PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong nền kinh tế thị trường, điều kiện kinh doanh như một công cụ quản lý để Nhà nước thiết lập, duy trì trật tự trong hoạt động kinh doanh, hướng đến bảo vệ lợi ích chung của xã hội và cộng đồng. Năm 1999, điều kiện kinh doanh được chính thức ghi nhận trong Luật Doanh nghiệp. Từ đó đến nay, các quy định về điều kiện kinh doanh đã có nhiều sửa đổi, góp phần phát triển nền kinh tế, bảo đảm vai trò quản lý của Nhà nước và tạo ra sự lớn mạnh của các doanh nghiệp Việt Nam trong giai đoạn hiện tại.
Hiện nay, kinh doanh theo phương thức bán hàng đa cấp (kinh doanh đa cấp) là hoạt động kinh doanh có tính chất phức tạp nhưng lại có tác động rất lớn đến trật tự công cộng. Vì vậy, Nhà nước đã thiết lập một cơ chế pháp lý làm cơ sở để các nhà đầu tư kinh doanh đa cấp, trong đó có các điều kiện đầu tư kinh doanh. Đây cũng là công cụ để Nhà nước quản lý, kiểm soát các hoạt động đầu tư kinh doanh đa cấp. Tuy xuất hiện từ những năm cuối 1990 đầu 2000 nhưng ban đầu kinh doanh đa cấp hoạt động tự do và chỉ thực sự được quản lý từ khi có Luật Cạnh tranh số 27/2004/QH11 ngày 03 tháng 12 năm 2004 (Luật Cạnh tranh 2004).
Từ đó đến nay, hệ thống pháp luật điều chỉnh và quản lý hoạt động kinh doanh đa cấp đang dần được hoàn thiện. Nghị định số 110/2005/NĐ-CP ngày 24 tháng 8 năm 2005 về quản lý hoạt động bán hàng đa cấp (Nghị định 110/2005/NĐ-CP) đã được thay thế bởi Nghị định số 42/2014/NĐ-CP ngày 14 tháng 5 năm 2014 của Chính phủ về quản lý hoạt động bán hàng đa cấp (Nghị định 42/2014/NĐ-CP). Gần đây nhất, Chính phủ ban hành Nghị định số 40/2018/NĐ-CP ngày 12 tháng 3 năm 2018 về quản lý hoạt động kinh doanh theo phương thức đa cấp (Nghị định 40/2018/NĐ-CP) đã bổ sung nhiều quy định, trong đó bổ sung thêm điều kiện đăng ký hoạt động kinh doanh đa cấp. Sau hơn 02 năm có hiệu lực, Nghị định 40/2018/NĐ-CP đã giúp các cơ quan quản lý thực hiện hiệu quả công tác quản lý nhà nước đối với hoạt động kinh doanh đa cấp.
Tuy nhiên, theo Báo cáo đánh giá tác động sơ bộ một số nội dung đề nghị xây dựng Nghị định sửa đổi, bổ sung một số điều Nghị định 40/2018/NĐ-CP của Bộ Công Thương thì Nghị định 40/2018/NĐ-CP có một số chính sách chưa phù hợp với thực tiễn, một số quy định chưa đảm bảo tính khả thi cần được điều chỉnh. Vì vậy, pháp luật về kinh doanh đa cấp vẫn chưa hoàn thiện để có thể điều chỉnh hoạt động kinh doanh đa cấp, nhất là dưới góc độ đầu tư kinh doanh có điều kiện. Xuất phát từ thực trạng pháp luật về điều kiện kinh doanh đối với kinh doanh đa cấp còn nhiều bất cập nên việc nghiên cứu, đánh giá nhằm hoàn thiện pháp luật về điều kiện đầu tư kinh doanh đối với kinh doanh đa cấp là cần thiết. Từ lý do đó, 1 tác giả lựa chọn đề tài: “Pháp luật về điều kiện kinh doanh theo phƣơng thức bán hàng đa cấp” làm đề tài khoá luận tốt nghiệp.
Tình hình nghiên cứu đề tài Trên thế giới, kinh doanh đa cấp đã sớm xuất hiện nên công trình nghiên cứu về phương thức kinh doanh này khá nhiều, tập trung chủ yếu vào khái niệm, đặc điểm của kinh doanh đa cấp và phân biệt kinh doanh đa cấp và mô hình kim tự tháp, cụ thể có các nghiên cứu tiêu biểu sau: Adam Epstein (2009), Multi-level marketing and its brethren: The legal and regulatory enviroment in down economy, The Atlantic Law Journal Volume 12, page 91-124. Bài viết này khám phá môi trường pháp lý xung quanh mô hình kinh doanh đa cấp, phân biệt kinh doanh đa cấp hợp pháp và mô hình kim tự tháp bất hợp pháp. Ngoài ra bài viết còn bình luận về các quy định chống mô hình kim tự tháp của các tiểu bang, của Uỷ ban Thương mại Liên bang FTC, của Uỷ ban Chứng khoán và giao dịch SEC. Adam Epstein (2010), Multilevel Marketing Primer - The MLM Startup, Atlantic Law Journal.
Bài viết đưa ra tiêu chí để xác định mô hình đa cấp hợp pháp hay không, cụ thể một kế hoạch tiếp thị đa cấp hợp pháp hay một kim tự tháp bất hợp pháp chủ yếu phụ thuộc vào: (i) phương pháp mà sản phẩm hoặc dịch vụ được bán và (ii) cách thức mà những người tham gia bán hàng đa cấp được trả hoa hồng. Vander Nat (2014), Multilevel Marketing and Pyramaid Schemes in the United States: An Historical Analysis, Journal of Historical Research in Marketing, Vol 6, Issue Volume 6, Number 2. Bài viết tập trung về lịch sử phát triển và giải thích chi tiết kế hoạch trả thưởng của tiếp thị đa cấp ở Hoa Kỳ. Đồng thời chỉ ra các quyết định pháp lý quan trọng liên quan đến kế hoạch kim tự tháp và đưa ra những khuyến nghị về tiếp thị đa cấp trong tương lai.
Gerald Albaum, Robert A. Peterson (2011), Multilevel (network) marketing: An objective view, The Marketing Review, 2011, Vol. Bài viết trình bày một cái nhìn khách quan về tiếp thị đa cấp như một kênh phân phối bán lẻ và ảnh hưởng của tiếp thị đa cấp đến các nhà phân phối. Ngoài ra, bài viết còn thảo luận về tính hợp pháp của mô hình kim tự tháp.
Claudia GroB & Dirk Vriens (2019), The Role of the Distributor Network in the Persistence of Legal and Ethical Problems of Multi-level Marketing Companies, Journal of Business Ethics volume 156, pages 333–355. Bằng cách giải thích đặc điểm của mạng lưới nhà phân phối, bài viết đã cung cấp sự hiểu biết về: (i) phương thức hoạt động của các công ty bán hàng đa cấp; (ii) nguồn gốc của các vấn đề pháp 2 lý mà những công ty này đang gặp phải và (iii) lý do mà các biện pháp được đưa ra chưa hiệu quả để từ đó tác giả đưa ra những đề xuất. Tại Việt Nam, kinh doanh đa cấp đã xuất hiện từ đầu thế kỷ 21, đến nay đã có một số tác giả nghiên cứu về vấn đề này, cụ thể là: Lê Bí Bo (2016), Quản lý nhà nước đối với hoạt động bán hàng đa cấp ở Việt Nam hiện nay, Luận án Tiến sĩ luật học, Học viện khoa học xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Luận án đã nêu những vấn đề cơ bản về quản lý nhà nước đối với kinh doanh đa cấp và thực trạng quản lý nhà nước đối với kinh doanh đa cấp ở Việt Nam.
Từ đó, các tác giả đã đưa ra phương hướng và giải pháp hoàn thiện quản lý nhà nước đối với kinh doanh đa cấp. Lê Thị Trinh (2019), Pháp luật về kinh doanh theo phương thức đa cấp qua thực tiễn thực hiện ở thành phố Hà Nội, Luận văn Thạc sĩ, Trường Đại học Luật Hà Nội. Tác giả trình bày một số vấn đề lí luận và pháp luật về kinh doanh đa cấp. Phân tích thực trạng pháp luật về kinh doanh đa cấp qua thực tiễn thực hiện tại thành phố Hà Nội; từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về vấn đề này.
Vũ Văn Tú (2014), Hoàn thiện pháp luật về bán hàng đa cấp tại Việt Nam theo kinh nghiệm một số nước trên thế giới, Luận văn Thạc sĩ, Khoa Luật Đại học Quốc Gia Hà Nội. Luận văn đã nghiên cứu những vấn đề lý luận và pháp luật về kinh doanh đa cấp để làm nền tảng cho việc đánh giá thực trạng pháp luật về kinh doanh đa cấp ở Việt Nam. Đồng thời, tác giả nghiên cứu pháp luật về kinh doanh đa cấp của một số quốc gia (Malaysia, New Zealand, Canada) để rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam. Nguyễn Thị Bình, Nguyễn Huyền Ly (2016), Hoàn thiện pháp luật và cơ chế quản lý để phát huy hiệu quả kinh tế của kinh doanh đa cấp ở Việt Nam, Tạp chí Kiểm sát số 06.
Bài viết tập trung phân tích các quy định của pháp luật về kinh doanh đa cấp đối với hàng hoá được phép kinh doanh và các chế tài để xử lý hành vi vi phạm. Trần Thị Phương Liên (2017), Điều chỉnh hành vi bán hàng đa cấp bất chính dưới góc độ Luật Cạnh tranh, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, số 10. Bài viết đưa ra khái niệm, dấu hiệu nhận biết kinh doanh đa cấp bất chính và xử lý vi phạm kinh doanh đa cấp bất chính ở Việt Nam. Từ đó, tác giả đưa ra một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật về ngăn chặn kinh doanh đa cấp bất chính.
Nhìn chung, các công trình nghiên cứu hiện có chủ yếu nghiên cứu về các đặc điểm của kinh doanh đa cấp; nghiên cứu pháp luật về quản lý kinh doanh đa cấp; hoặc chỉ đề cập về mô hình kinh doanh đa cấp bất chính (mô hình kim tự tháp). 3 Hay nói cách khác, hiện nay, công trình nghiên cứu một cách toàn diện về kinh doanh đa cấp còn rất hạn chế, nhất là nghiên cứu về điều kiện kinh doanh đối với kinh doanh đa cấp. Do đó, trong khoá luận của mình, tác giả sẽ nghiên cứu về điều kiện kinh doanh đối với kinh doanh đa cấp. Mục đích nghiên cứu đề tài Thông qua việc nghiên cứu đề tài: “Pháp luật về điều kiện kinh doanh theo phƣơng thức kinh doanh bán hàng đa cấp” tác giả hướng tới đạt được những mục đích nghiên cứu sau: Thứ nhất, hệ thống và khái quát hoá về sự ra đời, phát triển và đặc điểm của kinh doanh đa cấp.
Thứ hai, xây dựng và hệ thống các vấn đề lý luận cơ bản về điều kiện kinh doanh đối với kinh doanh đa cấp trên cơ sở nền tảng lý luận chung về điều kiện đầu tư kinh doanh. Thứ ba, đánh giá pháp luật hiện hành về điều kiện kinh doanh đối với kinh doanh đa cấp từ đó chỉ ra những vướng mắc, bất cập và thiếu sót còn tồn tại. Thứ tƣ, đưa ra các kiến nghị hoàn thiện pháp luật về điều kiện kinh doanh đối với kinh doanh đa cấp và cơ chế để đảm bảo duy trì điều kiện kinh doanh trong hoạt động kinh doanh đa cấp. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu đề tài Đối tượng nghiên cứu của khoá luận là pháp luật Việt Nam điều chỉnh kinh doanh đa cấp.
Trong đó, tập trung nghiên cứu: các vấn đề lý luận liên quan đến điều kiện đầu tư kinh doanh nói chung và đặc thù về điều kiện kinh doanh đa cấp nói riêng; các quy định của pháp luật Việt Nam về kinh doanh đa cấp; thực tiễn áp dụng pháp luật liên quan đến điều kiện kinh doanh đối với kinh doanh đa cấp.