Chương 1: Cơ sở lý luận – pháp lý về KNTC hành chính và thẩm quyền giải quyết của UBND cấp quận. - Chương 2: Thực trạng KNTC hành chính và giải quyết KNTC hành chính của UBND quận Gò Vấp – Một số kiến nghị hoàn thiện. - Phần kết luận. ==================== 3 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN - PHÁP LÝ VỀ KHIẾU NẠI, TỐ CÁO HÀNH CHÍNH VÀ THẨM QUYỀN GIẢI QUYẾT CỦA UBND CẤP QUẬN 1.
Khái niệm và ý nghĩa của quyền KNTC hành chính Khiếu nại và tố cáo xuất hiện như một hiện tượng tất yếu của xã hội có giai cấp, có nhà nước. Trong mỗi thời đại, ở mức độ khác nhau, công dân đều nhận thấy Nhà nước là tổ chức có trách nhiệm và có khả năng bảo vệ lợi ích của họ trên cơ sở những quy định của pháp luật. Vì vậy, khi quyền và lợi ích bị người khác, hoặc cơ quan nhà nước vi phạm, công dân có quyền khiếu nại hoặc tố cáo [61, 21]. Quyền khiếu nại và tố cáo là quyền chủ thể cơ bản hiến định mà Nhà nước trao cho công dân bằng Hiến pháp.
Công dân sử dụng quyền này một cách tự giác trên cơ sở suy xét của chính bản thân mình không phụ thuộc vào hành vi của cơ quan, tổ chức, đơn vị hoặc những người có chức vụ và quyền này không thể bị hạn chế bởi những văn bản dưới luật. Quyền khiếu nại và tố cáo là một quyền chính trị cơ bản của công dân, chế định này được quy định đầy đủ, chi tiết và chặt chẽ đối với người tố cáo và người bị tố cáo. Quyền khiếu nại và tố cáo chính là quyền làm chủ của nhân dân lao động ở nước ta trong việc xây dựng và củng cố bộ máy nhà nước. Thực hiện quyền khiếu nại và tố cáo tức là công dân tỏ rõ trách nhiệm của mình không chỉ trong việc giám sát hoạt động quản lý của Nhà nước để xây dựng bộ máy nhà nước ngày càng vững mạnh trong sạch, mà còn đối với cả việc xây dựng đội ngũ CBCC nhà nước thực sự là “công bộc của nhân dân”, loại trừ những hành vi quan liêu, hách dịch, cửa quyền, sách nhiễu quần chúng của một bộ phận CBCC nhà nước.
Khiếu nại và tố cáo có thể được thực hiện trong lĩnh vực hoạt động xét xử (tư pháp) hoặc hoạt động hành chính nhà nước. Luận văn này chỉ xem xét về khiếu nại và tố cáo trong hoạt động hành chính nhà nước, tức là KNTC hành chính. Quyền khiếu nại hành chính Các cơ quan hành chính nhà nước, CBCC thực hiện các nhiệm vụ, chức năng của mình thông qua việc ban hành các quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính. 4 Những quyết định, hành vi này có ảnh hưởng đến quyền, lợi ích của một người, một nhóm người hoặc một tổ chức nhất định.
Tuy nhiên, không phải mọi quyết định, hành vi của cơ quan hành chính nhà nước đều đúng, sẽ có những sai sót không tránh khỏi, xâm phạm đến quyền và lợi ích của công dân và để bảo vệ quyền lợi của mình, công dân thực hiện quyền khiếu nại. Vậy khiếu nại là gì? Theo Từ điển Từ và ngữ Việt Nam thì khiếu nại được hiểu là đề nghị xem xét lại một sự việc thiệt hại cho mình [22, 969]. Định nghĩa này mang tính khái quát cao, thể hiện được bản chất của động từ “khiếu nại” là: một người chủ động đề nghị một người xem xét lại một sự việc bất lợi cho mình. Tuy nhiên định nghĩa này chỉ dừng lại ở mức độ giải thích từ ngữ, chưa đi vào cụ thể bản chất của khiếu nại.
Theo kết quả nghiên cứu được công bố trong phạm vi nội bộ những năm gần đây của Thanh tra Chính phủ, thì khiếu nại “theo nghĩa chung nhất là việc cá nhân hay tổ chức đề nghị cá nhân, tổ chức hay cơ quan nào đó xem xét, sửa chữa lại một việc làm mà họ cho là không đúng đắn, gây thiệt hại hoặc sẽ gây thiệt hại đến quyền, lợi ích chính đáng của họ và đòi bồi thường thiệt hại do việc làm không đúng gây ra” [58]. Đây là một khái niệm rộng, có thể đúng cho mọi trường hợp của cuộc sống hằng ngày như nhân viên khiếu nại cấp trên, khách hàng khiếu nại người cung ứng hoặc công dân khiếu nại cơ quan nhà nước. Khiếu nại hành chính là một khái niệm hẹp của khiếu nại nói chung, được sử dụng trong quan hệ quản lý nhà nước. Từ điển Bách khoa Việt Nam định nghĩa “Khiếu nại hành chính là việc cá nhân hay tổ chức đề nghị cơ quan hành chính nhà nước xem xét, sửa chữa một hành vi hay một quyết định hành chính mà họ cho là hành vi hay quyết định đó không đúng pháp luật, gây thiệt hại hoặc sẽ gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của họ…” [45, 506-507].
Khái niệm này tuy chưa đầy đủ nhưng đã khái quát được bản chất của khiếu nại hành chính, phân biệt khiếu nại hành chính với các khiếu nại khác trong xã hội. Điều 2 Luật 2005 quy định: “ Khiếu nại là việc công dân, cơ quan, tổ chức hoặc CBCC theo thủ tục do luật này quy định đề nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xem xét lại quyết định hành chính, hành vi hành chính hoặc quyết định kỷ luật CBCC khi có căn cứ cho rằng quyết định hoặc hành vi đó là trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình”. 5 Như vậy, khiếu nại hành chính là đề nghị trực tiếp hoặc bằng văn bản của cá nhân, tổ chức bị tác động bởi quyết định hành chính hay hành vi hành chính đối với cơ quan, tổ chức hoặc người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại. Đề nghị này xuất phát từ nhận thức chủ quan của người khiếu nại cho rằng quyền và lợi ích chính đáng của mình bị xâm phạm.
Trong mỗi nội dung khiếu nại không chỉ chứa đựng thông tin về những quyết định và việc làm trái pháp luật của cơ quan, tổ chức và cá nhân thuộc cơ quan, tổ chức đó mà còn bao hàm sự phê phán những cơ quan, tổ chức, cá nhân có hành vi gây tác động xấu đến hoạt động bình thường của bộ máy nhà nước nói chung và các cơ quan hành chính nhà nước nói riêng. Có thể nói, khiếu nại hành chính vừa là hình thức phản ứng tích cực của công dân, cơ quan, tổ chức với những vi phạm trong quản lý nhà nước ảnh hưởng đến các quyền và lợi ích được pháp luật bảo vệ; vừa là biện pháp ngăn chặn và loại trừ vi phạm. Đặc điểm cơ bản của khiếu nại hành chính là nó nảy sinh từ mối quan hệ không bình đẳng giữa người khiếu nại và người bị khiếu nại. Người bị khiếu nại thường có quyền lực nhất định, có khả năng tác động, gây ảnh hưởng đến người khiếu nại.
Đồng thời, khiếu nại hành chính bao giờ cũng hàm chứa những dữ liệu chứng tỏ có sự vi phạm hoặc cho là vi phạm quyền và lợi ích được pháp luật bảo vệ, cho nên việc khiếu nại không phải là hoạt động mang tính phòng ngừa mà là việc bảo vệ một cách tích cực quyền và lợi ích của công dân, cơ quan, tổ chức. Khiếu nại là một hiện tượng chính trị – pháp lý phát sinh trong mọi xã hội và vào mọi thời đại, việc làm sáng tỏ khái niệm và đặc điểm của khiếu nại sẽ giúp cho cá nhân, cơ quan, tổ chức thực hiện có hiệu quả quyền khiếu nại của mình, góp phần phát huy dân chủ, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ và khôi phục quyền, lợi ích hợp pháp của công dân. Quyền tố cáo hành chính Điều 2 Luật 1998 quy định: “Tố cáo là việc công dân theo thủ tục do luật này quy định báo cho cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền biết về hành vi vi phạm pháp luật của bất cứ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, cơ quan, tổ chức”. Mục đích của tố cáo hành chính là vạch rõ những sai trái của cơ quan nhà nước, tổ chức và của CBCC nhà nước.
Từ đó công dân đòi hỏi Nhà nước phải có biện pháp 6 giáo dục hợp lý, kịp thời, thậm chí cả những biện pháp nghiêm khắc để những người bị tố cáo sửa chữa khuyết điểm của mình. Tố cáo và giải quyết tố cáo là những vấn đề rất hệ trọng và cũng rất phức tạp, đòi hỏi các cơ quan nhà nước, các cấp, các ngành và cán bộ nhà nước công tác trong các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội khi tiếp nhận đơn tố cáo và giải quyết tố cáo phải thận trọng, bởi tố cáo trước hết liên quan đến “ai”, sau đó mới liên quan về “cái gì”. Đặc điểm của tố cáo là chủ thể của tố cáo là công dân và người nước ngoài. Đối tượng của tố cáo rất rộng bởi vì công dân có quyền tố cáo hành vi vi phạm pháp luật của bất cứ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào gây thiệt hại hoặc đe doạ gây thiệt hại lợi ích nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, cơ quan, tổ chức.
Trên thực tế có thể có tố cáo mà nội dung của nó liên quan cả đến những hành vi trái đạo đức của CBCC, nhưng pháp luật hiện hành chỉ giới hạn đối tượng của tố cáo là những hành vi vi phạm pháp luật của bất cứ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào gây thiệt hại hoặc đe doạ gây thiệt hại lợi ích nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, cơ quan, tổ chức. Do đó, việc tố cáo về hành vi vi phạm đạo đức mà pháp luật chưa thể chế thành quy phạm pháp luật thì không coi là đối tượng của tố cáo để giải quyết theo Luật 2005 được. Như trên đã nói, đề tài này chỉ xem xét tố cáo theo thủ tục hành chính. Tố cáo không chỉ bảo vệ và khôi phục quyền và lợi ích của người tố cáo mà còn góp phần bảo vệ lợi ích của Nhà nước, xây dựng đội ngũ CBCC nhà nước vững về chính trị, giỏi về chuyên môn để “chí công, vô tư” trong khi thi hành công vụ Nhà nước.
Phân biệt khiếu nại hành chính với tố cáo hành chính Quyền khiếu nại và quyền tố cáo là quyền cơ bản của công dân được Hiến pháp ghi nhận. Hai quyền này thường được quy định trong cùng một điều luật hay trong cùng một văn bản, nhưng chúng ta thấy rõ khiếu nại và tố cáo có những điểm rất khác về nội dung và cách thức giải quyết.