Chương 1. SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA ĐỐI THOẠI SHANGRI-LA Châu Á – Thái Bình Dương là một khu vực có địa chiến lược đặc biệt quan trọng, có các tuyến đường vận tải biển nhộn nhịp được coi như huyết mạch giao thông sống còn đối với các nền kinh tế nối liền giữa các bờ của Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương. Đây là khu vực có sự phát triển nhanh và năng động, nhiều cường quốc có lợi ích tại đây, nên luôn thu hút sự quan tâm của nhiều quốc gia. Hòa bình, hợp tác và phát triển vẫn là xu thế chủ đạo, song châu Á – Thái Bình Dương vẫn tiềm ẩn những nhân tố mất ổn định.
Khu vực này cũng đang phải đối mặt với nhiều thách thức ngày càng gia tăng như tranh chấp lãnh thổ, tình hình bán đảo Triều Tiên, hoạt động của chủ nghĩa khủng bố, tội phạm xuyên quốc gia, cướp biển, buôn bán người, tội phạm mạng, hay các thảm họa thiên tai và dịch bệnh ở nhiều quy mô, tầm mức khác nhau. Điều này đã tác động không nhỏ đến việc hoạch định và sự điều chỉnh trong chính sách đối ngoại của mỗi quốc gia, dân tộc. Sự hợp tác phát triển và giải quyết các vấn đề thách thức chung mang tính toàn cầu đã kéo các nước xích lại gần nhau hơn để cùng nhau viết nên luật chơi mới, xây dựng cơ chế, thể chế đa phương ở phạm vi khu vực hay toàn cầu. Lịch sử hình thành Đối thoại Shangri-La 1.
Khái quát về Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS) Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS) là một công ty trách nhiệm hữu hạn và tổ chức từ thiện, có trụ sở ở Anh, có các văn phòng ở Mỹ và Xinh- ga-po. IISS được thành lập năm 1958. Đây là Viện Nghiên cứu có ban giám đốc và nhân viên là một mạng lưới quốc tế bao gồm các học giả, nhà nghiên cứu có tiếng từ hơn 100 nước trên thế giới tham gia, trụ sở đặt tại Luân Đôn. Từ năm 2001, IISS bắt đầu mở rộng các văn phòng ra nước ngoài, trong đó ở 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com khu vực châu Á có văn phòng tại Xinh-ga-po và ở Mỹ có văn phòng tại Oa- sinh-tơn.
IISS hiện chú trọng vào nghiên cứu định hướng chính sách và đưa ra những nhận thức mới vào các cuộc thảo luận chiến lược. IISS không chỉ nghiên cứu về những vấn đề liên quan đến châu Á – TBD mà còn nghiên cứu các vấn đề chiến lược về an ninh ở nhiều khu vực khác. Trong đó, IISS tập trung nghiên cứu về vấn đề liên kết khu vực châu Á – TBD với Trung Đông, các thách thức phổ biến vũ khí hạt nhân, tự do hàng hải, an ninh năng lượng. Chương trình nghiên cứu sẽ bao gồm các hội thảo và hội nghị IISS tổ chức tại Xinh-ga-po và các nơi khác trong khu vực châu Á – Thái Bình Dương.
Các ấn phẩm chính thức hàng năm gồm có: Cán cân quân sự (The military Balance) được xuất bản hàng năm nhằm tóm tắt về lực lượng vũ trang, quân đội các nước trên thế giới; Cơ sở, dữ liệu và xung đột vũ trang trực tuyến (Armed Conflick Data Base); Khảo sát chiến lược (Strategic Survey) nhằm đánh giá xu hướng chính trị, quân sự hàng năm. Ngoài ra, còn có các tạp chí xuất bản hàng quý, bình luận chiến lược nhằm giới thiệu tóm tắt những vấn đề về chiến lược mới, trong đó có Tạp chí Quan hệ Quốc tế. Các vấn đề nghiên cứu của IISS là nguồn thông tin chính xác, khách quan về các vấn đề chiến lược quốc tế cho các chính trị gia, các nhà ngoại giao, các nhà phân tích đối ngoại, kinh doanh quốc tế, các lực lượng quốc phòng, các nhà nghiên cứu khoa học và nhà báo. Hàng năm, IISS tổ chức nhiều sự kiện lớn ở châu Âu, Bắc Mỹ, Trung Đông và châu Á cũng như Mỹ La-tinh và châu Phi.
Đối thoại Shangri-La đã được thành lập bởi Tổng Giám đốc và Giám đốc điều hành IISS Sir John Chipman vào năm 2001 để đáp ứng như cầu thiết thực về một diễn đàn khu vực châu Á – Thái Bình Dương, nơi các bộ trưởng quốc phòng khu vực và các nước có liên quan trên toàn thế giới có thể tham gia vào các cuộc đối thoại nhằm xây dựng niềm tin và bồi dưỡng sự hợp tác an ninh trong thực tế. Trong Hội nghị Chính sách an ninh Munich lần thứ 36, Chipman nhận thấy 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com “các quan chức châu Á chỉ đến đó cho có lệ” và nhận ra rằng châu Á cần có một diễn đàn quốc phòng của riêng mình mà tại đó các Bộ trưởng Quốc phòng có thể gặp gỡ và lên tiếng.”1 Đến nay, Đối thoại Shangri-La đã trở thành một diễn đàn an ninh quan trọng hàng đầu của khu vực và thế giới. Bối cảnh lịch sử hình thành Đối thoại Shangri-La Quá trình toàn cầu hóa diễn ra chủ yếu bởi sự thúc đẩy của cuộc cách mạng khoa học – công nghệ hiện đại và các tập đoàn xuyên quốc gia, một mặt đã và đang hướng nhân loại bước vào nền văn minh trí tuệ với hai đặc trưng cơ bản là “kinh tế tri thức” và “xã hội thông tin”, mặt khác nó không thể “san phẳng” mà càng làm bộc lội các mâu thuẫn về lợi ích giữa các quốc gia, dân tộc nhất là trong điều kiện quá trình phục hồi sự tăng trưởng kinh tế trên thế giới không ổn định. Quá trình hợp tác, liên kết giữa các quốc gia thực chất là một cuộc cạnh tranh để tồn tại và phát triển, cho nên đây cũng là quá trình vừa hợp tác, vừa đấu tranh.
Tình hình chính trị - an ninh thế giới thay đổi nhanh chóng, diễn biến phức tạp, khó lường, tình trạng xâm phạm chủ quyền, quốc gia, tranh chấp lãnh thổ và tài nguyên, xung đột sắc tộc, tôn giáo, can thiệp lật đổ, khủng bố, chiến tranh mạng, chiến tranh cục bộ… tiếp tục diễn ra gay gắt ở nhiều khu vực. Cục diện thế giới theo xu hướng đa cực, đa trung tâm diễn ra nhanh hơn. Các nước điều chỉnh chiến lược, vừa hợp tác, thỏa hiệp, vừa cạnh tranh, đấu tranh, kiềm chế lẫn nhau, tác động mạnh đến cục diện thế giới và các khu vực. Những biểu hiện của chủ nghĩa dân tộc cực đoan, chủ nghĩa cường quyền áp đặt, chủ nghĩa thực dụng ngày càng nổi lên trong quan hệ quốc tế.
Các nước đang phát triển, nhất là những nước vừa và nhỏ đang đứng trước những cơ hội và khó khăn, thách thức lớn trên con đường phát triển. Trong bối cảnh đó, tập 1 Dẫn theo [13, tr. 37-38] 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com hợp lực lượng, liên kết, cạnh tranh, đấu tranh giữa các nước trên thế giới và khu vực vì lợi ích của cộng đồng quốc tế và của từng quốc gia tiếp tục diễn ra phức tạp. Trong khi đó, những vấn đề toàn cầu như an ninh tài chính, an ninh năng lượng, an ninh nguồn nước, an ninh lương thực, biến đổi khí hậu, thiên tai, dịch bệnh có nhiều diễn biến phức tạp.
Cộng đồng quốc tế phải đối phó ngày càng quyết liệt hơn với các thách thức an ninh truyền thống, phi truyền thống, đặc biệt là an ninh mạng, các nguy cơ đe dọa khủng bố của lực lượng Hồi giáo cực đoan và an ninh hạt nhân. Trong bối cảnh vị trí, vai trò của châu Á – Thái Bình Dương và Đông Nam Á ngày càng gia tăng, các cường quốc thế giới ngày càng chú ý và chuyển trọng tâm chiến lược vào khu vực, theo đó môi trường an ninh khu vực được đặc biệt chú ý, Đối thoại Shangri-La đã ra đời và được tổ chức thường niên từ năm 2002 tại khách sạn Shangri-La của Cộng hòa Singapore theo sáng kiến của Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS). Trước khi diễn ra Hội nghị Thượng đỉnh đầu tiên, châu Á thiếu một khuôn khổ an ninh khu vực như châu Âu. Đầu năm 1996, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ William Perry và Bộ trưởng Quốc phòng Thái Lan Chavalit Yongchaiyudh cùng đưa ra những sáng kiến riêng biệt đề xuất tổ chức một cuộc họp thường niên tập trung các đồng nhiệm tại châu Á nhưng không được hưởng ứng.
Diễn đàn an ninh liên chính phủ châu Á duy nhất lúc đó chỉ là Diễn đàn khu vực ASEAN (ARF) lại bị xem khó tồn tại vì chỉ tập trung vào việc xây dựng lòng tin và còn sơ sài. Ngoài ra ARF còn được tổ chức bởi các bộ trưởng nước ngoài, nên chỉ có tính tham khảo về một cơ chế chính sách quốc phòng khu vực mà họ mong muốn để có thể hợp tác. Ban đầu Đối thoại Shangri-La phỏng theo mô hình của Hội nghị Chính sách An ninh Munich (Munich Conference on Security Policy), một diễn đàn từ năm 1962 tập hợp các chuyên gia, bộ trưởng quốc phòng, các quan chức an 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ninh cấp cao, các tướng lĩnh cũng như đại diện báo chí từ hơn 40 nước cốt lõi là NATO. Nhưng với tham vọng lớn hơn của IISS là thiết lập một diễn đàn “kênh 1” chính thống, trong đó bộ trưởng quốc phòng của tất cả các nước trong khu vực châu Á – TBD có thể ngồi lại với nhau bàn thảo về bất cứ vấn đề nào của khu vực – tạo ra một tổ chức “mà các Bộ trưởng Quốc phòng cần đến và mang lại cho họ tất cả những điều họ cần tại một hội nghị liên chính phủ hay liên khu vực”2.
Lời mời ban đầu chỉ chủ yếu tập trung vào các thành viên của Diễn đàn khu vực ASEAN như là một tổ chức an ninh thực sự trong khu vực. Xinh-ga-po được chọn làm nước chủ nhà cho hội nghị đầu tiên và khách sạn Shangri-La là địa điểm tổ chức. Chipman gặp Tổng thống Singapore SR Nathan vào tháng 02 năm 2001 để đề xuất các ý tưởng và Nathan đã đồng ý hỗ trợ cho đến khi IISS có thể tổ chức Hội nghị một cách độc lập. Như vậy, từ năm 2002, bên cạnh Diễn đàn khu vực ASEAN (ARF) ra đời năm 1994 và là hội nghị của Bộ trưởng Ngoại giao các nước thành viên ARF thì Đối thoại Shangri-La được xem là Diễn đàn an ninh khu vực cao cấp nhất có xu hướng ngày càng mở rộng cả về nội dung và phạm vi can dự của các nước trong và ngoài khu vực không có vai trò chủ đạo của ASEAN như ARF.
Bản thân lịch sử hình thành của Đối thoại Shangri-la chứa đựng nhiều điều thú vị. Trong cuốn tiểu thuyết Đường chân trời bị lãng quên (The Lost Horizon), Shangri-La là một nơi chốn huyền thoại của những điều không tưởng đâu đó trên dãy Himalaya, một thiên đường nơi mà hòa bình và tình yêu ngự trị.