Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI. Vài nét tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề.Nghiên cứu về động cơ. Động cơ hoạt động là vấn đề vô cùng phức tạp trong đời sống tâm lý của con người. Việc nghiên cứu động cơ đã được các nhà tâm lý học, các nhà khoa học khác nghiên cứu từ rất lâu.
Một số nhà tâm lý học phương Tây như: ; S.đã đi sâu nghiên cứu những lý luận cơ bản về khái niệm động cơ. Một số nghiên cứu về động cơ thành đạt của H.Murray; McClelland; Janes V.McConnell, các nghiên cứu này chỉ ra rằng động cơ thành đạt là động cơ thôi thúc con người vươn tới sự điêu luyện, thành thạo, đạt kết quả cao nhất trong thực hiện công việc. Ở Liên Xô (cũ), vấn đề động cơ đã được nhiều tác giả bàn đến, đó là: X., ở các nước khác như: Đức, Tiệp Khắc, Ba Lan. cũng có nhiều công trình nghiên cứu về động cơ như: động cơ học tập, động cơ chọn nghề, động cơ tự khẳng định.
Trong những năm gần đây ở nước ta đã chú ý nghiên cứu về động cơ: động cơ học tập, động cơ chọn nghề.được thể hiện trong nhiều cuốn sách, bài báo, kỷ yếu, hội nghị chuyên ngành của các nhà tâm lý học như: Nguyễn Ánh Tuyết, Trần Trọng Thủy, Nguyễn Quang Uẩn, Phạm Tất Dong, Nguyễn Ngọc Bích và một số công trình nghiên cứu của các tác giả như: Phạm Thị Nguyệt Lãng, Trần Thế Linh, Phan Thị Tố Oanh, Đoàn Văn Băng, Nguyễn Thị Bích Hồng.nhưng chủ 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com yếu là trong lĩnh vực tâm lý - giáo dục, nhiều tác giả đi sâu nghiên cứu động cơ của hoạt động nhận thức, các quá trình sư phạm.Trong thời gian khoảng hơn 10 năm trở lại đây, đã có một số nghiên cứu đề cập một cách gián tiếp hoặc trực tiếp đến động cơ thành đạt của thanh niên, sinh viên và người lao động. Chẳng hạn kết quả của Đề tài cấp nhà nước KX- 07 cho thấy rằng, định hướng giá trị nghề nghiệp của người Việt Nam đầu những năm 90 của thể kỷ XX có phần thực dụng và an phận, “thu nhập cao” và “nghề ổn định suốt đời” được coi trọng, còn giá trị “có cơ hội làm nên sự nghiệp lớn” bị đánh giá thấp. Nghiên cứu động cơ phạm tội và tội phạm ma túy. Trong một số giáo trình về tâm lý học pháp lý và tâm lý học tội phạm, một số tác giả như: Trương Công Am, Nguyễn Hồi Loan, Đặng Thanh Nga có đề cập và phân tích về động cơ phạm tội nói chung và thống nhất rằng: động cơ phạm tội là động lực bên trong thúc đẩy người phạm tội thực hiện hành vi phạm tội.
Trong cuốn sách chuyên khảo: “Mại dâm, ma túy, cờ bạc, tội phạm thời hiện đại” của tác giả Nguyễn Xuân Yêm đã nêu lên hàng loạt những nguyên nhân và điều kiện của các tội phạm về ma túy ở Việt Nam, trong đó khẳng định: lợi nhuận do sản xuất và buôn bán ma túy ngày càng cao là nguyên nhân, động lực thúc đẩy gia tăng tội phạm về ma túy. Trong những năm gần đây có một số đề tài cấp Bộ, luận án tiến sỹ và luận văn thạc sỹ luật học trong ngành Công an nghiên cứu về tội phạm ma túy như: - “Ma túy trong thanh thiếu niên tại Thành phố Hồ Chí Minh. Thực trạng và giải pháp phòng chống”. Đề tài khoa học cấp Bộ, 2005.
- “Phát hiện và điều tra tội phạm tàng trữ, vận chuyển, mua bán trái phép chất ma túy của lực lượng cảnh sát nhân dân”. (Luận án tiến sỹ luật học, 2000) của Trần Văn Luyện. - “Hoạt động phòng ngừa các tội phạm ma túy của lực lượng cảnh sát nhân dân”. (Luận án tiến sỹ luật học, 2002) của Vũ Quang Vinh.
6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - “Vận dụng đặc điểm tâm lý tội phạm phục vụ cho hoạt động điều tra, khám phá tội phạm về ma túy”. (Luận văn thạc sỹ luật học, 2006) của Hoàng Đức Mạnh. Nói chung, các đề tài, luận án, luận văn trên cũng đã ít nhiều đề cập đến động cơ phạm tội về ma túy nhưng dưới góc độ luật học và tội phạm học nhằm phục vụ cho công tác phát hiện, điều tra, khám phá và xử lý các loại tội phạm về ma túy chứ chưa nghiên cứu động cơ một cách hệ thống theo cấu trúc của nó dưới góc độ tâm lý học. Khái niệm về động cơ.
Định nghĩa động cơ. Động cơ là thuật ngữ chung cho tất cả các quá trình có liên quan đến việc khởi sự, hướng tới và duy trì các hoạt động thể lực và tâm lý. Động cơ bao hàm các cơ chế nội tại liên quan đến sự thích hoạt động này hơn hoạt động khác. Người có động cơ mạnh đi tìm và thực hiện các hành động này chứ không phải các hành động khác, thực hiện các ứng xử và hoàn thiện các kỹ năng cần để đạt tới mục tiêu.
Từ motivation (động cơ) xuất phát từ từ Latinh movere có nghĩa là chuyển động. Động cơ không thể nhìn thấy được, mặt khác, ứng xử được quan sát thấy. Để lý giải những thay đổi ứng xử có thể quan sát thấy, ta phải suy đoán hoặc dựa vào những giả định đã học hỏi được về các biến thái tâm lý và sinh lý cơ bản đã ảnh hưởng những thay đổi đó. Những suy đoán này về các mục tiêu, các nhu cầu, các mong muốn, các ý định và các mục đích của một cá nhân được chính thức hóa thành khái niệm động cơ.
Thuật ngữ động cơ (motive) chỉ các nhu cầu tâm lý và xã hội được cho là tập nhiễm thông qua trải nghiệm cá nhân. Các nhà tâm lý học đã đưa ra vấn đề là liệu động cơ xuất phát từ cá nhân, những phẩm chất nội tại của cá nhân hay là đáp ứng với các tình huống từ bên ngoài - những mong đợi về mặt văn hóa và những áp lực xã hội. Trong tâm lý học, để giải quyết vấn đề nghiên cứu cơ bản và xác định 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com những thành phần tâm lý thúc đẩy hành động của con người trong việc giải quyết những nhiệm vụ đối với thực tiễn thì vấn đề động cơ luôn được quan tâm nghiên cứu dưới những góc độ khác nhau. Trường phái “tâm lý học hành vi” do nhà tâm lý học J.Watson khởi xướng đã đề cập nghiên cứu hành vi con người trên cơ sở sơ đồ: kích thích - phản ứng “S - R” (Stimular - Raection), xem hành vi con người được hình thành trên cơ sở những kích thích trực tiếp từ môi trường.
Trường phái này đã quy tất cả những vấn đề về tâm lý, ý thức bên trong mỗi cá nhân dưới dạng hành vi cũng giống như các phản ứng của cơ thể trả lời các kích thích từ môi trường. Như vậy, theo quan niệm này có thể thấy rằng: Thứ nhất: cái tạo nên hành vi, thúc đẩy hành vi (phản ứng) nếu xét về nguyên nhân bên ngoài là những kích thích từ môi trường bên ngoài. Thứ hai: cái tạo nên hành vi từ môi trường bên trong là những kích thích từ môi trường bên trong, là những hành vi tâm lý dưới dạng suy nghĩ, ngôn ngữ, tư tưởng… Ở đây có thể thấy rằng chủ nghĩa hành vi đã coi cái thúc đẩy hành vi, nguyên nhân khởi phát hành vi là cái đồng thời vừa là kích thích, vừa là phản ứng. Động cơ của hành vi chính là những hành vi kích thích.
Trường phái “Phân tâm học” của nhà tâm lý học người Áo, S.Freud lại đi giải quyết nguyên nhân của hành động với một cách tiếp cận khác, ông cho đó là những năng lượng tinh thần sẵn có, gắn liền với các dạng bản năng nguyên thủy của con người nằm trong thế giới vô thức. Trong tất cả những yếu tố tạo nên năng lượng bẩm sinh đó, năng lượng tính dục là cơ bản và quan trọng nhất, được gọi là “Libido”. Theo ông, đây chính là động cơ chủ yếu trong hoạt động của con người. Lý thuyết về động cơ của con người của A.Maslow cắt nghĩa cả những hành động làm giảm căng thẳng lẫn hành động làm tăng căng thẳng.Maslow đối lập khái niệm động cơ do thiếu hụt, trong đó con người tìm kiếm để phục hồi thế cân 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com bằng sinh lý hoặc tâm lý với khái niệm động cơ muốn thăng tiến, trong đó con người làm nhiều hơn so với điều chỉ để làm thiếu hụt là vì con người tìm kiếm nhằm thể hiện đầy đủ nhất tiềm năng của mình.
Người có động cơ muốn thăng tiến có thể chấp nhận sự bấp bênh, sự căng thẳng và thậm chí sự đau đớn nếu họ nhìn thấy đó là một cách thể hiện đầy đủ tiềm năng của mình và là một cách hoàn thành các mục tiêu. Theo lý thuyết của A.Maslow thì các nhu cầu cơ bản của chúng ta hình thành nên một hệ thứ bậc các nhu cầu, các nhu cầu bẩm sinh được sắp xếp trong một chuỗi các giai đoạn từ nguyên thủy đến tiến bộ. Các nhu cầu sinh học cơ bản nằm ở phần đáy của hệ này, chúng phải được thỏa mãn trước khi những nhu cầu khác được khởi sự tác động. Khi các nhu cầu sinh học bị thúc ép, những nhu cầu khác phải gạt sang bên và không chắc có ảnh hưởng gì đến hoạt động của ta, song nếu chúng được thỏa mãn một cách hợp lý thì những nhu cầu ở tầm gần đó – những nhu cầu an toàn - sẽ thúc đẩy chúng ta.
Khi không còn bận tâm đến nỗi nguy hiểm nữa thì ta bị thúc đẩy bởi các nhu cầu gắn bó, nhu cầu được quy thuộc, được sát nhập với những người khác, nhu cầu yêu thương và được yêu thương. Nếu nhu cầu dinh dưỡng và an toàn được thỏa mãn và nếu cảm thấy một ý thức quy thuộc về mặt xã hội, thì ta chuyển lên các nhu cầu tự trọng. Chúng ta bị thúc đẩy bởi các nhu cầu mạnh mẽ về nhận thức muốn biết quá khứ của mình để hiểu những bí ẩn của cuộc sống hiện tại và để đoán trước tương lai. Ở tầm tiếp theo của hệ thứ bậc nhu cầu của A.Maslow là ham muốn của con người với cái đẹp, cái trật tự dưới dạng các nhu cầu thẩm mỹ, làm nảy sinh phương diện sáng tạo của con người….Maslow, sức mạnh trung tâm của động cơ đối với con người là nhu cầu lớn lên mang tính bẩm sinh và mong muốn thể hiện những tiềm năng cao nhất của mình.
Trong nghiên cứu về quá trình phát triển tâm lý trẻ em thông qua hành vi học tập, nhà tâm lý học người Thụy Sỹ, J.