phần Mở đầu và Danh mục tài liệu tham khảo. 5 Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CƠ CHẾ QUẢN LÝ KINH TẾ VÀ CƠ CHẾ QUẢN LÝ HTX 1. Khái niệm về HTX HTX là loại hình kinh tế hợp tác phát triển ở trình độ cao hơn loại hình kinh tế hợp tác giản đơn. Ở nhiều nƣớc trên thế giới, HTX đã có lịch sử hình thành và phát triển gần 200 năm.
HTX đầu tiên trên thế giới bắt đầu từ thế kỉ XII ở vùng núi phía Đông nam nƣớc Pháp. Trong Luật HTX của nhiều nƣớc cũng nhƣ một số tổ chức quốc tế đều có định nghĩa về HTX. Liên minh HTX quốc tế đã định nghĩa HTX nhƣ sau: “HTX là một tổ chức tự trị của những ngƣời tự nguyện liên hiệp lại để đáp ứng các nhu cầu và nguyện vọng chung của họ về kinh tế, xã hội và văn hoá thông qua một xí nghiệp cùng sở hữu và quản lý dân chủ”. Năm 1995, định nghĩa này đã đƣợc hoàn thiện: “HTX dựa trên ý nghĩa tự cứu giúp mình, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng, công bằng và đoàn kết.
Theo truyền thống của những ngƣời sáng lập ra HTX, các xã viên HTX tin tƣởng vào ý nghĩa đạo đức, về tính trung thực, cởi mở, trách nhiệm xã hội và quan tâm chăm sóc ngƣời khác”. Tổ chức lao động quốc tế (ILO) định nghĩa: HTX là sự liên kết của những ngƣời đang gặp phải những khó khăn kinh tế giống nhau, tự nguyện liên kết nhau lại trên cơ sở bình đẳng quyền lợi, nghĩa vụ sử dụng tài sản mà họ đã chuyển giao vào HTX. Phù hợp với nhu cầu chung và giải quyết những khó khăn đó chủ yếu bằng sự tự chủ, tự chịu trách nhiệm và bằng cách sử dụng các chức năng kinh doanh trong tổ chức hợp tác phục vụ cho lợi ích vật chất và tinh thần chung. Theo Luật HTX năm 2003, “HTX là tổ chức kinh tế tập thể do các cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân (sau đây gọi chung là xã viên) có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của Luật HTX để phát huy sức mạnh tập thể của từng xã viên tham gia HTX, cùng giúp nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động sản xuất, kinh doanh và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của đất nước”.
HTX hoạt động nhƣ một loại hình doanh 6 nghiệp, có tƣ cách pháp nhân, tự chủ, tự chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ tài chính trong phạm vi vốn điều lệ, vốn tích luỹ và các nguồn vốn khác của HTX theo quy định của pháp luật. Từ những khái niệm trên, có thể thấy rằng bản chất và cơ sở kinh tế - xã hội của sự hình thành và phát triển của các hình thức tổ chức hợp tác là sự phân công lao động xã hội dựa trên các nguyên tắc: tự nguyện; tự chủ, tự chịu trách nhiệm; quản lý dân chủ và phân phối lợi ích kinh tế công bằng giữa các xã viên tham gia HTX; hợp tác và phát triển cộng đồng. Khái niệm cơ chế quản lý kinh tế 1. Khái niệm về cơ chế Từ "cơ chế" là chuyển ngữ của từ "mécanisme" của phƣơng Tây.
Từ điển Le Petit Larousse (1999) giảng nghĩa "mécanisme" là "cách thức hoạt động của một tập hợp các yếu tố phụ thuộc vào nhau". Từ điển Tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ học 1996) giảng nghĩa cơ chế là "cách thức theo đó một quá trình thực hiện". Từ "cơ chế" đƣợc dùng rộng rãi trong lĩnh vực quản lý từ khoảng cuối những năm 1970, khi chúng ta bắt đầu chú ý nghiên cứu về quản lý và cải tiến quản lý kinh tế, với nghĩa nhƣ là những qui định về quản lý. Nhƣ vậy, có thể hiểu cơ chế nhƣ sau: Cơ chế là tổng thể các yếu tố có quan hệ hữu cơ, tác động vào sự vận hành của một hệ thống nhất định theo những mục tiêu nhất định.
Về cơ bản, cơ chế bao gồm những yếu tố thể hiện những tác động điều khiển của chủ thể quản lý đối với hệ thống nhƣ: hình thức, phƣơng pháp, công cụ. và những yếu tố tự phát tác động theo quy luật vận hành khách quan của hệ thống. Khái niệm về cơ chế quản lý kinh tế Quản lý là điều khiển chỉ đạo một hệ thống hay một quá trình, căn cứ vào những quy luật hay nguyên tắc tƣơng ứng để cho hệ thống hay quá trình ấy vận động theo ý muốn của ngƣời quản lý nhằm đạt đƣợc những mục đích nhất định. Cơ chế kinh tế đƣợc hiểu là cơ chế vận hành của một nền kinh tế thống nhất sao cho phù hợp với các quy luật kinh tế khách quan của nó.
Khi phân tích cơ chế 7 kinh tế với tƣ cách là cơ chế vận hành của một nền kinh tế, chúng ta đề cập tới hệ thống quan hệ kinh tế không phải chủ yếu dƣới góc độ chiếm hữu tức quan hệ kinh tế - xã hội mà dƣới góc độ phƣơng thức điều hành, tổ chức quản lý tức quan hệ kinh tế - tổ chức. Cơ chế kinh tế là cơ chế điều tiết kinh tế với những phƣơng pháp, phƣơng thức nhất định, phù hợp với các quy luật kinh tế và trình độ của lực lƣợng sản xuất xã hội. Nhƣ vậy, cơ chế quản lý kinh tế là sự hoạt động có ý thức của con ngƣời tác động đến từng bộ phận cũng nhƣ toàn bộ nền kinh tế quốc dân thông qua việc sử dụng tổng hợp và đồng bộ một hệ thống các biện pháp nhằm đạt đƣợc mục đích với hiệu quả kinh tế xã hội cao. Khái niệm cơ chế quản lý HTX HTX tổ chức vàhoạt động theo các nguyên tắc sau đây: - Tƣ ̣nguyêṇ: mọi cá nhân , hô ̣gia đinh̀ˆ , pháp nhân có đủ điều kiện theo quy đinḥ của LuâṭHTX 2003, tán thành Điều lệ HTX đều có quyền gia nhập HTX ; xã viên cóquyền ra HTX theo quy đinḥ của Điều lê ̣HTX.
- Dân chủ, bình đẳng và công khai : xã viên có quyền tham gia quản lý , kiểm tra, giám sát HTX và có quyền ngang nhau trong biểu quyết ; thƣc̣ hiêṇ công khai phƣơng hƣớng sản xuất, kinh doanh, tài chính, phân phối vànhƣ̃ng vấn đềkhác quy đinḥ trong Điều lê ̣HTX. - Tƣ ̣chủ, tƣ ̣chiụ trách nhiêṃ vàcùng cólơị : HTX tƣ ̣chủvàtƣ ̣chiụ trách nhiêṃ vềkết quảhoaṭđông̣ sản xuất , kinh doanh ; tƣ ̣quyết đinḥ vềphân phối thu nhâp̣. Sau khi thƣc̣ hiêṇ xong nghiã vu ̣nôp̣ thuếvàtrang trải các khoản lỗcủa HTX , lãi đƣợc trích một phần vào các quỹ của HTX , môṭphần chia theo vốn góp vàcông sƣ́c đóng góp của xa ̃viên , phần còn laịchia cho xa ̃viên theo mƣ́c đô ̣sƣ̉ dung̣ dicḥ vụ của HTX. - Hơp̣ tác và phát triển cộng đồng : xã viên phải có ý thức phát huy tinh thần xây dƣng̣ tâp̣ thểvàhơp̣ tác với nhau trong HTX , trong công̣ đồng xa ̃hôị; hơp̣ tác giƣ̃a các HTX trong nƣớc vàngoài nƣớc theo quy đinḥ của pháp luâṭ.
8 Nhƣ vậy, cơ chế quản lý HTX là sự hoạt động có ý thức của con ngƣời tác động đến từng bộ phận cũng nhƣ toàn bộ quá trình tổ chức và hoạt động của HTX thông qua việc sử dụng tổng hợp và đồng bộ một hệ thống các biện pháp nhằm đạt đƣợc mục đích và theo nguyên tắc của HTX với hiệu quả kinh tế xã hội cao. Quan điểm của Đảng và cơ chế, chính sách của Nhà nƣớc về phát triển HTX Nghiên cứu chủ trƣơng của Đảng và tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về phát triển kinh tế tập thể, nhất là về HTX, thấy rõ sự nhất quán và mang tính xuyên suốt chủ trƣơng của Đảng về tầm quan trọng của kinh tế tập thể, HTX trong phát triển nền kinh tế thị trƣờng định hƣớng XHCN ở nƣớc ta; thể hiện rõ tầm tƣ tƣởng và chiến lƣợc của Đảng và Bác Hồ về phát triển kinh tế tập thể, HTX. Bác Hồ, ngay từ năm 1927 trong tác phẩm “Đƣờng kách mệnh”, đã có bài viết tổng kết rất sâu sắc về HTX, không chỉ nêu rõ tƣ tƣởng về HTX, mà còn chỉ ra đặc điểm bản chất của mô hình tổ chức HTX, theo đó: xã viên là ngƣời chủ của HTX; HTX phải mang lại lợi ích trực tiếp cho xã viên và chỉ xã viên mới đƣợc hƣởng lợi ích đó; HTX tự chủ, nhƣng không phải tổ chức định hƣớng lợi nhuận và cũng không phải tổ chức từ thiện. Đảng ta, trong thời kỳ đổi mới vừa qua, đã đề ra nhiều chủ trƣơng và quan điểm về đổi mới tổ chức HTX, thậm chí từ rất sớm đề ra quan điểm chỉ đạo cho xây dựng mô hình tổ chức HTX.
Nghị quyết Đại hội IV năm 1976 sau khi phân tích nhƣợc điểm của công tác tổ chức, quản lý HTX đã chỉ rõ phải: “Phát huy quyền tự chủ của HTX và quyền làm chủ tập thể của xã viên, khắc phục tệ mệnh lệnh, gò ép, trái với nguyên tắc tự nguyện, cùng có lợi, quản lý dân chủ”; Chỉ thị số 67-CT/TW của Ban Bí thứ (khoá V) ngày 22/6/1985 nêu rõ “Cần chuyển hẳn công tác quản lý HTX sang hạch toán kinh tế và kinh doanh XHCN… xóa bỏ cơ chế quản lý tập trung quan liêu bao cấp… HTX phải nắm vật tƣ chủ yếu và cung ứng kịp thời cho xã viên…, giúp đỡ hộ xã viên…”. Nghị quyết số 10-NQ/TW ngày 5/4/1988 của Bộ Chính trị khẳng định: “HTX, tập đoàn sản xuất là tổ chức kinh tế tự nguyện của nông dân… hoạt động theo nguyên tắc tự quản lý, tự chịu trách nhiệm về hiệu quả 9 sản xuất- kinh doanh, có tƣ cách pháp nhân, bình đẳng trƣớc pháp luật…Phải dân chủ hoá, công khai hoá công tác quản lý, phát huy quyền lực tối cao của đại hội xã viên, làm cho xã viên thực sự tham gia vào công tác quản lý sản xuất, kinh doanh của tập thể”. Nghị quyết Đại hội VII, Chiến lƣợc phát triển kinh tế - xã hội 1991 - 2000 tiếp tục khẳng định nguyên tắc tự nguyện, dân chủ và cùng có lợi của HTX; kinh tế tập thể với hình thức phổ biến là HTX phát triển trên cơ sở tự nguyện góp vốn, góp sức của những ngƣời lao động, hoạt động không phụ thuộc địa giới hành chính, một hộ gia đình có thể tham gia các HTX khác nhau … Nghị quyết Đại hội IX, X, Nghị quyết TW 5 (khoá IX) tiếp tục nêu rõ quan điểm cơ bản cho mô hình tổ chức HTX là: “Trong nông nghiệp, trên cơ sở phát huy tính tự chủ của hộ gia đình, chú trọng phát triển các hình thức hợp tác và HTX cung cấp dịch vụ, vật tƣ và tiêu thụ sản phẩm cho kinh tế hộ gia đình và trang trại”.