Chương 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỨC ĐẠT LAI LẠT MA XIV 1.1 Khái quát về Đức Đạt Lai Lạt Ma XIV 1.1 Lịch sử Tây Tạng Nhà sử học Ian Buruma 6 đã viết trên tờ Los Angeles Times: “người Tây Tạng có cam chịu đi theo con đường như người Mỹ da đỏ? Họ sẽ thu hút nhiều khách du lịch, rao bán các vật lưu niệm rẻ tiền từ những gì từng là một nền văn hóa tuyệt vời?”7 Một câu hỏi đắng lòng để người có lương tri phải suy ngẫm, và cũng là hình ảnh mà tác giả luận văn mượn làm lối vào chương này. Trong The Tibetan Empire in Central Asia: A History of the Struggle for Great Power among Tibetans, Turks, Arabs, and Chinese during the Early Middle Ages của Christopher I Beckwith có đề cập đến lịch sử Tây Tạng như sau: Tây Tạng lần đầu tiên bước vào lịch sử Trung Quốc với tên gọi là Thổ phồn. Sự kiện này được lịch sử Tây Tạng ghi lại và cũng được xác nhận ở nước ngoài khi Vua Nam Nhật Tùng Tán gửi đại sứ sang Trung Quốc đầu thế kỉ thứ 7, đánh dấu sự xuất hiện của Tây Tạng trên trường quốc tế.8 Đầu thế kỷ XIII đế quốc Mông Cổ xâm chiếm “nóc nhà thế giới”, rồi chia ra để ban thưởng. Sau Thành Cát Tư Hãn đến Hốt Tất Liệt, về mặt lý thuyết Tây Tạng nằm dưới ách đô hộ của nhà Nguyên.
Tuy nhiên, do đặc điểm địa lý hiểm trở, vùng đất này trên thực tế vẫn là một quốc gia độc lập. Những người cầm quyền Mông Cổ chấp nhận phái Phật giáo Tây Tạng Shakya quyền lãnh đạo và tuyên bố những Đạt Lai Lạt Ma sẽ là người nắm quyền chính thức. 6 1951 - 7 Are the Tibetans doomed to go the way of the American Indians? Will they be little more than tourist attraction, peddling cheap mementos of what was once a great culture? [120] 8 From the 7th century AD Chinese historians referred to Tibet as Tubuo. The first externally confirmed contact with the Tibetan kingdom in recorded Tibetan history occurred when King Namri Löntsän sent an ambassador to China in the early 7th century.
This was Tibet's first appearance as such on the international diplomatic scene.17] 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đến năm 1904, Anh đem quân đội người Ấn chiếm Lhasa, ký hiệp ước 1906 vào ngày 27/4 với Trung Quốc lặp lại các điều kiện biến Tây Tạng thành xứ bảo hộ thuộc Đế quốc Anh. Trong hiệp ước đó, khoản II nói rằng, “Chính phủ Vương quốc Anh cam kết không thôn tính lãnh thổ hay can thiệp vào chính quyền Tây Tạng. Chính phủ Trung Quốc cũng cam kết không cho phép bất kỳ quốc gia nào khác can thiệp vào vùng lãnh thổ hoặc nội bộ Tây Tạng.”9 Đến 1907, một hiệp ước nữa giữa Đế quốc Anh, Trung Quốc và Nga công nhận quyền của Trung Hoa ở Tây Tạng. Trung Hoa thiết lập quyền lực lần đầu tiên vào năm 1910, nhưng điều này không tồn tại lâu vì phải rút về nước trong cách mạng 1911, nên vị Đạt Lai Lạt Ma lúc đó tái lập quyền kiểm soát.
Năm 1913, Mông Cổ và Tây Tạng ký hiệp ước và ra tuyên bố chung công nhận lẫn nhau và độc lập với Trung Hoa. Đầu 1913, Đức Đạt Lai Lạt Ma XIII tuyên bố Tây Tạng là một nước nhỏ, độc lập, chuyên phụng sự tôn giáo. Ngài nói, “Chúng tôi là một quốc gia nhỏ bé, tôn giáo, và độc lập”.[117] Nhưng sau đó, thực dân Anh ở Ấn Độ, Trung Quốc đã dùng sức mạnh để chia cắt Tây Tạng. Một phần nhập vào Ấn Độ thuộc Anh, phần còn lại nhập vào Trung Quốc.
Đây là bi kịch của nước nhỏ trong kỷ nguyên thực dân, khi luật pháp quốc tế chưa có. Như vậy, có thể nói “một giai đoạn dài Tây Tạng tồn tại như một quốc gia độc lập dù vẫn bị đặt dưới ách đô hộ của Trung Quốc. Đến khi nội chiến Trung Quốc xảy ra - quân Cộng sản đánh nhau với quân Tưởng - Tây Tạng nhờ vào vị trí địa lý của mình mà được yên ổn trong một giai đoạn ngắn.” [47] Năm 1914, Hiệp định Simla được bàn thảo ở Ấn Độ với sự tham dự của đại diện Trung Hoa Dân Quốc, Tây Tạng và Anh; công nhận quyền thống trị của Trung 9 The Government of Great Britain engages not to annex Tibetan territory or to interfere in the administration of Tibet. The Government of China also undertakes not to permit any other foreign State to interfere with the territory or internal administration of Tibet.
第二款英國國家允不佔並藏境及不干涉西藏一切政治。中國國家亦應允不准他外國干涉藏境及其一 切內治.[118] 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hoa lên Tây Tạng và tái khẳng định hiệp ước năm 1906, Vương quốc Anh không xâm phạm lãnh thổ hay can thiệp, và Trung Quốc cũng không cho phép bất kì nước ngoài nào can thiệp vào chính quyền nội bộ Tây Tạng. Hiệp định được kí kết, nhưng bị phủ nhận ngay sau đó bởi chính phủ Trung Hoa Dân quốc không bằng lòng với cách vẽ biên giới phân chia thành Nội Ngoại Tây Tạng. Cho nên, nhà ngoại giao Henry McMahon và đại diện Tây Tạng kí bản hiệp định song phương với chú thích rằng sẽ không cho Trung Quốc một quyền lợi nào nếu như họ không chịu kí. Vào năm 1942 - 1946 Tây Tạng gửi các phái đoàn đến Trung Quốc mang theo thông điệp sẽ tiếp tục duy trì nền độc lập như một quốc gia được lãnh đạo bởi các vị Dalai Lama thông qua hệ thống chính trị - tôn giáo thực sự.
Phái đoàn đồng ý tham dự một phiên họp Quốc hội Trung Quốc ở Nam Kinh như là quan sát viên. Năm 1947 - 1949, phái đoàn thương mại Tây Tạng được cử sang Ấn Độ, Hoa Kỳ, và Anh. Những nước được viếng thăm đã cẩn thận không ủng hộ tuyên bố Tây Tạng độc lập, nhưng cho phép phái đoàn du hành với hộ chiếu được cấp bởi Tây Tạng. Những quan chức của phái đoàn thương mại này vào Trung Quốc qua đường Hong Kong với hộ chiếu do Tổng lãnh sự Trung Hoa Dân Quốc ở Ấn Độ cấp và lưu lại ba tháng.
Tuy nhiên, năm 1950 một năm sau khi Cách mạng Trung Quốc thành công, quân đội CHND Trung Hoa tiến vào Lhasa đè bẹp sự chống đối và đưa ra Tuyên bố 17 điểm ngày 23/5/1951 buộc người Tây Tạng ký vào. Chưa đầy một năm sau, Chính phủ Trung Quốc siết chặt kiểm soát, áp đặt biện pháp quản lý xã hội Tây Tạng và tăng cường đàn áp sự kháng cự. Cho nên, tháng 3/1959, sau cuộc nổi dậy thất bại, Đức Đạt Lai Lạt Ma XIV và hàng ngàn người Tây Tạng đến Ấn Độ lập chính phủ lưu vong tại Dharmaśālā với mục tiêu đòi quy chế tự trị sâu sắc, bởi vì tuy mang danh nghĩa là Khu tự trị Tây Tạng nhưng vẫn nằm dưới sự kiểm soát chặt chẽ của Chính phủ Trung Quốc. Sau khi dập tắt cuộc nổi dậy, Trung Quốc đã thực hiện các chính sách ở Tây Tạng.
Về chính trị, đặt Ban Thiền Lạt Ma X làm người lãnh đạo hợp pháp của Tây 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tạng thay Đức Đạt Lai Lạt Ma XIV. Năm 1965, khu vực nằm dưới sự cai quản của các vị Dalai Lama từ thập niên 1910 đến năm 1959 được đặt là Khu tự trị Tây Tạng (TTTT). Cho phép người đứng đầu chính quyền là người Tây Tạng, nhưng quyền lực nằm trong tay bí thư Đảng cộng sản, luôn luôn là người Hán. Về chính sách dân số, đồng hóa người Tạng qua văn hóa và các cuộc hôn nhân dị chủng.
“Chính sách đồng hóa được thực hiện khi Mao Trạch Đông chiếm chính quyền năm 1949. Hệ quả là 60 năm sau, chính sách đưa người Hán định cư tại hai khu vực ven biên này làm đảo lộn quân bình dân số. Chỉ riêng tại Lhassa, người Hán đã chiếm đến 17% và kiểm soát hầu hết sinh hoạt thương mại.”[28] Đồng thời, từ 1980, đưa ra chiến dịch kiểm soát sinh và “khuyến khích TTTT thực hiện chính sách quy hoạch khai sinh qua các đơn vị và phòng khám thai. Ngay lập tức, kiểm soát sinh được thắt chặt, áp đặt chương trình kế hoạch hóa gia đình vào những người Tây Tạng dẫn đến các cáo buộc về nạo phá thai và giết trẻ sơ sinh.308] Thiển nghĩ, nền tảng chính sách kiểm soát sinh này là sự xác tín ý thức hệ phân biệt chủng tộc hạ đẳng, nghĩa là người Hán là con trời, các tộc khác là man rợ cần được khai hóa.
Từ 1988, thuyết ưu sinh gây tranh cãi về kế hoạch nâng cao chất lượng dân số tại các dân tộc thiểu số. Cho nên, trong bài trình bày Dự thảo Luật Quốc gia về thuyết ưu sinh vào tháng 12/1993, kết hợp với tuyên bố vô căn cứ về tinh thần khiếm khuyết của người Tây Tạng, cho thấy Trung Quốc cố ý áp dụng thuyết ưu sinh tại Tây Tạng trong tương lai. Về kinh tế, tăng cường xây dựng cơ sở hạ tầng, thực hiện các chương trình phúc lợi. Từ 1/7/2006, chính thức vận hành tuyến đường sắt cao nhất thế giới, nối thành phố Thanh Hải với Tây Tạng nhằm khai thác tài nguyên và du lịch.
Đây là một kỳ tích về công nghệ, đem lại cơ hội phát triển to lớn cho khu vực mà Bắc Kinh đánh giá sẽ khai phá Tây Tạng, mang đến sự phồn vinh. Tuy nhiên, nhiều người chỉ trích, đó là hồi chuông báo tử nền văn hoá đặc hữu, bởi các nhà môi trường lo ngại những ảnh hưởng đến đường di trú của loài linh dương Tây Tạng quý hiếm. Họ 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cũng lo lắng cho một hệ sinh thái rất mong manh, mà một khi bị phá hỏng sẽ phải mất vài thế hệ để sửa sai. Về văn hóa, dù có nỗ lực phục hồi văn hóa nguyên thủy Tây Tạng nhằm thu hút khách du lịch, nhưng lối sống truyền thống đã bị thay đổi.
Tuy nhiên, CHND Trung Hoa đã phủ nhận, cho rằng việc dùng tiếng Tạng trong giáo dục và toà án, cũng như xây dựng cơ sở hạ tầng đã nâng cao đời sống người Tạng vượt bậc so với trước 1950. Như vậy, cây gậy và củ cà rốt là chính sách kinh tế mà Trung Quốc áp dụng đối với Tây Tạng kể từ 1950 đến nay. Một mặt, mạnh tay trấn áp những người chủ trương đòi độc lập, mặt khác, xây dựng một lực lượng thân chính phủ trong lòng người dân. Do đó, khi được hỏi quan điểm về phát triển kinh tế Tây Tạng là tiêu chí hàng đầu của Trung Quốc, Đức Đạt Lai Lạt Ma nói: “Tôi hoàn toàn đồng ý về tầm quan trọng của kinh tế, nhưng con người không giống động vật.
Với con vật chỉ cần có thức ăn, chỗ ở và không có sự quấy rầy là tốt, nhưng chúng ta là người, nên có khi thậm chí kinh tế nghèo nhưng tinh thần rất hạnh phúc, tự do.