân tạo, Internet và mô hình kinh doanh sáng tạo để thúc đẩy hoạt động kinh doanh bảo hiểm. Nhóm các dịch vụ hỗ trợ thị trường khác bao gồm các dịch vụ tiêu biểu như công nghệ điện toán đám mây, bigdata, xác minh nhận dạng kỹ thuật số.

Đây là những giải pháp công nghệ giúp cho các nền tảng mạng, các ứng dụng phần mềm có thể hoạt động một cách an toàn, ổn định và hiệu quả, góp phần củng cố cơ sở hạ tầng của thị trường. 6 Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh, Fintech – Làn sóng công nghệ làm thay đổi tài chính thế giới, https://bit.ly/4001Kvj , truy cập ngày 11/02/2023. 7 Ban Ổn định Tài chính (Finnacial Stability Board – FSB) là một cơ quan quốc tế giám sát và đưa ra các kiến nghị về hệ thống tài chính toàn cầu.

FSB được thành lập sau Hội nghị thượng đỉnh G20 ở London vào tháng 4 năm 2009 với tư cách là một kế thừa của Diễn đàn Ổn định Tài chính (Financial Stability Forum FSF), https://en.org/wiki/Financial_Stability_Board, truy cập 11/02/2023. 8 Financial Stability Implications from Fintech: Supervisory and Regulatory Issues that Merit Authorities’ Attention, trang 8,, https://www.org/wp-content/uploads/R270617.pdf truy cập 11/02/2023. 9 Cổng thông tin khoa học và công nghệ, Tổng luận tháng 9/2018, https://vista.vn/vn-uploads/tong- luan/2018/tl9_2018.pdf , truy cập 12/02/2023. 10 Nhóm dịch vụ thanh toán được đề cập trong dịch vụ tài chính là một thuật ngữ rộng áp dụng cho các công ty Fintech có các ứng dụng và dịch vụ liên quan đến giao dịch thanh toán nội địa và quốc tế trên nền tảng mạng và thiết bị di động.

Các nền tảng thanh toán quốc tế như Alipay, Android Pay, PayPal, Samsung Pay,. cho phép người dùng sử dụng thanh toán hàng hóa, dịch vụ trực tuyến hay chuyển khoản ngân hàng bằng các thiết bị cầm tay như máy tính bảng, điện thoại di động thông minh. Phương thức thanh toán này mang đến kết quả giúp làm giảm chi phí giao dịch so với các phương thức thanh toán truyền thống. Trong nhóm dịch vụ thanh toán này cũng bao gồm cả phạm vi của dịch vụ trung gian thanh toán mà được xác định là đối tượng nghiên cứu chính của công trình này.

Một trong những ứng dụng nổi bật thuộc nhóm dịch vụ trung gian thanh toán này là ví điện tử (E-Wallet). Với chức năng lưu trữ, ví điện tử thường được tích hợp vào tài khoản thanh toán trực tuyến của người dùng để hỗ trợ các giao dịch được thực hiện nhanh chóng và tiện lợi hơn. Ngoài ra, nhóm dịch vụ thanh toán này cũng bao gồm các hoạt động cung ứng hạ tầng thanh toán điện tử như dịch vụ cổng thanh toán điện tử. Doanh nghiệp Fintech trên thế giới Trong giai đoạn đại dịch Covid – 19, ngành công nghiệp Fintech đã tăng tốc đáng kể.

Nghiên cứu trong Báo cáo Thị trường Fintech 202110 chỉ ra rằng 60% dân số thế giới sử dụng Internet trong giai đoạn này và đây cũng là nguyên nhân làm đẩy nhanh tốc độ tăng trưởng của các doanh nghiệp Fintech trong cùng giai đoạn. Nhu cầu sử dụng các dịch vụ trung gian thanh toán trong thời kỳ đại dịch đã tăng lên đáng kể, điều này đã mở đường cho các doanh nghiệp Fintech mở rộng hoạt động không chỉ ở các nước phát triển mà còn ở các nước đang phát triển. Tại báo cáo của Viện Tài chính Thuỵ Sĩ, số liệu thống kê đã chỉ ra rằng số lượt tải xuống ứng dụng đã tăng từ 29,2% lên 32,8%.11 Bên cạnh đó, theo số liệu của báo cáo xếp hạng Fintech toàn cầu trong năm 2019, có 101 trung tâm Fintech thuộc khu vực Châu Mỹ, 78 trung tâm Fintech thuộc khu vực Châu Âu, 38 trung tâm Fintech thuộc khu vực Châu Á Thái Bình Dương, 12 trung tâm Fintech thuộc khu vực Châu Phi, 9 trung tâm Fintech thuộc khu vực Trung Đông và 10 trung tâm Fintech toàn cầu hàng đầu gồm: Hoa Kỳ, Anh, Singapore, Lithuania, Thụy Sỹ, Hà Lan, Thụy Điển, Úc, Canada, Estonia. Các quốc gia này có môi trường công nghệ cao, nền kinh tế mở và tự do, tỷ lệ người tiêu dùng sử dụng dịch vụ Fintech cũng chiếm tỷ trọng lớn.

Trong đó, Hoa Kỳ là quốc gia mà các công ty Fintech và các sản phẩm Fintech hoạt động sôi động nhất trên thế giới. Còn Trung Quốc, mặc dù chỉ xếp 10 Financial Intelligence Platform, Fintech Market Entry Report 2021 https://icdps.org/uploads/files/Fintech%20Market%20Entry%20Report%2020211658137489_9305.pdf , truy cập 12/2/2023. 11 HyperLead - Báo cáo thị trường Fintech Việt Nam 2021, https://advertisingvietnam.com/hyperlead-bao-cao- thi-truong-fintech-viet-nam-2021-p19903, truy cập ngày 12/2/2023. 11 hạng ở vị trí 21 trong các trung tâm Fintech hàng đầu của thế giới, nhưng đây lại là thị trường dẫn đầu trong sử dụng các dịch vụ của Fintech với hơn 60% người dân tiếp cận dịch vụ Fintech, gấp đôi tỷ lệ tại Mỹ.12 Doanh nghiệp Fintech ở Việt Nam Trong những năm gần đây, thị trường Fintech tại Việt Nam đã có những bước phát triển rất mạnh mẽ cả về mặt số lượng, sự đa dạng trong sản phẩm, dịch vụ và thu hút vốn đầu tư.

Cùng với sự phát triển của khoa học công nghệ, số lượng các doanh nghiệp Fintech ở Việt Nam cũng tăng lên đáng kể tính từ năm 2017 đến năm 2021. Tương tự với xu hướng chung của các quốc gia trên thế giới, Đại dịch Covid – 19 đã ảnh hưởng tiêu cực đến nhiều ngành nghề, tuy nhiên riêng với ngành Fintech thì đây là thời điểm phát triển mạnh mẽ nhất. Theo số liệu thống kê của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cũng như Báo cáo thị trường Fintech Việt Nam 2021, số lượng công ty Fintech đã tăng lên 04 lần, từ 39 doanh nghiệp vào cuối năm 2015 lên đến hơn 154 doanh nghiệp vào cuối năm 2021.