Chương 1 LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC, HOẠT ĐỘNG CỦA HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN CẤP TỈNH 1. Vị trí, vai trò, cơ cấu tổ chức và nguyên tắc hoạt động của HĐND cấp tỉnh 1. Vị trí, vai trò của HĐND cấp tỉnh Trong bộ máy Nhà nước, HĐND các cấp là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, do nhân dân địa phương trực tiếp bầu ra, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ nhân dân ở địa phương đó. HĐND có quyền quyết định những vấn đề quan trọng của địa phương theo quy định pháp luật.
Trong những năm qua, HĐND đã thể hiện được vai trò là cơ quan đại biểu của nhân dân, là chỗ dựa vững chắc để nhân dân xây dựng, củng cố chính quyền ngày càng lớn mạnh. Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khác nhau, tổ chức và hoạt động của HĐND các cấp vẫn còn là một trong những khâu yếu kém của bộ máy Nhà nước. Trong khi đó, về lý luận cũng như thực tiễn chúng ta chưa quan tâm đúng mức đến việc xây dựng mô hình HĐND từng cấp và tổng kết kinh nghiệm hoạt động của HĐND. Vị trí, vai trò của HĐND trong bộ máy Nhà nước ta được khẳng định dựa trên những cơ sở lý luận và thực tiễn sau đây: - Về cơ sở lý luận: Điều 2, Hiến pháp năm 1992 khẳng định: "Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân.
Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân." [29, trg 13], "Nhân dân thực hiện quyền lực của mình thông qua các cơ quan đại diện đó là Quốc hội và HĐND các cấp. Quốc hội là cơ quan quyền lực cao nhất của Nhà nước, HĐND là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương" [41, trg 102]. 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Điều 119 Hiến pháp năm 1992 và Điều 1 Luật Tổ chức HĐND và UBND năm 2003 khẳng định: "HĐND là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ nhân dân, do nhân dân địa phương bầu ra, chịu trách nhiệm trước nhân dân địa phương và cơ quan nhà nước cấp trên" [29, trg 67]. Hiến pháp cũng quy định thẩm quyền cho HĐND, đảm bảo thật sự là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, chịu trách nhiệm và toàn quyền quyết định những vấn đề quan trọng ở địa phương trong khuôn khổ quy định của Hiến pháp và pháp luật.
Điều 120 Hiến pháp năm 1992 quy định: "Căn cứ vào Hiến pháp, luật, văn bản của các cơ quan nhà nước cấp trên, HĐND ra nghị quyết về các biện pháp bảo đảm thi hành nghiêm chỉnh Hiến pháp và pháp luật ở địa phương; về kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và ngân sách; về quốc phòng, an ninh ở địa phương; về biện pháp ổn định và nâng cao đời sống của nhân dân, hoàn thành mọi nhiệm vụ cấp trên giao cho, làm tròn nghĩa vụ đối với cả nước" [29, trg 68]. - Về cơ sở thực tiễn: Trong suốt quá trình tồn tại và phát triển của mình, HĐND các cấp nói chung và HĐND cấp tỉnh nói riêng đã khẳng định được vị trí, vai trò trong bộ máy Nhà nước. Với tư cách là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, đại diện cho nhân dân địa phương, HĐND có khả năng đoàn kết, tập hợp, thống nhất ý chí và hành động của quần chúng, động viên được mọi nguồn lực vật chất và tinh thần của mỗi địa phương góp phần vào thắng lợi chung của sự nghiệp phát triển kinh tế-xã hội của đất nước. Sự hiện diện của HĐND các cấp dưới sự lãnh đạo của Đảng có vai trò to lớn trong việc hình thành nhà nước kiểu mới ở nước ta, thể hiện được tính giai cấp, tính nhân dân của nhà nước, tạo niềm tin vững chắc cho nhân dân về một chính quyền của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân.
HĐND là cầu nối giữa chính quyền trung ương với chính quyền địa phương; vừa bảo đảm sự tập trung thống nhất trong hoạt động của bộ máy 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Nhà nước trên phạm vi toàn quốc, vừa đảm bảo phát huy được nội lực từng địa phương, cơ sở. Từ những cơ sở lý luận và thực tiễn, có thể khái quát vị trí, vai trò của HĐND trên các mặt sau đây: Thứ nhất, HĐND là cơ quan đại diện của nhân dân địa phương. Ở địa phương, HĐND là cơ quan duy nhất được thành lập bằng một cuộc bầu cử do cử tri địa phương trực tiếp bầu ra theo nguyên tắc phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín; hình thức hoạt động của HĐND chủ yếu thông qua kỳ họp toàn thể. Mọi quyết định của HĐND được thông qua bằng việc biểu quyết theo nguyên tắc đa số tương đối hoặc đa số tuyệt đối.
Tính chất đại diện của HĐND về mặt hình thức được thể hiện rõ nét nhất ở vấn đề cơ cấu đại biểu trong hội đồng. Mỗi HĐND có một số lượng đại biểu nhất định đại diện cho các giới, người dân tộc, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, lực lượng vũ trang nhân dân và các cơ quan nhà nước khác đóng tại địa phương; thành phần trong HĐND thể hiện khối đại đoàn kết của toàn dân sống trên địa phương, là cơ quan chỉ đại diện cho nhân dân bầu ra mình, đồng thời chịu trách nhiệm trước nhân dân và cơ quan nhà nước cấp trên. Thứ hai, HĐND là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương. HĐND được thành lập bởi các đại biểu do nhân dân địa phương bầu ra, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ nhân dân; có quyền căn cứ vào pháp luật, bầu, miễn nhiệm, bãi miễn các chức danh của UBND là cơ quan chấp hành của mình; bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm Hội thẩm nhân dân của TAND cùng cấp; bỏ phiếu tín nhiệm đối với các chức danh do HĐND bầu ra; căn cứ vào Hiến pháp và pháp luật ra Nghị quyết để triển khai các mặt công tác ở địa phương; giám sát việc tuân theo Hiến pháp, pháp luật ở địa phương, đồng thời chịu sự giám sát, hướng dẫn của Uỷ ban thường vụ Quốc hội và hướng dẫn, kiểm tra của Chính phủ.
HĐND có quyền ban hành nghị quyết - là loại văn bản pháp quy dưới luật để quyết định các vấn đề quan trọng ở địa phương. 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Như vậy xét về mặt hình thức cũng như nội dung hoạt động, thiết chế HĐND ở nước ta thực sự là cơ quan đại diện cho ý chí, nguyện vọng của nhân dân ở địa phương. Quyền lực của HĐND được xác định trong Hiến pháp về bản chất cũng là quyền lực của nhân dân lao động. Vấn đề đặt ra là, bằng cách nào để HĐND thực hiện được quyền lực của mình trên thực tiễn, đó cũng là mục đích hướng tới của công cuộc đổi mới và hoàn thiện bộ máy Nhà nước nói chung và HĐND các cấp nói riêng.
Trong hệ thống chính trị ở cấp tỉnh, HĐND cấp tỉnh có vai trò, vị trí hết sức quan trọng. HĐND cấp tỉnh cùng với UBND và các cơ quan hành chính nhà nước khác…là công cụ thực thi quyền lực nhân dân; hiệu quả hoạt động của các cơ quan này phụ thuộc vào việc tăng cường dân chủ. Là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước thông qua HĐND và đại biểu HĐND, vì vậy HĐND có vị trí trung tâm trong không gian dân chủ ở địa phương: Ý chí, nguyện vọng của dân được phản ảnh qua nghị quyết của HĐND và được nhà nước bảo đảm thực hiện. HĐND cấp tỉnh có mối quan hệ phối hợp theo quy định của luật với các cơ quan cấp trên và các cơ quan trong hệ thống chính trị ở tỉnh: - Đối với Quốc hội, Chính phủ là mối quan hệ giám sát, hướng dẫn, kiểm tra.
Điều 7 Luật Tổ chức HĐND và Ủy ban nhân dân năm 2003 quy định: "HĐND chịu sự giám sát và hướng dẫn hoạt động của Uỷ ban thường vụ Quốc hội, chịu sự hướng dẫn và kiểm tra của Chính phủ trong việc thực hiện các văn bản của cơ quan nhà nước cấp trên theo quy định của Uỷ ban thường vụ Quốc hội". - Đối với UBND cùng cấp và các cơ quan chuyên môn thuộc UBND là mối quan hệ giám sát, kiểm tra. - Đối với Mặt trận Tổ quốc và các cơ quan khác trong hệ thống chính trị là mối quan hệ phối hợp. Điều 9 Luật Tổ chức HĐND và Ủy ban nhân dân 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com quy định "Trong hoạt động của mình, HĐND, Thường trực HĐND, UBND, các Ban của HĐND và đại biểu HĐND phối hợp chặt chẽ với Ban thường trực Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên của Mặt trận, các tổ chức xã hội khác chăm lo và bảo vệ lợi ích của nhân dân, vận động nhân dân tham gia vào việc quản lý nhà nước và thực hiện các nghĩa vụ đối với Nhà nước".
- Đối với các cơ quan tư pháp ở tỉnh, là mối quan hệ giám sát trên cơ sở tôn trọng nguyên tắc độc lập của cơ quan tư pháp. - Đối với HĐND cấp dưới, là mối quan hệ phối hợp hoạt động, mặc dù cho đến nay, vẫn chưa có một văn bản quy phạm pháp luật hoặc văn bản hướng dẫn cụ thể nào về mối quan hệ giữa HĐND cấp tỉnh và HĐND cấp dưới. Cơ cấu tổ chức Ở cấp tỉnh, HĐND là cơ quan duy nhất được thành lập bằng một cuộc bầu cử do cử tri địa phương trực tiếp bầu ra, Điều 1 Luật Bầu cử đại biểu HĐND năm 2003 quy định: "Việc bầu cử đại biểu HĐND được tiến hành theo nguyên tắc phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín" [37, trg 1]. HĐND tỉnh có cơ quan Thường trực và cơ quan chuyên môn là Thường trực HĐND và các ban của HĐND; ngoài ra, HĐND thành lập các Tổ đại biểu HĐND, gồm các đại biểu hoạt động theo địa bàn mình ứng cử và được bầu cử.
Bên cạnh đó, HĐND có cơ quan tham mưu và phục vụ là Văn phòng Đoàn Đại biểu Quốc hội (ĐBQH) và HĐND tỉnh. - Thường trực HĐND tỉnh: Thường trực HĐND tỉnh gồm Chủ tịch, Phó Chủ tịch và Uỷ viên Thường trực. Các thành viên này do kỳ họp HĐND bầu ra. Ủy ban Thường vụ Quốc hội phê chuẩn kết quả bầu Chủ tịch, Phó Chủ tịch, Uỷ viên thường trực HĐND cấp tỉnh.
12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.