Luận án tiến sĩ về di sản văn học dòng văn Trường Lưu Hà Tĩnh từ góc nhìn văn hóa

Luận án tiến sĩ văn học phân tích di sản văn học của dòng văn trường lưu hà tĩnh từ góc nhìn văn hóa, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới cho

• Tác giả: Nguyễn Tùng Lĩnh
• Người hướng dẫn: PGS. Biện Minh Điền
• Trường học: Trường Đại Học Vinh
• Chuyên ngành: Văn Học Việt Nam
• Đề tài: Di Sản Văn Học Của Dòng Văn Trường Lưu (Hà Tĩnh) Từ Góc Nhìn Văn Hóa
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Nghệ An

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp của luận án
• Cấu trúc của luận án
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu
• 1.1.1. Việc ghi nhận, giới thiệu một số tác giả, tác phẩm của dòng văn Trường Lưu trong thư tịch cổ (thế kỷ XVII – XIX)
• 1.1.2. Việc tìm hiểu, nghiên cứu di sản văn học của dòng văn Trường Lưu
• 1.1.3. Vấn đề nghiên cứu di sản văn học của dòng văn Trường Lưu từ góc nhìn văn hóa
• 1.2. Cơ sở lý thuyết của đề tài
• 1.2.1. Khái niệm “dòng họ” và “văn hóa dòng họ”
• 1.2.2. Văn hóa học và lý thuyết nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa
• 2. Chương 2: SỰ HÌNH THÀNH VÀ QUÁ TRÌNH VẬN ĐỘNG, PHÁT TRIỂN CỦA DÒNG VĂN TRƯỜNG LƯU
• 2.1. Sự hình thành dòng văn Trường Lưu
• 2.1.1. Giới thuyết một số khái niệm liên quan
• 2.1.2. Bối cảnh hình thành dòng văn Trường Lưu
• 2.1.2.1. Bối cảnh lịch sử, xã hội
• 2.2. Quá trình vận động, phát triển của dòng văn Trường Lưu
• 2.2.1. Thời kỳ phôi thai
• 2.2.2. Thời kỳ phát triển
• 2.2.3. Thời kỳ kết thúc
• 2.3. Dòng văn Trường Lưu trong mối liên hệ với dòng văn Tiên Điền và sự hình thành “văn phái Hồng Sơn”
• 2.3.1. Dòng văn Trường Lưu
• 2.3.2. Dòng văn Tiên Điền
• 2.3.3. Mối liên hệ giữa hai dòng họ - dòng văn
• 2.3.4. Sự hợp lưu của hai dòng văn và vấn đề tên gọi Văn phái Hồng Sơn
• 3. Chương 3: MỘT SỐ TRƯỜNG HỢP TIÊU BIỂU CỦA DI SẢN VĂN HỌC DÒNG VĂN TRƯỜNG LƯU
• 3.1. Phụng sứ Yên Đài tổng ca và Hoàng Hoa sứ trình đồ của Nguyễn Huy Oánh
• 3.1.1. Phụng sứ Yên Đài tổng ca
• 3.1.1.1. Tình hình văn bản của tác phẩm
• 3.1.1.2. Giá trị và ý nghĩa nhiều mặt của Phụng sứ Yên đài tổng ca
• 3.1.2. Hoàng Hoa sứ trình đồ
• 3.1.2.1. Tình hình văn bản Hoàng Hoa sứ trình đồ
• 3.1.2.2. Giá trị và ý nghĩa nhiều mặt của Hoàng Hoa sứ trình đồ
• 3.2. Hoa tiên của Nguyễn Huy Tự
• 3.2.1. Tình hình văn bản truyện Hoa tiên
• 3.2.2. Đặc sắc nội dung cảm hứng và nghệ thuật thể hiện của Hoa tiên
• 3.3. Mai đình mộng ký của Nguyễn Huy Hổ
• 3.3.1. Sự ra đời Mai đình mộng ký và tình hình văn bản tác phẩm
• 3.3.2. Nội dung và giá trị nghệ thuật của Mai đình mộng ký
• 3.4. Chung Sơn di thảo của Nguyễn Huy Vinh
• 3.4.1. Hoàn cảnh ra đời và tình hình văn bản tác phẩm
• 3.4.2. Một số đặc điểm nổi bật về nội dung và nghệ thuật thể hiện của Chung Sơn di thảo
• 3.5. Nguyễn thị gia tàng
• 3.5.1. Tình hình văn bản Nguyễn thị gia tàng
• 3.5.2. Nội dung và giá trị văn hóa - văn học của Nguyễn thị gia tàng
• 3.6. Mộc bản Trường Lưu
• 3.6.1. Mộc bản Trường Lưu - một loại “sách” đặc biệt do nhiều thế hệ tác giả dòng văn Trường Lưu tạo lập
• 3.6.2. Mộc bản Trường Lưu được cấu thành bởi nhiều thành tố văn hóa và có giá trị tổng hợp
• 4. Chương 4: GIÁ TRỊ VĂN HÓA CỦA DI SẢN VĂN HỌC DÒNG VĂN TRƯỜNG LƯU VÀ HƯỚNG TIẾP CẬN, KHAI THÁC
• 4.1. Giá trị văn hóa của di sản văn học dòng văn Trường Lưu
• 4.1.1. Tư tưởng đề cao “đạo học”, tìm cách đưa con người đến với đạo học
• 4.1.2. Ý thức sống và hành xử theo “đạo nhân”, gắn mọi hoạt động với việc bồi dưỡng nhân cách, lẽ sống cho con người
• 4.1.3. Lòng thủy chung với tiền nhân và ý thức kiến tạo, lưu giữ di sản văn hóa truyền thống
• 4.1.4. Ý thức tạo dựng, bồi đắp văn hóa dòng họ gắn với văn hóa làng và quê hương xứ sở
• 4.1.5. Tinh thần tự tôn dân tộc, ý thức kiến tạo bản sắc và thái độ tôn trọng nét riêng vùng miền trong trước thuật và sáng tác
• 4.2. Hướng tiếp cận, khai thác và phát huy các giá trị của di sản văn hóa - văn học dòng văn Trường Lưu
• 4.2.1. Phát huy tinh thần hiếu học, nhân văn của dòng văn Trường Lưu trong bối cảnh mới
• 4.2.2. Từ trường hợp dòng họ - dòng văn Trường Lưu, tìm bài học kinh nghiệm cho việc xây dựng văn hóa dòng họ và dòng họ văn hóa hiện nay
• 4.2.3. Khai thác giá trị văn hóa của di sản văn hóa – văn học dòng văn Trường Lưu dưới góc độ sản phẩm du lịch đặc thù của địa phương
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về di sản văn học dòng văn Trường Lưu Hà Tĩnh

Di sản văn học của dòng văn Trường Lưu ở Hà Tĩnh là một phần quan trọng trong kho tàng văn hóa Việt Nam. Dòng văn này không chỉ phản ánh lịch sử mà còn thể hiện những giá trị văn hóa đặc sắc của vùng đất này. Với hơn 600 năm hình thành và phát triển, dòng văn Trường Lưu đã để lại nhiều tác phẩm có giá trị, góp phần làm phong phú thêm nền văn học dân tộc. Các tác giả tiêu biểu như Nguyễn Huy Oánh, Nguyễn Huy Quýnh, và nhiều thế hệ kế tiếp đã tạo nên một khối di sản văn học đồ sộ, trong đó có những tác phẩm đã được UNESCO công nhận.

1.1. Di sản văn học và giá trị văn hóa của dòng văn Trường Lưu

Di sản văn học của dòng văn Trường Lưu không chỉ là những tác phẩm văn chương mà còn là những giá trị văn hóa, lịch sử. Các tác phẩm này phản ánh tư tưởng, phong tục tập quán và tâm tư của người dân nơi đây. Đặc biệt, những tác phẩm như 'Phụng sứ Yên Đài tổng ca' và 'Hoàng Hoa sứ trình đồ' đã thể hiện rõ nét giá trị văn hóa của dòng văn này.

1.2. Những tác giả tiêu biểu trong dòng văn Trường Lưu

Dòng văn Trường Lưu nổi bật với nhiều tác giả có tên tuổi. Nguyễn Huy Oánh, một trong những tác giả tiêu biểu, không chỉ là nhà thơ mà còn là một chính trị gia có tầm ảnh hưởng. Các tác phẩm của ông đã góp phần định hình nên diện mạo văn học của dòng văn này. Ngoài ra, các tác giả khác như Nguyễn Huy Quýnh, Nguyễn Huy Tự cũng đã để lại dấu ấn sâu sắc trong nền văn học Việt Nam.

II. Vấn đề và thách thức trong việc bảo tồn di sản văn học

Việc bảo tồn di sản văn học dòng văn Trường Lưu đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự phát triển của xã hội hiện đại, cùng với sự thay đổi trong thói quen đọc sách của người dân, đã khiến cho nhiều tác phẩm văn học cổ điển bị lãng quên. Hơn nữa, việc thiếu sự quan tâm từ các cơ quan chức năng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn học cũng là một vấn đề lớn.

2.1. Những thách thức trong việc bảo tồn di sản văn học

Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hụt tài liệu và thông tin về di sản văn học dòng văn Trường Lưu. Nhiều tác phẩm quý giá đã bị thất lạc hoặc không được ghi chép đầy đủ. Điều này gây khó khăn cho việc nghiên cứu và bảo tồn di sản văn học của dòng văn này.

2.2. Giải pháp bảo tồn di sản văn học dòng văn Trường Lưu

Để bảo tồn di sản văn học dòng văn Trường Lưu, cần có sự hợp tác giữa các cơ quan văn hóa, giáo dục và cộng đồng. Việc tổ chức các hoạt động văn hóa, hội thảo, và chương trình giáo dục về di sản văn học sẽ giúp nâng cao nhận thức của người dân về giá trị của di sản này.

III. Phương pháp nghiên cứu di sản văn học dòng văn Trường Lưu

Nghiên cứu di sản văn học dòng văn Trường Lưu cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau để có cái nhìn toàn diện. Phương pháp phân tích - tổng hợp giúp làm rõ các đặc điểm của di sản văn học, trong khi phương pháp lịch sử giúp tái hiện bối cảnh hình thành và phát triển của dòng văn này. Ngoài ra, phương pháp so sánh - loại hình cũng rất quan trọng để nhận diện sự khác biệt và tương đồng giữa các tác phẩm.

3.1. Phương pháp phân tích tổng hợp

Phương pháp này giúp phân tích các tác phẩm văn học của dòng văn Trường Lưu, từ đó tổng hợp các giá trị văn hóa, lịch sử mà chúng mang lại. Việc phân tích sâu từng tác phẩm sẽ giúp làm nổi bật những đặc điểm riêng biệt của dòng văn này.

3.2. Phương pháp lịch sử trong nghiên cứu di sản văn học

Phương pháp lịch sử giúp tái hiện bối cảnh xã hội, văn hóa và lịch sử có ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của dòng văn Trường Lưu. Điều này rất quan trọng để hiểu rõ hơn về các tác phẩm và tác giả của dòng văn này.

IV. Ứng dụng thực tiễn của di sản văn học dòng văn Trường Lưu

Di sản văn học dòng văn Trường Lưu không chỉ có giá trị về mặt văn hóa mà còn có thể được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau. Việc khai thác giá trị văn hóa của di sản này có thể góp phần phát triển du lịch văn hóa, giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị văn hóa truyền thống.

4.1. Khai thác giá trị văn hóa trong du lịch

Di sản văn học dòng văn Trường Lưu có thể được khai thác để phát triển du lịch văn hóa. Các tour du lịch tìm hiểu về di sản văn học sẽ thu hút du khách đến với vùng đất này, từ đó góp phần phát triển kinh tế địa phương.

4.2. Giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng

Việc đưa di sản văn học vào chương trình giáo dục sẽ giúp thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về giá trị văn hóa của dòng văn Trường Lưu. Các hoạt động ngoại khóa, hội thảo về di sản văn học cũng sẽ nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn di sản.

V. Kết luận và tương lai của di sản văn học dòng văn Trường Lưu

Di sản văn học dòng văn Trường Lưu là một phần không thể thiếu trong kho tàng văn hóa Việt Nam. Việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản này là trách nhiệm của toàn xã hội. Trong tương lai, cần có những chính sách cụ thể để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của di sản văn học dòng văn Trường Lưu, từ đó góp phần làm phong phú thêm nền văn học dân tộc.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn di sản văn học

Bảo tồn di sản văn học không chỉ là việc giữ gìn những tác phẩm văn chương mà còn là việc gìn giữ những giá trị văn hóa, lịch sử của dân tộc. Di sản văn học dòng văn Trường Lưu cần được bảo tồn để thế hệ sau có thể tiếp cận và hiểu rõ hơn về văn hóa của tổ tiên.

5.2. Hướng phát triển di sản văn học trong tương lai

Trong tương lai, cần có những kế hoạch cụ thể để phát triển di sản văn học dòng văn Trường Lưu. Việc kết hợp giữa bảo tồn và phát triển sẽ giúp di sản này không chỉ được gìn giữ mà còn được phát huy giá trị trong đời sống hiện đại.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn "Di sản văn học của dòng văn Trường Lưu (Hà Tĩnh) từ góc nhìn văn hóa", chuyên ngành Văn học Việt Nam (mã số: 9220121), do nghiên cứu sinh Nguyễn Tùng Lĩnh thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS.TS. Biện Minh Điền tại Trường Đại học Vinh (năm 2022).

• Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu: Việc nghiên cứu lịch sử văn học dân tộc đối với các hiện tượng mang tính tập hợp như nhóm, văn phái hay dòng văn của một dòng họ là một nhiệm vụ quan trọng. Dòng họ Nguyễn Huy tại làng Trường Lưu (xã Kim Song Trường, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh) là dòng họ khoa bảng có lịch sử hơn 600 năm, sản sinh nhiều nhà chính trị, ngoại giao, văn hóa với khối lượng trước tác lớn. Đây cũng là chủ nhân của Thư viện Phúc Giang (Trường học Phúc Giang) và sở hữu hai di sản được UNESCO ghi danh là Mộc bản Trường Lưu và Hoàng Hoa sứ trình đồ. Trong khi dòng văn họ Nguyễn Tiên Điền đã được khảo cứu sâu rộng, di sản của dòng văn Trường Lưu và mối liên hệ giữa hai dòng văn này dưới góc nhìn văn hóa học vẫn chưa được nghiên cứu một cách tập trung, chuyên biệt và hệ thống.
• Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở khảo sát, nhận diện dòng văn Trường Lưu, luận án phân tích làm rõ quá trình hình thành, phát triển, đặc điểm của dòng văn và di sản văn học của dòng văn Trường Lưu; xác định vai trò của dòng văn này trong lịch sử văn học dân tộc, trong sự hình thành Văn phái Hồng Sơn và sự phát triển của lịch sử văn hóa địa phương Hà Tĩnh; từ đó đề xuất hướng bảo tồn, phát huy và khai thác giá trị văn hóa của di sản trong bối cảnh hiện nay.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Tổng quan tình hình nghiên cứu dòng văn Trường Lưu và xác lập cơ sở lý thuyết cho việc thực hiện đề tài từ góc nhìn văn hóa.
  2. Nhận diện dòng văn Trường Lưu, khái quát bối cảnh hình thành và quá trình vận động, phát triển của dòng văn này.
  3. Đi sâu phân tích, xác định đặc điểm của một số hiện tượng tiêu biểu từ di sản văn học dòng văn Trường Lưu; khái quát, minh định các giá trị văn hóa của di sản văn học dòng văn Trường Lưu.
  4. Đề xuất hướng tiếp cận, khai thác các giá trị văn hóa của di sản văn học dòng văn Trường Lưu nhằm phục vụ cho các hoạt động văn hóa hiện nay.
• Đối tượng nghiên cứu: Di sản văn học của dòng văn Trường Lưu (Hà Tĩnh) từ góc nhìn văn hóa.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Không gian và thời gian: Làng Trường Lưu, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh và vùng văn hóa núi Hồng - sông Lam; diễn trình lịch sử văn học trung đại Việt Nam từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XIX.
  • Văn bản khảo sát: Toàn bộ các tác phẩm của dòng văn Trường Lưu đã được sưu tầm, công bố trong các công trình như Các tác giả dòng văn Nguyễn Huy Trường Lưu - Cuộc đời và tác phẩm (2012), Tuyển tập Thơ văn Nguyễn Huy Oánh (2005), Dòng văn Nguyễn Huy ở Trường Lưu (2000), Sơ học chỉ nam, Thạc Đình di cảo (2014), Phụng sứ Yên kinh tổng ca (2014), Hoàng Hoa sứ trình đồ (2018), Nguyễn Huy Quýnh - Cuộc đời và thơ văn (2012), Hoa tiên (1978), Nguyễn Huy Hổ với Mai đình mộng ký (1997), Nguyễn Huy Vinh với Chung Sơn di thảo (2005), cùng gần 70 bản sắc phong và hai cuốn gia phả (Lai Thạch Nguyễn thị gia tàng, Phượng Dương Nguyễn tông thế phả).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án hệ thống hóa nguồn tài liệu nghiên cứu về dòng văn Trường Lưu qua các giai đoạn lịch sử:

• Ghi nhận trong thư tịch cổ (thế kỷ XVII - XIX):
  • Văn bia và chính sử: Bia tiến sĩ Văn Miếu Thăng Long số 71 (Dương Công Thụ soạn) ghi danh Thám hoa Nguyễn Huy Oánh khoa Mậu Thìn (1748); bia số 79 (Phan Trọng Phiên soạn) ghi danh Tiến sĩ Nguyễn Huy Quýnh khoa Nhâm Thìn (1772). Sự nghiệp của các tác giả được chép trong Bắc sứ thông lục của Lê Quý Đôn (1761), Lịch triều hiến chương loại chí (phần Văn tịch chí) của Phan Huy Chú, Đại Việt sử ký tục biên, Đại Nam thực lục, Đại Nam nhất thống chí, Đỉnh Khiết Đại Việt lịch triều đăng khoa lục, Tam khôi lục.
  • Ghi chép của danh sĩ và địa chí: Phạm Đình Hổ trong Vũ Trung tùy bút xếp Nguyễn Huy Oánh là nhà thơ có tiếng thời Vĩnh Hựu, Cảnh Hưng và thuật lại khoa thi của Nguyễn Huy Quýnh; Trương Quốc Dụng trong Thoái thực ký văn (1851) chép về thời trẻ của Nguyễn Huy Oánh; Bùi Dương Lịch trong Nghệ An ký mô tả hoạt động lập thư viện vạn quyển và dạy học của Nguyễn Huy Oánh; các văn bản nhuận sắc truyện Hoa tiên của Nguyễn Thiện, Vũ Đãi Vấn (1829), Cao Bá Quát (1843).
• Giai đoạn trước năm 1945: Tản Đà khảo cứu trong bài viết "Văn Hoa tiên và văn Kiều" (Phụ nữ Tân văn, 1934); Nguyễn Tiến Lãng diễn thuyết tại Huế về Hoa tiên (1937); Dương Quảng Hàm trong Việt Nam văn học sử yếu (1941) và Thi văn hợp tuyển (1943) xếp Hoa tiên cùng hàng với Chinh phụ ngâm và Cung oán ngâm khúc; Kiều Thanh Quế so sánh Kiều và Hoa tiên trên tạp chí Tri Tân (1942); Hoàng Xuân Hãn giới thiệu Mai đình mộng ký trên tạp chí Thanh Nghị (1943), công bố bài "Nguồn gốc Văn Kiều" (1944) và là người đầu tiên đưa ra khái niệm "Hồng Sơn văn phái" (1943).
• Giai đoạn 1945 - 1975: Hoạt động nghiên cứu bị gián đoạn do chiến tranh, chủ yếu là các ấn bản khảo đính: Tôn Thất Lương khảo chú Hoa tiên (1950); Hoàng Xuân Hãn và Nghiêm Toản in lại Mai đình mộng ký (1951); Vũ Bằng phê bình và chú thích Mai đình mộng ký (1956); các bản in Hoa tiên của nhà xuất bản Lửa Thiêng và Phổ Thông (1958); nhóm biên soạn Lược truyện các tác gia Việt Nam (1961) giới thiệu Nguyễn Huy Oánh, Nguyễn Huy Tự, Nguyễn Huy Hổ; Đào Duy Anh khảo đính và giới thiệu Truyện Hoa tiên (1978).
• Giai đoạn 1975 đến nay: Các công trình nghiên cứu gia tăng về quy mô và cách tiếp cận:
  • Chuyên khảo và từ điển: Nguyễn Lộc trong Từ điển Văn học (1984); Nguyễn Quang Thắng và Nguyễn Bá Thế trong Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam (1991); Lại Nguyên Ân và Bùi Văn Trọng Cường trong Từ điển văn học Việt Nam từ nguồn gốc đến hết thế kỷ XIX (1994); Thái Kim Đỉnh với Năm thế kỷ văn Nôm người Nghệ (1994); Trần Đình Sử với Thi pháp văn học trung đại Việt Nam (1997); Bùi Duy Tân trong Hợp tuyển văn học trung đại Việt Nam thế kỷ X - XIX; Nguyễn Khắc Thuần trong Tiến trình văn hóa Việt Nam từ khởi thủy đến thế kỷ XIX; Lưu Chí Cường với Nghiên cứu danh tác văn học cổ điển Việt Nam (2021).
  • Nghiên cứu chuyên sâu về dòng văn: Lại Văn Hùng bảo vệ luận án tiến sĩ Khảo sát văn nghiệp dòng họ Nguyễn Huy ở Trường Lưu (1998), xuất bản sách Dòng văn Nguyễn Huy ở Trường Lưu (2000); Trần Thị Băng Thanh và Lại Văn Hùng nghiên cứu trong Tìm hiểu quan niệm và sự hình thành dòng văn trong văn học Việt Nam (2005); Võ Hồng Hải bảo vệ luận án tiến sĩ Di sản văn hóa dòng họ và vấn đề nghiên cứu danh nhân văn hóa, phát triển nhân tài hiện nay (2012); Nguyễn Huy Mỹ chủ biên Các tác giả dòng văn Nguyễn Huy Trường Lưu - Cuộc đời và tác phẩm (2012) và thực hiện các đề tài điều tra, bảo tồn mộc bản, địa chí làng Trường Lưu (2009 - 2018).
• Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết: Luận án là công trình chuyên biệt đầu tiên chuyển hướng từ tiếp cận văn bản học thuần túy hoặc nghiên cứu danh nhân riêng lẻ sang nghiên cứu chỉnh thể di sản văn học dòng văn Trường Lưu từ góc nhìn văn hóa học; đặt tác phẩm trong bối cảnh không gian văn hóa dòng họ, văn hóa làng xã xứ Nghệ, làm rõ sự hợp lưu tạo thành Văn phái Hồng Sơn và đề xuất giải pháp khai thác thực tiễn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

• Khung lý thuyết và các khái niệm công cụ:
  • Khái niệm văn hóa: Luận án tổng hợp các định nghĩa của Edward B. Tylor (1871), Karl Marx, Friedrich Engels, UNESCO (1970, 2002), Đào Duy Anh (Việt Nam văn hóa sử cương, 1938), Hồ Chí Minh, Nguyễn Văn Huyên, Hữu Ngọc (1997), Phan Ngọc (Bản sắc văn hóa Việt Nam), Phan Huy Lê, Trần Quốc Vượng, Trần Nho Thìn (Văn học trung đại Việt Nam dưới góc nhìn văn hóa), Biện Minh Điền và Toan Ánh. Văn hóa được định vị là hệ thống giá trị vật chất và tinh thần chi phối cách ứng xử của cộng đồng.
  • Khái niệm dòng họ và văn hóa dòng họ: Tiếp thu quan điểm của Nguyễn Từ Chi và Võ Hồng Hải để xác định dòng họ là thiết chế xã hội truyền thống, văn hóa dòng họ là sự tích tụ gia phong, gia pháp, truyền thống hiếu học và trước tác khoa bảng.
  • Lý thuyết nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa: Vận dụng quan điểm của Mikhail Bakhtin (không tách rời văn học khỏi toàn bộ bối cảnh văn hóa của thời đại), Phương Lựu, Nguyễn Văn Dân (đặt hiện tượng văn học vào môi trường văn hóa), Trần Nho Thìn (phục nguyên không gian văn hóa, giải mã hình tượng nghệ thuật từ nền tảng văn hóa lịch sử) và trường phái văn hóa lịch sử của H. Taine (qua giới thiệu của Đỗ Lai Thúy).
  • Khái niệm dòng văn và văn phái: Sử dụng định nghĩa của Trần Thị Băng Thanh và Lại Văn Hùng (dòng văn là văn nghiệp của một dòng họ, có sự truyền nối qua nhiều thế hệ, thống nhất về quan niệm và phong cách); phân biệt với khái niệm văn phái theo giải thích của Ngô Thì Trí, Phan Huy Ích và Biện Minh Điền; kế thừa khái niệm "Hồng Sơn văn phái" do Hoàng Xuân Hãn xác lập năm 1943.
• Phương pháp nghiên cứu thực tế:
  • Phương pháp phân tích - tổng hợp: Phân tích văn bản tác phẩm và tổng hợp thành các luận điểm khái quát theo từng chương.
  • Phương pháp lịch sử: Đặt dòng văn vào diễn trình lịch sử thế kỷ XVII - XIX, các biến động chính trị Đàng Ngoài - Đàng Trong, khởi nghĩa Tây Sơn và vương triều Nguyễn.
  • Phương pháp so sánh - loại hình: Đối chiếu sáng tác giữa các tác giả trong dòng họ, so sánh dòng văn Trường Lưu với dòng văn Tiên Điền và các trào lưu truyện thơ đương thời.
  • Phương pháp liên ngành: Kết hợp văn học sử với văn hóa học, sử học, địa lý nhân văn, Hán Nôm học và xã hội học.
  • Phương pháp cấu trúc - hệ thống: Xem xét di sản văn học Trường Lưu như một hệ thống hoàn chỉnh cấu thành từ các yếu tố gia tộc, địa phương và dân tộc.
• Nguồn tư liệu và dữ liệu: Khảo sát trực tiếp các ấn bản văn bản Hán Nôm, bản dịch quốc ngữ, 70 sắc phong lệnh chỉ, 2 bộ gia phả dòng họ (Phượng Dương Nguyễn tông thế phả, Lai Thạch Nguyễn thị gia tàng) và mộc bản tàng trữ tại Trường học Phúc Giang.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu và cơ sở lý thuyết của đề tài

Chương 1 trình bày lịch sử nghiên cứu di sản dòng họ Nguyễn Huy từ các ghi chép văn bia, chính sử thời trung đại đến các chuyên luận hiện đại; chỉ ra rằng các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào văn bản học hoặc tách rời từng tác giả (Nguyễn Huy Oánh, Nguyễn Huy Tự, Nguyễn Huy Hổ). Chương này xác lập khung lý thuyết văn hóa học, làm rõ các khái niệm "dòng văn", "văn phái", "văn hóa dòng họ", chứng minh tính phù hợp của việc vận dụng góc nhìn văn hóa để giải mã văn nghiệp của một dòng họ khoa bảng có lịch sử liên tục qua nhiều thế kỷ.

Chương 2: Sự hình thành và quá trình vận động, phát triển của dòng văn Trường Lưu

Chương 2 phục dựng bối cảnh hình thành và tiến trình phát triển của dòng văn Trường Lưu qua các giai đoạn cụ thể:

• Bối cảnh lịch sử, xã hội và văn hóa: Vùng đất Hà Tĩnh với vị trí xung yếu (Hoan Châu, Hoan Diễn), trải qua các biến cố lịch sử từ khởi nghĩa Mai Thúc Loan (722), căn cứ Lục Niên thời Lam Sơn, thời kỳ Nam - Bắc triều đến chiến tranh Trịnh - Nguyễn (giai đoạn 1655 - 1660 tại Hà Tĩnh). Bối cảnh thiên nhiên khắc nghiệt cùng khí chất đôn hậu, trọng lễ giáo, chuộng tiết kiệm, cần cù học tập của người dân xứ Nghệ (theo ghi chép của Hoàng Việt nhất thống dư địa chí, Nghệ An ký, Đại Nam nhất thống chí, Đồng Khánh dư địa chí) là mảnh đất nuôi dưỡng truyền thống văn hóa dòng họ Nguyễn Huy.
• Quá trình vận động: Dòng văn trải qua 3 thời kỳ: Thời kỳ phôi thai; Thời kỳ phát triển (đỉnh cao với Thám hoa Nguyễn Huy Oánh, Tiến sĩ Nguyễn Huy Quýnh, Nguyễn Huy Tự, gắn liền với sự hoạt động của Phúc Giang Thư viện đào tạo hơn 30 tiến sĩ cùng hàng ngàn môn sinh); Thời kỳ kết thúc (đầu thế kỷ XIX với Nguyễn Huy Hổ, Nguyễn Huy Vinh).
• Sự hợp lưu tạo nên Văn phái Hồng Sơn: Phân tích mối quan hệ thân tộc, hôn nhân và giao lưu học thuật giữa dòng văn họ Nguyễn Huy (Trường Lưu) và dòng văn họ Nguyễn (Tiên Điền), xác lập luận điểm hai dòng họ này là hai cột trụ hợp lưu tạo thành Văn phái Hồng Sơn danh tiếng trên đất Nghệ Tĩnh.

Chương 3: Một số trường hợp tiêu biểu của di sản văn học dòng văn Trường Lưu

Chương 3 đi sâu khảo sát văn bản học và giá trị nội dung, nghệ thuật của các hiện tượng văn học kết tinh tiêu biểu:

Tác giả	Tác phẩm / Hiện tượng	Thể loại / Hình thức văn bản	Giá trị nội dung và nghệ thuật tiêu biểu
Nguyễn Huy Oánh	Phụng sứ Yên Đài tổng ca	Thơ ca đi sứ	Ghi chép hành trình đi sứ năm 1766 (kéo dài 11 tháng 21 ngày, vượt 1.600 dặm sang Bắc Kinh); phản ánh nhận thức địa lý, phong tục và vị thế quốc gia.
Nguyễn Huy Oánh	Hoàng Hoa sứ trình đồ	Ký họa, bản đồ, nhật ký hành trình	Tác phẩm địa chí - ngoại giao kết hợp bản đồ và thi ca ghi chép tuyến đường sứ bộ; đã được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu Ký ức thế giới.
Nguyễn Huy Tự	Hoa tiên	Truyện thơ Nôm (thể lục bát)	Viết phỏng theo ca bản Đệ bát tài tử Hoa tiên ký của Trung Quốc; phản ánh cảm hứng tự do yêu đương và tài tử - giai nhân; có ảnh hưởng trực tiếp đến ngôn ngữ Truyện Kiều.
Nguyễn Huy Hổ	Mai đình mộng ký	Truyện thơ Nôm (thể lục bát xen song thất lục bát, 298 câu)	Bút pháp tả cảnh diễm lệ, trau chuốt, điêu luyện; thể hiện tâm trạng hoài cổ, cảm thức thời thế và giấc mộng nhân sinh.
Nguyễn Huy Vinh	Chung Sơn di thảo	Thơ văn chữ Hán	Phản ánh tâm tư của tác giả trước cảnh ngộ thế sự, lưu giữ tư liệu lịch sử - văn hóa gia tộc và địa phương.
Dòng họ Nguyễn Huy	Nguyễn thị gia tàng	Gia phả, tàng thư dòng họ	Ghi chép thế thứ, hành trạng danh nhân, văn kiện ban tặng, thơ bang giao, cung cấp tư liệu lịch sử thời Lê - Trịnh.
Dòng họ Nguyễn Huy	Mộc bản Trường Lưu	Khối mộc bản in sách (Di sản tư liệu UNESCO)	Loại hình sách đặc biệt dùng cho giáo dục tại Trường học Phúc Giang; kết tinh giá trị kỹ thuật khắc in, thư pháp và tư tưởng Nho học truyền thống.

Chương 4: Giá trị văn hóa của di sản văn học dòng văn Trường Lưu và hướng tiếp cận, khai thác

Chương 4 đúc kết các tầng giá trị văn hóa và định hướng ứng dụng thực tế:

• Hệ giá trị văn hóa cốt lõi:
  • Tư tưởng đề cao "đạo học", nỗ lực mở mang giáo dục, đưa tri thức đến với cộng đồng thông qua trường tư thục Phúc Giang và hoạt động khắc in sách.
  • Ý thức sống và hành xử theo "đạo nhân", hướng mọi hoạt động sáng tác và trước thuật vào việc bồi dưỡng nhân cách, lẽ sống cao đẹp.
  • Lòng thủy chung với tiền nhân và ý thức tự giác kiến tạo, bảo tồn, lưu giữ di sản văn hóa gia tộc và dân tộc.
  • Ý thức gắn kết bền chặt giữa văn hóa dòng họ với không gian văn hóa làng Trường Lưu và xứ sở Hồng Lam.
  • Tinh thần tự tôn dân tộc, ý thức bồi đắp bản sắc văn hóa Việt Nam và thái độ trân trọng nét riêng biệt của phương ngữ, thổ ngơi vùng miền.
• Hướng tiếp cận và khai thác thực tiễn:
  • Phát huy tinh thần hiếu học, nhân văn của các bậc tiền nhân trong môi trường giáo dục hiện đại.
  • Rút ra bài học kinh nghiệm về quản trị gia phong, xây dựng mô hình "dòng họ văn hóa" trong phong trào xây dựng đời sống văn hóa nông thôn mới hiện nay.
  • Xây dựng phương án bảo tồn di sản gắn với phát triển du lịch văn hóa đặc thù tại địa phương (kết nối di tích làng Trường Lưu với các di tích văn hóa phụ cận tại Can Lộc, Nghi Xuân).

Kết quả và những đóng góp mới

• Về mặt lý luận: Luận án là công trình chuyên biệt đầu tiên nghiên cứu di sản văn học của dòng văn Trường Lưu (Hà Tĩnh) một cách toàn diện và có hệ thống từ góc nhìn văn hóa học. Luận án góp phần cụ thể hóa phương pháp tiếp cận văn hóa học vào một đối tượng mang tính đặc thù là dòng văn của một dòng họ khoa bảng thời trung đại.
• Về mặt tư liệu và lịch sử văn học: Luận án bao quát, hệ thống hóa diện mạo, bối cảnh sinh thành và tiến trình phát triển của dòng văn họ Nguyễn Huy Trường Lưu qua nhiều thế hệ; phân tích sâu sắc các tác phẩm tiêu biểu như Phụng sứ Yên Đài tổng ca, Hoàng Hoa sứ trình đồ, Hoa tiên, Mai đình mộng ký, Chung Sơn di thảo, Nguyễn thị gia tàng và khối Mộc bản Trường Lưu.
• Về mặt văn hóa học địa phương: Luận án làm rõ các mối liên hệ mật thiết giữa dòng văn Trường Lưu với dòng văn họ Nguyễn Tiên Điền, minh định cơ sở thực tế của sự hợp lưu giữa hai dòng họ tạo nên Văn phái Hồng Sơn; đồng thời đúc kết hệ giá trị văn hóa bền vững của di sản này.
• Về mặt thực tiễn ứng dụng: Luận án đề xuất các giải pháp khả thi nhằm bảo tồn, khai thác khối di sản văn học - văn hóa Trường Lưu, ứng dụng vào việc xây dựng văn hóa dòng họ đương đại và phát triển sản phẩm du lịch văn hóa di sản tại Hà Tĩnh.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do giới hạn nguồn tư liệu và dung lượng nghiên cứu, luận án chủ yếu khảo sát các văn bản, trước tác đã được phiên âm, dịch nghĩa và công bố; chưa thể khảo cứu cặn kẽ toàn bộ kho tàng thư tịch cổ Hán Nôm chép tay và các mộc bản chưa được dịch thuật hoàn chỉnh hiện còn lưu giữ rải rác trong dòng họ.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Tiếp tục giải mã, dịch thuật toàn diện các văn bản Hán Nôm còn lại của các tác giả thứ yếu trong dòng họ Nguyễn Huy.
  • Mở rộng so sánh toàn diện mô hình dòng văn Trường Lưu với các dòng họ văn học khác ở đồng bằng Bắc Bộ (như Ngô gia văn phái) để tìm ra các quy luật chung của hiện tượng dòng họ văn học Việt Nam thời trung đại.

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu khoa học: Công trình là tài liệu tham khảo giá trị cho các nhà nghiên cứu lịch sử văn học Việt Nam trung đại, văn hóa học, Hán Nôm học, đặc biệt là những ai quan tâm đến loại hình tác gia dòng họ và Văn phái Hồng Sơn.
• Đối với giảng dạy và đào tạo: Luận án cung cấp hệ thống dữ liệu văn bản và góc nhìn học thuật hữu ích cho giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Văn học, Văn hóa học, Lịch sử tại các trường đại học sư phạm và khoa học xã hội.
• Đối với công tác quản lý văn hóa: Cung cấp cơ sở khoa học cho các cơ quan quản lý văn hóa, bảo tồn di sản tại tỉnh Hà Tĩnh trong việc hoạch định chính sách tôn tạo di tích làng Trường Lưu, phát huy giá trị của hai di sản tư liệu thế giới phục vụ phát triển du lịch địa phương.

Câu hỏi thường gặp

• 1. Dòng văn Trường Lưu có những di sản nào đã được UNESCO ghi danh? Dòng văn Trường Lưu sở hữu 02 di sản đã được UNESCO vinh danh là Di sản tư liệu Ký ức thế giới: Mộc bản Trường học Phúc Giang (Mộc bản Trường Lưu) và tác phẩm địa chí - ngoại giao Hoàng Hoa sứ trình đồ của Thám hoa Nguyễn Huy Oánh.
• 2. Khái niệm "Hồng Sơn văn phái" do ai đề xuất đầu tiên và bản chất của văn phái này là gì? Khái niệm "Hồng Sơn văn phái" được học giả Hoàng Xuân Hãn đề xuất đầu tiên vào năm 1943. Theo luận án, bản chất của văn phái này là sự hợp lưu về không gian địa lý, văn hóa và học thuật giữa hai dòng văn trụ cột dưới chân núi Hồng: dòng văn họ Nguyễn Huy làng Trường Lưu (Can Lộc) và dòng văn họ Nguyễn làng Tiên Điền (Nghi Xuân).
• 3. Tác phẩm Hoa tiên của Nguyễn Huy Tự có vị trí như thế nào trong tiến trình truyện thơ Nôm? Hoa tiên là truyện thơ Nôm bác học viết bằng thể lục bát dựa trên ca bản của Trung Quốc, được các danh sĩ như Nguyễn Thiện, Vũ Đãi Vấn, Cao Bá Quát nhuận sắc. Tác phẩm chiếm vị trí quan trọng trong nền văn học Nôm thời Lê trung hưng và có ảnh hưởng sâu sắc về bút pháp, ngôn ngữ đối với Đoạn trường tân thanh (Truyện Kiều) của Đại thi hào Nguyễn Du.
• 4. Quy mô giáo dục và khoa cử của dòng họ Nguyễn Huy Trường Lưu được ghi nhận ra sao? Dòng họ Nguyễn Huy có hơn 600 năm phát triển, trong phạm vi một làng xã đã có 2 người đỗ đại khoa, 25 người đỗ cử nhân/hương cống, 19 nho sinh, 39 hiệu sinh/sinh đồ/tú tài. Dòng họ lập ra Thư viện Phúc Giang chứa hàng vạn quyển sách, đào tạo hàng ngàn học trò khắp cả nước, trong đó có hơn 30 người cùng đỗ tiến sĩ làm quan đồng triều.
• 5. Luận án vận dụng lý thuyết nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa dựa trên những luận điểm nền tảng nào? Luận án dựa trên luận điểm của Mikhail Bakhtin về việc không tách rời văn học khỏi toàn bộ bối cảnh văn hóa của thời đại, kết hợp với các định hướng phương pháp luận của Trần Nho Thìn và Phương Lựu: đặt tác phẩm vào môi trường sinh thành, phục nguyên không gian văn hóa dòng họ và làng xã để giải mã hình tượng nghệ thuật và các giá trị tư tưởng.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Tùng Lĩnh là một công trình nghiên cứu hệ thống, nghiêm túc và toàn diện về di sản văn học của dòng văn Nguyễn Huy Trường Lưu dưới góc độ văn hóa học. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa văn bản học, sử học và lý thuyết văn hóa, luận án đã phục dựng sinh động quá trình hình thành, phát triển và những thành tựu nổi bật của một dòng họ khoa bảng tiêu biểu trên đất Hồng Lam. Kết quả nghiên cứu không chỉ làm sáng tỏ vai trò nòng cốt của dòng văn Trường Lưu trong sự hợp lưu tạo thành Văn phái Hồng Sơn mà còn cung cấp cơ sở khoa học vững chắc cho việc bảo tồn và phát huy giá trị các di sản tư liệu quý giá trong đời sống xã hội đương đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho Dòng văn Trường Lưu, qua một vài bản tham luận tập trung vào sự nghiệp của ông, ta thấy rõ đây là một học giả uyên bác, tinh thông nhiều loại tri thức, đã từng để lại đến 40 tác phẩm gồm đủ cả triết, văn, sử, địa, Nho, y, lý, số. Nếu nói rằng thế kỷ XVIII là thế kỷ của trào lưu nhân đạo chủ nghĩa ở Việt Nam, và những gương mặt kia là nguồn sáng trí tuệ tiêu biểu của thế kỷ, thì riêng Nguyễn Huy Oánh lại chính là ánh sáng trí tuệ khơi nguồn cho Văn phái Hồng Sơn” [17; 745]. Khác hẳn với nhận xét của các nhà nghiên cứu trước đó, năm 1997, trong lần xuất bản đầu tiên cuốn Thi pháp văn học trung đại Việt Nam, sau khi viện dẫn nội dung cốt truyện giữa hai tác phẩm Hoa tiên của Trung Quốc và Việt Nam, Trần Đình Sử lại cho rằng, Nguyễn Huy Tự chỉ chuyển thể một cách trung thành tiểu thuyết đời Minh là Hoa tiên ký và tiểu thuyết thuyết xướng ở Quảng Đông, cũng có tên là Hoa tiên ký sang thành tác phẩm của văn học Việt Nam, và cũng lấy tên là Hoa tiên ký, về sau Nguyễn Thiện nhuận sắc mới đổi tên là Hoa tiên truyện. Tình tiết hai truyện hầu như chẳng khác gì nhau, chỉ sửa đổi một vài chi tiết; “Nguyễn Huy Tự không phải dịch thẳng (mặc dù có đoạn gần như dịch), mà dựa vào truyện Hán văn để kể lại, tả lại, tỉa bớt các chi tiết vụn vặt” [144; 125].

Nguyễn Duy Hinh trong Văn minh Đại Việt cho rằng “Hoa tiên truyện của Nguyễn Huy Tự có 1.826 câu, phỏng theo Đệ bát tài tử hoa tiên ký của Trung Quốc” [55; 806]. Bùi Duy Tân trong Hợp tuyển văn học trung đại Việt Nam thế kỷ X - XIX đã đánh giá rất cao thành tựu của văn học Việt Nam thế kỷ XV đến nửa đầu thế kỷ XVIII. Ông cho rằng, văn học thời kỳ này phát triển cả về thể loại chữ Hán và chữ Nôm, trong đó văn học chữ Nôm đạt được nhiều thành tự rực rỡ, nổi bật, "Đây là giai đoạn thăng hoa của hai thể loại tác phẩm Nôm: khúc ngâm và truyện thơ. Truyện thơ thì như Hoa tiên, Sơ kính tân trang, Truyện Kiều, Phan Trần, Truyện Lục Vân Tiên.

Tác phẩm đạt đến mức hay và đẹp, có giá trị mẫu mực, có thể xem như những kiệt tác, nhiều hơn hẳn các giai đoạn của văn học viết thời phong kiến: Truyện Kiều, Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm khúc, Hoa tiên. Nguyễn Khắc Thuần trong Đại cương lịch sử văn hóa Việt Nam và Tiến trình văn hóa Việt Nam từ khởi thủy đến thế kỷ XIX đánh giá cao Hoa tiên truyện 20 của Nguyễn Huy Tự và xếp hai tác giả của dòng văn Nguyễn Huy là Nguyễn Huy Oánh và Nguyễn Huy Tự vào danh sách 23 tác giả văn học có tầm vóc lớn nhất của ba thế kỷ XVI, XVII và XVIII [177; 782]. Võ Hồng Huy, Thái Kim Đỉnh, Vũ Ngọc Khánh trong Tiếng Kiều đồng vọng - Đất non Hồng (2010) đều thống nhất cho Hoa tiên truyện là tập truyện thơ Nôm sớm nhất ở miền Bắc nước ta (sau các tập Song Tinh Bất Dạ và Hoa Vân cáo thị ở miền Nam). Ngoài những công trình kể trên, còn khá nhiều bài viết, báo cáo khoa học, công trình nghiên cứu lớn nhỏ liên quan đến Nguyễn Huy Hổ và Mai đình mộng ký như nghiên cứu của Nguyễn Lộc trong Từ điển văn học (bộ mới); Lại Nguyên Ân và Bùi Văn Trọng Cường trong Từ điển văn học Việt Nam từ nguồn gốc đến hết thế kỷ XIX đều đề cập đến Nguyễn Huy Hổ và Mai đình mộng ký; Nguyễn Hữu Sơn với bài viết “Môtip “tài tử giai nhân” từ truyện Hoa tiên đến Mai đình mộng ký”, v.

Năm 2019, cuốn Những Thám hoa đặc biệt trong lịch sử Việt Nam do Lê Thái Dũng tuyển chọn đã đánh giá Nguyễn Huy Oánh là vị Thám hoa uyên bác nhất, "là người có tài năng trên nhiều lĩnh vực, để lại một lượng tác phẩm lớn mà không vị Thám hoa nào hơn được với trên 40 bộ sách văn học, sử học, y học và địa lý…" [27; 148]. Tính từ năm 1991 đến nay, đã có gần 30 đầu sách liên quan đến dòng văn Nguyễn Huy Trường Lưu được xuất bản, giới thiệu. Có thể kể tên một số công trình liên quan như: Truyện Hoa tiên do Sở Văn hóa Thông tin Hà Tĩnh xuất bản năm 1993; Nguyễn Huy Tự và truyện Hoa tiên (Nxb Khoa học xã hội, 1997); Nguyễn Huy Hổ và Mai đình mộng ký (Nxb Hội Nhà văn, 1997); Dòng văn Nguyễn Huy ở Trường Lưu (Nxb KHXH, 2000); Nguyễn Huy Tự tác gia và tác phẩm, Nguyễn Huy Vinh và Chung Sơn di thảo (Nxb Hội Nhà văn, 2005); Tuyển tập thơ văn Nguyễn Huy Oánh (Nxb Hội Nhà văn, 2005); Kỷ yếu Hội thảo Danh nhân văn hóa Nguyễn Huy Oánh (Viện Văn học và Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Tĩnh xuất bản, 2008); Kỷ yếu Hội thảo Nguyễn Huy Oánh và dòng văn Trường Lưu trong môi trường văn hóa Hà Tĩnh (Hà Tĩnh năm 2014); Các tác giả dòng văn Nguyễn Huy Trường Lưu - Cuộc đời và tác phẩm (Nxb Lao động, 2012); Nguyễn Huy Quýnh - Cuộc đời và thơ văn (Nxb Lao động, 2013)… 21 Đặc biệt, những năm gần đây, không những giới nghiên cứu trong nước mà các học giả nước ngoài cũng quan tâm, tìm hiểu về dòng văn Trường Lưu ngày càng nhiều hơn. Lưu Chí Cường trong công trình Nghiên cứu danh tác văn học cổ điển Việt Nam (xuất bản năm 2021) đã viết: "Do khác biệt về ngôn ngữ, thơ chữ Hán không thể thâm nhập phổ biến khắp mọi tầng lớp dân chúng, do đó các Nho sĩ như Phan (Nguyễn) Huy Tự, Nguyễn Gia Thiều, Đặng Trần Côn, Nguyễn Du, Nguyễn Đình Chiểu đã khéo dùng ngôn ngữ văn tự nước mình, hoặc khéo mượn tiểu thuyết tài tử Minh - Thanh, hoặc dung hợp điển cố văn hóa Trung Hoa, lấy các thể thơ lục bát, song thất lục bát trong ngôn ngữ Việt Nam, diễn dịch truyện thơ chữ Nôm thành các thiên, ra đời các giai tác như: Hoa tiên truyện, Cung oán ngâm, Chinh phụ ngâm, Lục Vân Tiên, Kim Vân Kiều truyện, kẻ nhã hay tục đều có thể thưởng thức, người già hay trẻ đều phù hợp, truyền tụng trăm năm, qua các đời vẫn không suy giảm.

Như vậy, qua những thống kê nêu trên có thể thấy việc tìm hiểu, nghiên cứu di sản văn học của dòng văn Trường Lưu đã diễn ra đã diễn ra trong một thời gian khá dài, thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong nước và kể cả nước ngoài. Những nghiên cứu, đánh giá giới nghiên cứu đã chứng tỏ sức hấp dẫn, lôi cuốn của dòng văn Trường Lưu. Đây cũng chính là cơ sở, động lực để chúng tôi triển khai nghiên cứu dòng văn này dưới góc nhìn văn hóa. Vấn đề nghiên cứu di sản văn học của dòng văn Trường Lưu từ góc nhìn văn hóa Năm 1994, tại Hội thảo khoa học nhân kỷ niệm 250 năm ngày sinh Nguyễn Huy Tự do Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam tổ chức, Nguyễn Huệ Chi đã có bài tổng kết hội thảo "Nguyễn Huy Tự - Truyện Hoa tiên trong vùng văn hóa Trường Lưu và trong dòng truyện Nôm thế kỷ XVIII".

Trong bài viết này, Nguyễn Huệ Chi đã đề cập đến những nội dung như “Vùng văn hóa Trường Lưu”, “Dòng văn Trường Lưu” và “Văn phái Hồng Sơn”, nguồn gốc và văn bản Hoa tiên, nghệ thuật Hoa tiên… Theo Nguyễn Huệ Chi, "Truyền thống sinh hoạt folklore mà Trường Lưu là một cái nôi trong cả một vùng rộng lớn, với những loại hình ứng diễn đã kết tinh ở một trình độ đáng kể như lối hát phường vải, vừa có sức cuốn hút giới trí thức thượng lưu đến hòa nhập với nó, lại vừa rút 22 được những nét điển nhã từ giới thượng lưu để bồi bổ cho sắc thái trữ tình đằm thắm nhưng vẫn còn chất phác của mình; Mối quan hệ thân tộc của một dòng họ bề thế, có bề dày văn hóa từ gần năm thế kỷ, có giá trị đặt Nguyễn Huy Tự và các nhà văn trong dòng họ Nguyễn Huy trên một cái nền tri thức vững chắc so với đương thời…" [17; 741]. Năm 2013, Viện Văn học phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Tĩnh tổ chức Hội thảo khoa học với tiêu đề Nguyễn Huy Oánh và dòng văn Trường Lưu trong môi trường Văn hóa Hà Tĩnh nhân kỷ niệm 300 năm ngày sinh Nguyễn Huy Oánh (1713 - 2013). Tại Hội thảo, đã có hơn 20 tham luận đi sâu tìm hiểu, đánh giá sâu hơn về những đóng góp của Danh nhân Nguyễn Huy Oánh và các tác giả dòng văn Nguyễn Huy đối với nền văn hóa nước nhà; đề xuất phương án bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa của dòng họ Nguyễn Huy và của làng Trường Lưu trong thời hiện đại. Tuy một số tham luận bước đầu có đề cập, đặt di sản văn học của dòng văn Trường Lưu trong môi trường văn hóa Hà Tĩnh để phân tích, nhìn nhận, đánh giá nhưng nhìn chung, các tham luận của Hội thảo vẫn thiên về đánh giá đóng góp của dòng họ này về mặt lịch sử, giáo dục, khoa cử nho học, các giá trị văn hóa đang được nhìn nhận dưới góc độ di sản văn hóa vật thể và phi vật thể theo định nghĩa của Luật di sản văn hóa.

Nếu như trước năm 1990, việc nghiên cứu di sản văn hóa, văn học của dòng văn Trường Lưu cơ bản tập trung trên các phương diện văn bản học, các giá trị về mặt lịch sử, công lao, hành trạng các tác giả, thì những năm gần đây, việc nghiên cứu dòng văn này được mở rộng, có sự đa dạng hơn, đặc biệt là nghiên cứu, biên dịch các tư liệu Hán Nôm, các mộc bản, sắc phong, gia phả, trước tác thơ văn… Người đầu tiên tìm hiểu, nghiên cứu di sản văn hóa, văn học của dòng văn Trường Lưu là Lại Văn Hùng (Viện Văn học) khi ông thực hiện luận án Tiến sĩ Khảo sát văn nghiệp dòng họ Nguyễn Huy ở Trường Lưu vào năm 1998. Trong công trình này, Lại Văn Hùng tập trung đi sâu tìm hiểu các vấn đề như khái quát văn nghiệp dòng họ Nguyễn Huy, một số đặc điểm chính của văn nghiệp dòng họ Nguyễn Huy, văn nghiệp của Nguyễn Huy Oánh, Nguyễn Huy Tự, Nguyễn 23 Huy Hổ… Luận án này sau đó được Lại Văn Hùng viết thành sách (in năm 2000) lấy tiêu đề là Dòng văn Nguyễn Huy ở Trường Lưu.