phần mở đầu, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, Khoá luận bao gồm 3 chương, 6 tiết. 5 c Chƣơng 1 HỌC SINH TRƢỜNG THPT VÀ VIỆC ĐỊNH HƢỚNG NGHỀ NGHIỆP CHO HỌC SINH TRƢỜNG THPT 1. Đặc điểm học sinh THPT 1. Khái niệm học sinh THPT “ Học sinh trung học phổ thông là thuật ngữ để chỉ nhóm học sinh đầu tuổi thanh niên ( từ 15, 16 đến 17, 18 tuổi )”[21, tr.
Theo tâm lí học lứa tuổi, tuổi thanh niên là giai đoạn phát triển bắt đầu từ lúc dậy thì và kết thúc khi bƣớc vào tuổi mới. Tuổi thanh niên là thời kì từ 14, 15 tuổi đến 25 tuổi trong đó chia ra làm hai thời kì : Từ 14, 15 tuổi đến 17, 18 tuổi : Giai đoạn đầu tuổi thanh niên ( giai đoạn học sinh THPT ) Từ 17, 18 tuổi đến 25 tuổi : Giai đoạn hai của tuổi thanh niên ( giai đoạn thanh niên, sinh viên ) Khi xem xét các yếu tố tác động đến việc hình thành các đặc điểm phát triển ở lứa tuổi này, xuất phát từ những quan niệm, những trƣờng phái khác nhau đã có nhiều lí luận khác nhau về lứa tuổi thanh niên. Các lí luận tâm lí học tập trung xem xét những quy luật tiến hóa của tâm lí là cái cơ bản để quyết định sự phát triển các nhà phân tâm học quan tâm nhiều đến sự phát triển của tính dục và sự chi phối của nó đối với sự phát triển của lứa tuổi này. Các nhà xã hội học lại chú ý trƣớc hết đến tính xã hội hóa của giai đoạn phát triển này và coi mức độ xã hội hóa của mỗi cá thể là tiêu chí chủ yếu quyết định sự phát triển này.
Có nhiều nhà tâm lí học hiện đại cho rằng cần nghiên cứu lứa tuổi học sinh THPT một các phức tạp, các yếu tố sinh học, phân tâm học và xã hội học đều đƣợc xem xét và xác định rõ vai trò vị trí của nó, tìm ra những quy luật hoạt động bên trong cũng nhƣ những mối tác động qua lại của chúng. Đặc điểm của học sinh THPT 6 c Học sinh trung học phổ thông thƣờng là ở giai đoạn đầu của tuổi thanh niên tức là từ 14, 15 tuổi đến 18 tuổi. Đây là độ tuổi có những thay đổi về cơ thể cũng nhƣ suy nghĩ và nó thể hiện tính chất phức tạp và nhiều mặt của hiện tƣợng, nó đƣợc giới hạn ở hai mặt: sinh lí và tâm lý. Đây là vấn đề khó khăn và phức tạp vì không phải lúc nào nhịp điệu và các giai đoạn của sự phát triển tâm sinh lý cũng trùng hợp với các thời kỳ trƣởng thành về mặt xã hội.
Có nghĩa là sự trƣởng thành về mặt thể chất, nhân cách trí tuệ, năng lực lao động sẽ không trùng hợp với thời gian phát triển của lứa tuổi. Chính vì vậy mà các nhà tâm lý học Macxit cho rằng: Khi nghiên cứu tuổi thanh nên thì cần phải kết hợp với quan điểm của tâm lý học xã hội và phải tính đến quy luật bên trong của sự phát triển lứa tuổi. Do sự phát triển của xã hội nên sự phát triển của trẻ em ngày càng có sự gia tốc, trẻ em lớn nhanh hơn và sự tăng trƣởng đầy đủ diễn ra sớm hơn so với các thế hệ trƣớc, nên tuổi dậy thì bắt đầu và kết thúc sớm hơn khoảng 2 năm vì vậy tuổi thanh niên cũng bắt đầu sớm hơn. Trong thời đại ngày nay, hoạt động lao động và xã hội ngày càng phức tạp, thời gian học tập của các em kéo dài làm cho sự trƣởng thành thực sự về mặt xã hội càng đến chậm.
Do đó có sự kéo dài của thời kì tuổi thanh niên và giới hạn lứa tuổi mang tính không xác định (ở mặt này các em đƣợc coi là ngƣời lớn, nhƣng mặt khác thì lại không). Điều đó cho ta thấy rằng thanh niên là một hiện tƣợng tâm lý xã hội. * Đặc điểm về sự phát triển thể chất “ Tuổi học sinh THPT là thời kì đạt đƣợc sự trƣởng thành về mặt cơ thể. Sự phát triển thể chất đã bƣớc vào thời kì phát triển bình thƣờng, hài hòa, cân đối.
Cơ thể của các em đã đạt tới mức phát triển của ngƣời trƣởng thành, nhƣng sự phát triển của các em còn kém so với ngƣời lớn. Các em có thể làm những công việc nặng của ngƣời lớn. Hoạt động trí tuệ của các em có thể phát triển tới mức cao. Khả năng hƣng phấn và ức chế ở vỏ não tăng lên rõ rệt có thể hình thành mối liên hệ thần kinh tạm thời phức tạp hơn.
Tƣ duy ngôn ngữ và những phẩm chất ý chí có điều kiện phát triển mạnh. Ở tuổi này, các em dễ bị kích thích và sự biểu hiện của nó cũng giống nhƣ ở tuổi thiếu niên” [28]. Nhìn chung ở tuổi này các em có sức khỏe và sức chịu đựng tốt hơn tuổi thiếu niên. Thể chất của các em đang ở độ tuổi phát triển mạnh mẽ rất 7 c sung sức, nên ngƣời ta hay nói: “Tuổi 17 bẻ gãy sừng trâu”.
Sự phát triển thể chất ở lứa tuổi này sẽ có ảnh hƣởng đến sự phát triển tâm lý và nhân cách đồng thời nó còn ảnh hƣởng tới sự lựa chọn nghề nghiệp sau này của các em. Nhƣ vậy, ở lứa tuổi học sinh THPT, các em có hình dáng ngƣời lớn, có những nét của ngƣời lớn nhƣng chƣa phải là ngƣời lớn, còn phụ thuộc vào ngƣời lớn. Thái độ đối xử của ngƣời lớn với các em thƣờng thể hiện tính chất hai mặt đó là : Một mặt ngƣời lớn luôn nhắc nhở rằng các em đã lớn và đòi hỏi các em phải có tính độc lập, phải có ý thức trách nhiệm và thái độ hợp lý. Nhƣng mặt khác lại đòi hỏi các em phải thích ứng với những đòi hỏi của ngƣời lớn [28].
* Đặc điểm của sự phát triển trí tuệ “ Lứa tuổi học sinh THPT là giai đoạn quan trọng trong việc phát triển trí tuệ. Do cơ thể các em đã đƣợc hoàn thiện, đặc biệt là hệ thần kinh phát triển mạnh tạo điều kiện cho sự phát triển các năng lực trí tuệ” [28]. Trí nhớ của học sinh THPT cũng phát triển rõ rệt. Trí nhớ có chủ định giữ vai trò chủ đạo trong hoạt động trí tuệ.
Các em đã biết sắp xếp lại tài liệu học tập theo một trật tự mới, có biện pháp ghi nhớ một cách khoa học. Các em cũng hiểu đƣợc rất rõ trƣờng hợp nào phải học thuộc trong từng câu, từng chữ, trƣờng hợp nào cần diễn đạt bằng ngôn từ của mình và cái gì chỉ cần hiểu thôi, không cần ghi nhớ. Nhƣng ở một số em còn ghi nhớ đại khái chung chung, cũng có những em có thái độ coi thƣờng việc ghi nhớ máy móc và đánh giá thấp việc ôn lại bài [28]. Hoạt động tƣ duy của học sinh THPT phát triển mạnh.
Ở tuổi này các em đã có khả năng tƣ duy lý luận, tƣ duy trừu tƣợng một cách độc lập và sáng tạo hơn. Năng lực phân tích, tổng hợp, so sánh, trừu tƣợng hóa phát triển cao giúp cho các em có thể lĩnh hội mọi khái niệm phức tạp. Các em thích khái quát, thích tìm hiểu những quy luật và nguyên tắc chung của các hiện tƣợng hàng ngày, của những tri thức phải tiếp thu. Trƣớc một vấn đề các em thƣờng đặt những câu hỏi nghi vấn hay dùng lối phản đề để nhận thức chân lý một cách sâu sắc hơn [28].
Nhìn chung tƣ duy của học sinh THPT phát triển mạnh, hoạt động trí 8 c tuệ linh hoạt và nhạy bén hơn. Các em có khả năng phán đoán và giải quyết vấn đề một cách rất nhanh. Tuy nhiên, ở một số học sinh vẫn còn tồn tại nhƣợc điểm là chƣa phát huy hết năng lực độc lập suy nghĩ của bản thân và còn kết luận vội vàng theo cảm tính. Vì vậy ngƣời giáo viên cần hƣớng dẫn, giúp đỡ các em tƣ duy một cách tích cực độc lập để phân tích đánh giá sự việc và tự rút ra kết luận cuối cùng.
Việc phát triển khả năng nhận thức của học sinh trong dạy học là một trong những nhiệm vụ quan trọng, hàng đầu của giáo viên nói riêng và của nhà trƣờng nói chung. * Sự phát triển của tự ý thức Sự tự ý thức là một đặc điểm nổi bật trong sự phát triển nhân cách của học sinh THPT, nó có ý nghĩa to lớn đối với sự phát triển tâm lý của lứa tuổi này. Biểu hiện của sự tự ý thức là nhu cầu tìm hiểu và tự đánh giá những đặc điểm tâm lý của mình theo chuẩn mực đạo đức của xã hội, theo quan điểm về mục đích cuộc sống… Điều đó khiến các em quan tâm sâu sắc tới đời sống tâm lý, những phẩm chất nhân cách và năng lực riêng. Các em không chỉ nhận thức về cái tôi hiện tại của mình mà còn nhận thức về vị trí của mình trong xã hội tƣơng lai.
Các em không chỉ chú ý đến vẻ bên ngoài mà còn đặc biệt chú trọng tới phẩm chất bên trong. Các em có khuynh hƣớng phân tích và đánh giá bản thân mình một cách độc lập dù có thể có sai lầm khi đánh giá. [28] Nhìn chung thanh niên mới lớn có thể tự đánh giá bản thân một cách sâu sắc nhƣng bên cạnh đó vẫn còn chƣa đúng đắn nên các em vẫn cần sự giúp đỡ của ngƣời lớn. Một mặt, ngƣời lớn phải lắng nghe ý kiến của em các, mặt khác phải giúp các em hình thành đƣợc biểu tƣợng khách quan về nhân cách của mình nhằm giúp cho sự tự đánh giá của các em đƣợc đúng đắn hơn, tránh những lệch lạc, phiến diện trong tự đánh giá.
Cần tổ chức hoạt động của tập thể cho các em có sự giúp đỡ, kiểm tra lẫn nhau để hoàn thiện nhân cách của bản thân. * Sự hình thành thế giới quan “ Sự hình thành thế giới quan là nét chủ yếu trong tâm lý thanh niên vì các em sắp bƣớc vào cuộc sống xã hội, các em có nhu cầu tìm hiểu khám phá để có quan điểm về tự nhiên, xã hội, về các nguyên tắc và quy tắc ứng xử, những định hƣớng giá trị về con ngƣời. Các em quan tâm đến nhiều vấn đề 9 c nhƣ: thói quen đạo đức, cái xấu cái đẹp, cái thiện cái ác, quan hệ giữa cá nhân với tập thể, giữa cống hiến với hƣởng thụ, giữa quyền lợi và nghĩa vụ trách nhiệm” [28]. Nhìn chung, ở tuổi này các em đã có ý thức xây dựng lý tƣởng sống cho mình, biết xây dựng hình ảnh con ngƣời lý tƣởng gần với thực tế sinh hoạt hàng ngày.