CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VẤN ĐỀ ĐỊNH HƯỚNG NGHỀ NGHIỆP CHO HỌC SINH THPT. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Trên thế giới Hướng nghiệp học đường và nghề nghiệp đã có lịch sử ra đời và phát triển với bề dày trên dưới 100 năm trên thế giới và trên thực tế đã trở thành một lĩnh vực tác nghiệp chuyên môn và chính sách được tích hợp chặt chẽ trong các hệ thống giáo dục, đào tạo, lao động, việc làm, dịch vụ và chính sách của nhiều nước trong khu vực cũng như trên thế giới. Vào giữa thế kỉ XIX, ở Pháp xuất hiện cuốn sách “Hướng nghiệp chọn nghề”.
Nội dung cuốn sách đề cập tới vấn đề phát triển đa dạng của nghề do sự phát triển công nghiệp. Ngay khi đó, người ta đã nhận thấy tính đa dạng, phức tạp của hệ thống nghề nghiệp, tính chuyên môn hoá vượt lên hẳn so với giai đoạn sản xuất công nghiệp và thủ công nghiệp, qua đó khẳng định tính cấp thiết phải giúp đỡ thanh thiếu niên HS đi vào “Thế giới nghề nghiệp” nhằm sử dụng hiệu quả lao động trẻ tuổi, để đảm bảo sự liên hệ giữa trường học và đời sống đồng thời vẫn giữa vững ý nghĩa của các môn xã hội và nhân văn, giảm bớt tính hàn lâm trong việc cung cấp các kiến thức khoa học, tăng cường tỷ trọng các kiến thức có ý nghĩa thực dụng và ý nghĩa hướng nghiệp để giúp HS trung học chuẩn bị đi vào đào tạo và cuộc sống nghề nghiệp. Ở Nhật Bản, công trình “Cải cách giáo dục Nhật Bản hướng tới thế kỉ 21” của Magumi Nishino (Viện nghiên cứu giáo dục Nhật Bản) đã nghiên cứu khá sâu sắc vấn đề bồi dưỡng tri thức và kĩ năng cơ bản của những ngành nghề cần thiết cho HS phổ thông. Theo tác giả, HS trung học phải được: Bồi dưỡng tri thức và kĩ năng cơ bản của những ngành nghề cần thiết trong xã hội, có thái độ tôn trọng đối với lao động và có khả năng lựa chọn nghề tương lai phù hợp với mỗi cá nhân.Các nghiên cứu ở Việt Nam Ở Việt Nam, đã từ lâu Đảng và Nhà nước ta luôn quan tâm đến sự nghiệp trồng người nói chung và công tác ĐHNN nói riêng.
Điều này thể hiện rõ trong đường lối chủ trương, trong các Văn kiện của các kỳ Đại hội Đảng toàn quốc. Có thể lấy ví dụ ngày 19 tháng 3 năm 1981, Hội đồng Chính phủ đã ra Quyết định Số 126/CP: Về công tác hướng nghiệp trong trường phổ thông về việc sử dụng hợp lý HS THCS và THPT tốt nghiệp ra trường. Năm 1984 khi sơ kết 3 năm thực hiện Quyết định Số 126/CP của Hội đồng Chính phủ, Bộ Giáo dục đã nên lên vấn đề: Tiếp theo hướng nghiệp phải dạy nghề cho HS phổ thông nếu không tiếp tục học lên, học sinh ra đời để tạo công ăn việc làm, sẵn sàng tham gia lao động sản xuất ở địa phương. Chủ trương này được khẳng định trong Nghị quyết Đại hội VI Đảng Công Sản Việt Nam( 1986).
Nghị quyết TW2 của Đảng cộng sản Việt Nam khoá VIII đề ra nhiệm vụ của ngành giáo dục cả nước là cần mở rộng và nâng cao chất lượng giáo dục kĩ thuật tổng hợp - hướng nghiệp. Trong những năm gần đây, các nhà: Tâm lý học, Giáo dục học, Xã hội học, Kinh tế học, Chính trị học… đã tiếp cận nhiều đến vấn đề dạy hướng nghiệp và hoạt động GDHN cho HS phổ thông ở các khía cạnh khác nhau. - Tác giả Đặng Danh Ánh, “ Tư vấn chọn nghề cho học sinh phổ thông” đã chỉ ra con đường cách thức, biện pháp tư vấn hiệu quả nhằm phát huy đúng năng lực, sở trường của các em học sinh trong việc lựa chọn ngành nghề phù hợp sau khi tốt nghiệp THPT. [1] - “Giáo dục hướng nghiệp ở Việt Nam”, PGS.TS Đặng Danh Ánh.
Đây là công trình tập hợp các bài giảng, bài viết về hướng nghiệp đã công bố ở trong nước hoặc số ít chưa công bố, đồng thời, bàn luận một số vấn đề mới: sự nảy sinh các ngành nghề trong ba nền kinh tế (nông nghiệp, công nghiệp, kinh tế tri thức); phân loại và mô tả các đặc điểm hoạt động nghề nghiệp; cơ sở pháp lý hình thành hệ thống hướng nghiệp và các loại hình hướng nghiệp ở Việt Nam; hướng nghiệp với vấn đề phân luồng và liên thông trong hệ thống giáo dục quốc dân. [2] 7 - " Đề xuất giải pháp tăng cường công tác tư vấn giáo dục truyền thông về hướng nghiệp, triển khai ứng dụng và hoàn thiện một số trắc nghiệm nghề nghiệp cho HS phổ thông theo yêu cầu thị trường lao động ở TP.Hồ Chí Minh ", chủ nhiệm PGS-TS Lý Ngọc Sáng, năm 2003. Đây là đề tài đã đưa ra Bộ công cụ trắc nghiệm và đã áp dụng thí điểm thành công tại một số trường. [3] - " Giáo dục phổ thông và hướng nghiệp - nền tảng để phát triển nguồn nhân lực đi vào công nghiệp hoá - hiện đại hoá" (Đề tài khoa học cấp nhà nước KX-05-09), đã tiến hành khảo sát HS, GV, cha mẹ học sinh, cán bộ quản lý trên phạm vi 8 tỉnh, thành phố.
Theo số liệu đánh giá trên mẫu điều tra GV thì có tới 70% HS tốt nghiệp THPT bước vào đời không được giáo dục hướng nghiệp đầy đủ. Bên cạnh đó phải kể đến một số công trình nghiên cứu của các tác giả Đặng Danh Ánh, Nguyễn Thế Tường, Phạm Huy Thu, Nguyễn Minh An, Lê Đức Phúc.đã làm rõ các thực trạng, những số liệu, những kinh nghiệm giáo dục hướng nghiệp và dạy nghề cho HS phổ thông. Như vậy cho thấy hướng nghiệp là một hệ thống quan trọng trong xu hướng chọn nghề cho HS là một thành tố quan trọng, có mối quan hệ tác động với nhiều thành tố khác. Trên cơ sở đó, tôi tiến hành nghiên cứu các đề tài nhằm góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả công tác hướng nghiệp cho HS trường THPT trong điều kiện CNH - HĐH hiện nay.
Một số khái niệm liên quan 1. Nghề nghiệp Nghề hay nghiệp, đại từ tiếng Việt (Nguyễn Như Ý chủ biên, NXB văn hóa thông tin - 1998) định nghĩa: “Nghề” là công việc chuyên làm theo sự phân công của xã hội. Còn nghề nghiệp là nghề nói chung Nghề nghiệp trong xã hội không phải là cái gì cố định cứng nhắc mà phải coi nghề nghiệp như một cơ thể sống có sự hình thành, phát triển và thay đổi. Nghề là một lĩnh vực hoạt động lao động mà trong đó, nhờ được đào tạo, con người có được những tri thức, những kỹ năng để làm ra các loại sản phẩm vật chất hay tinh thần nào đó.TSKH Nguyễn Văn Hộ “ Nghề nghiệp như một dạng lao động vừa mang tính xã hội (sự phân công xã hội) vừa mang tính cá nhân (nhu cầu bản thân)”.
Trong đó con người với tư cách là chủ thể hoạt động đòi hỏi để thỏa mãn những nhu cầu nhất định của xã hội và của cá nhân. [5] Nghề nghiệp của con người có thể do được đào tạo chính thức về nghề đó vì nghề đòi hỏi một trình độ tri thức, kỹ năng, kỹ xảo nhất định. Cũng có nghề được hình thành tự phát do tích lũy kinh nghiệm xã hội hoặc do truyền và học nghề theo cách kèm cặp giữa người biết nghề và chưa biết nghề. Nghề được đào tạo có đặc trưng là người làm nghề phải được cung cấp trình độ tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, làm ra sản phẩm để trao đổi trên thị trường và thu nhập của người lao động chính là nguồn sống của họ.
Chính vì vậy mà họ trở thành đối tượng hoạt động cơ bản, lâu dài của lý tưởng nghề nghiệp từ đó hình thành nhân cách nghề nghiệp. Nghề được đào tạo đòi hỏi người học nghề phải có trình độ học vấn, sức khỏe, yêu cầu tâm lý phù hợp với nghề. Sau quá trình đào tạo, người đó phải đạt được tiêu chuẩn cơ bản về kiến thức, kĩ năng, kỹ xảo, tay nghề theo mục tiêu xã hội đòi hỏi, được cấp bằng hay chứng chỉ về nghề. Định hướng Định hướng là xác định phương hướng là việc chủ thể hành động đưa ra một hướng đi cho hoạt động nào đó trên cơ sở cân nhắc kỹ khả năng, tài chính của từng đối tượng.
Mục đích cuối cùng của định hướng là có được một hướng đi phù hợp với mọi điều kiện, hoàn cảnh khách quan và chủ quan của chủ thể. Định hướng nghề nghiệp Theo tác giả Phùng Văn Mẫn: Định hướng nghề nghiệp “ Là hướng dẫn cho học sinh ngay khi còn ngồi trên ghế nhà trường sớm có ý thức về một nghề mà sau này các em sẽ chọn”. [7] ĐHNN liên quan đến sự phát triển kiến thức, kỹ năng và thái độ thông cảm qua một chương trình hoạch định sẵn và sẽ giúp HS có quyết định về sự lựa chọn 9 nghề trong trường học và sau khi tốt nghiệp, giúp HS sau khi làm việc có hiệu quả hơn. ĐHNN là hệ thống các giải pháp giáo dục của nhà trường, gia đình và xã hội nhằm chuẩn bị cho thế hệ trẻ về tâm lý, tri thức, kỹ năng để họ có thể sẵn sàng đi vào ngành nghề, lao động sản xuất và cuộc sống ĐHNN góp phần phát huy năng lực, sở trường của từng người, đồng bộ góp phần điều chỉnh nguyện vọng của cá nhân sao cho phù hợp với nhu cầu phân công lao động trong xã hội.
ĐHNN cho HS THPT là công việc của tập thể Sư phạm nhà trường nhằm giúp HS lựa chọn nghề một cách có ý thức trên cơ sở hiểu biết về sự phát triển Kinh tế - Văn hóa - Xã hội, về các hoạt động, yêu cầu của nghề nghiệp, những đòi hỏi về phẩm chất đạo đức, năng lực của người lao động đối với nghề nghiệp, những điều kiện phát triển của nghề nghiệp. Từ đó tư vấn giúp học sinh chọn nghề thích hợp. Nhà trường Là cơ quan giáo dục chuyên biệt, bởi vậy hoạt động của nhà trường là hoạt động có mục đích, kế hoạch, nội dung chương trình được thực hiện bởi đội ngũ các nhà Sư phạm. Và nhà trường có sự tác động rất lớn đến HS, đây là môi trường hằng ngày các em học tập vui chơi, những kiến thức mà các em học được là nguồn vô cùng quý giá giúp các em vững bước trên con đường tương lai của mình.
Gia đình Gia đình là một nhóm xã hội được hình thành trên cơ sở hôn nhân và quan hệ huyết thống, những thành viên trong gia đình có sự gắn bó và ràng buộc với nhau về trách nhiệm, quyền lợi, nghĩa vụ có tính hợp pháp được nhà nước thừa nhận và bảo vệ. Học sinh THPT 1.