Đề tài hãy sử dụng phương pháp nghiên cứu trong tâm bệnh học để mô tả chân dung tâm lí trẻ mầm non chậm phát triển trí tuệ từ đó đề xuất hướng tác động phù hợp đối với trẻ

Nghiên cứu tâm bệnh học về trẻ chậm phát triển trí tuệ mầm non. Phân tích chân dung tâm lý & đề xuất hướng can thiệp hiệu quả, phù hợp với trẻ.

• Tác giả: Đinh Thị Thịnh
• Người hướng dẫn: Th. Lại Thị Thu Hường
• Trường học: Trường Đại học Thủ Đô Hà Nội
• Chuyên ngành: Tâm Bệnh Học Lứa Tuổi Mầm Non, Giáo Dục Mầm Non
• Đề tài: Hãy sử dụng phương pháp nghiên cứu trong tâm bệnh học để mô tả chân dung tâm lí trẻ mầm non chậm phát triển trí tuệ. Từ đó đề xuất hướng tác động phù hợp đối với trẻ
• Loại tài liệu: Tiểu luận
• Năm xuất bản: 2022-2023
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Cách hiểu đúng về trẻ mầm non chậm phát triển trí tuệ

Chậm phát triển trí tuệ (CPTTT), hay còn gọi là rối loạn phát triển trí tuệ, là một tình trạng đặc trưng bởi những hạn chế đáng kể trong cả chức năng trí tuệ và hành vi thích ứng. Tình trạng này xuất hiện trước 18 tuổi và ảnh hưởng sâu sắc đến khả năng học tập, giao tiếp và tự chăm sóc của trẻ. Việc hiểu đúng bản chất, nguyên nhân và các cấp độ của CPTTT là nền tảng cơ bản để xây dựng phương pháp can thiệp hiệu quả. Theo các tiêu chuẩn quốc tế như Sổ tay Chẩn đoán và Thống kê Rối nhiễu Tâm thần IV (DSM-IV), CPTTT được xác định dựa trên ba tiêu chí chính: chức năng trí tuệ dưới mức trung bình (chỉ số IQ khoảng 70 hoặc thấp hơn), thiếu hụt hoặc khiếm khuyết trong các hành vi thích ứng, và thời điểm khởi phát trước tuổi trưởng thành. Nhận diện sớm các dấu hiệu nhận biết trẻ chậm phát triển không chỉ giúp gia đình có sự chuẩn bị tâm lý mà còn tạo cơ hội vàng cho các chương trình can thiệp sớm cho trẻ chậm phát triển trí tuệ, giúp tối ưu hóa tiềm năng phát triển của trẻ. Việc phân loại mức độ CPTTT giúp xác định nhu cầu hỗ trợ cụ thể, từ đó xây dựng một lộ trình giáo dục phù hợp.

1.1. Khái niệm cốt lõi về rối loạn phát triển trí tuệ

Theo Hiệp hội Chậm phát triển trí tuệ Mỹ (AAMR), CPTTT được định nghĩa là những hạn chế lớn về khả năng thực hiện chức năng, biểu hiện qua hoạt động trí tuệ dưới mức trung bình và sự hạn chế trong ít nhất hai kỹ năng thích ứng như giao tiếp, tự phục vụ, và kỹ năng xã hội. Tương tự, DSM-IV nhấn mạnh ba tiêu chí chẩn đoán chính: chỉ số IQ thấp, khiếm khuyết về hành vi thích ứng (như tự chăm sóc, giao tiếp, sử dụng tiện ích công cộng), và sự xuất hiện của các dấu hiệu này trước 18 tuổi. Điều quan trọng là việc đánh giá không chỉ dựa vào phương pháp trắc nghiệm tâm lý mà còn phải xem xét bối cảnh văn hóa, môi trường sống và sự đa dạng ngôn ngữ của trẻ. Một đứa trẻ có thể gặp khó khăn trong môi trường học đường nhưng lại thích ứng tốt trong các hoạt động thực tiễn khác.

1.2. Phân loại các mức độ chậm phát triển trí tuệ

Việc phân loại các mức độ chậm phát triển trí tuệ là rất quan trọng để xác định phương hướng can thiệp. Theo DSM-IV, có bốn mức độ chính:

• Nhẹ (IQ 50-70): Trẻ có thể phát triển kỹ năng xã hội, giao tiếp và đạt được trình độ học vấn tương đương lớp 6. Khi trưởng thành, trẻ có thể sống tương đối độc lập nhưng cần sự giám sát khi gặp căng thẳng.
• Trung bình (IQ 35-50): Trẻ có thể học các kỹ năng tự chăm sóc cơ bản và giao tiếp đơn giản. Trẻ có thể thực hiện các công việc không đòi hỏi kỹ năng cao dưới sự giám sát.
• Nặng (IQ 20-35): Trẻ có thể học nói những câu đơn giản và được huấn luyện các kỹ năng tự chăm sóc cơ bản. Trẻ cần môi trường sống được giám sát chặt chẽ.
• Rất nặng (IQ dưới 20): Trẻ có những khuyết tật nặng về vận động và giác quan, cần sự chăm sóc và giám sát liên tục trong mọi hoạt động.

1.3. Các nguyên nhân chính gây ra tình trạng chậm phát triển

Nguyên nhân gây ra CPTTT rất đa dạng và phức tạp, có thể xuất hiện ở các giai đoạn khác nhau. Nguyên nhân trước khi sinh bao gồm các lỗi nhiễm sắc thể (Hội chứng Down), lỗi gen, hoặc do người mẹ bị lây nhiễm (Rubella, HIV), nhiễm độc (rượu, tia X-quang), suy dinh dưỡng. Nguyên nhân trong khi sinh thường liên quan đến các vấn đề như thiếu oxy, tổn thương não do sinh khó hoặc sử dụng dụng cụ y tế, sinh non. Nguyên nhân sau khi sinh có thể là viêm màng não, chấn thương sọ não, nhiễm độc chì, hoặc suy dinh dưỡng nặng. Ngoài ra, các yếu tố môi trường như thiếu sự chăm sóc, bị bỏ rơi, hoặc không được kích thích tâm lý xã hội đầy đủ cũng góp phần làm tăng nguy cơ CPTTT.

II. Phác họa chân dung tâm lí trẻ chậm phát triển trí tuệ

Việc mô tả chân dung tâm lí trẻ mầm non chậm phát triển trí tuệ đòi hỏi một sự phân tích sâu sắc trên nhiều phương diện, từ nhận thức đến cảm xúc và hành vi. Những trẻ này thường có đặc điểm chung là sự phát triển tâm lý không đồng đều và chậm hơn so với bạn bè cùng trang lứa. Quá trình nhận thức của trẻ gặp nhiều rào cản, thể hiện rõ qua tốc độ tri giác chậm, khối lượng tri giác hạn chế và khó khăn trong việc phân biệt hóa các sự vật, hiện tượng. Trí nhớ của trẻ thường mang tính máy móc, chậm ghi nhớ và nhanh quên. Tư duy của trẻ chủ yếu dừng lại ở mức độ cụ thể, trực quan, gặp khó khăn lớn khi phải tư duy trừu tượng hoặc logic. Những hạn chế này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng ngôn ngữ và giao tiếp, khiến vốn từ của trẻ nghèo nàn, khó diễn đạt ý nghĩ và thường gặp các tật về phát âm. Về mặt cảm xúc và hành vi, trẻ thường có những biểu hiện cực đoan, khó kiểm soát và thiếu hụt kỹ năng xã hội của trẻ khuyết tật trí tuệ.

2.1. Đặc điểm nhận thức Tri giác chú ý tư duy và trí nhớ

Quá trình nhận thức của trẻ CPTTT có những đặc điểm riêng biệt. Tri giác của trẻ diễn ra chậm chạp, phạm vi hẹp, và thiếu tính tích cực. Trẻ khó phân biệt các chi tiết nhỏ, màu sắc, hình dáng gần giống nhau. Chú ý của trẻ kém bền vững, dung lượng nhỏ, dễ bị phân tán bởi các kích thích không liên quan. Trẻ thường chỉ tập trung vào các nét bên ngoài của sự vật mà bỏ qua chi tiết quan trọng. Trí nhớ có đặc tính nổi bật là chậm nhớ - nhanh quên. Trẻ ghi nhớ máy móc tốt hơn ghi nhớ có ý nghĩa, dẫn đến việc khó áp dụng kiến thức đã học. Tư duy của trẻ mang nặng tính cụ thể, trực quan, khó khăn trong việc khái quát hóa và tư duy logic. Trẻ không định hướng được trình tự hành động và thiếu tính phê phán, khó nhận ra đúng sai.

2.2. Khó khăn trong ngôn ngữ và kỹ năng xã hội của trẻ

Ngôn ngữ và giao tiếp là một trong những lĩnh vực bị ảnh hưởng nặng nề nhất. Hầu hết trẻ CPTTT đều chậm biết nói, vốn từ nghèo nàn, và cấu trúc ngữ pháp kém. Trẻ gặp khó khăn trong việc hiểu nghĩa của từ, đặc biệt là các từ trừu tượng. Khi giao tiếp, trẻ thường trả lời cộc lốc, không biết diễn đạt nhu cầu bằng lời nói mà phải dùng cử chỉ. Những khiếm khuyết về ngôn ngữ dẫn đến hạn chế nghiêm trọng trong việc phát triển kỹ năng xã hội của trẻ khuyết tật trí tuệ. Trẻ thường không biết cách hợp tác với bạn bè, có xu hướng chơi một mình, nhút nhát, sợ hãi khi tiếp xúc với người lạ, và không muốn tham gia các hoạt động tập thể. Điều này tạo ra một vòng luẩn quẩn, khiến trẻ càng bị cô lập và chậm phát triển hơn.

2.3. Biểu hiện về tình cảm hành vi và tính cách đặc trưng

Sự rối loạn trí tuệ ảnh hưởng mạnh mẽ đến đời sống tình cảm của trẻ CPTTT. Tình cảm của trẻ thường không ổn định, nghèo nàn, và khó kiểm soát. Trẻ có thể thờ ơ, vô cảm với xung quanh, hoặc ngược lại, có những phản ứng cảm xúc quá mức như hung dữ, la hét, hoặc khóc lóc vô cớ. Về hành vi, trẻ thường có hai xu hướng: hành vi hướng ngoại (quậy phá, đánh bạn, đi lại tự do) hoặc hành vi hướng nội (uể oải, im lặng, tự làm tổn thương mình). Những hành vi này thường xuất phát từ việc trẻ muốn gây chú ý, né tránh nhiệm vụ hoặc do thiếu hụt kỹ năng xã hội. Tính cách của trẻ cũng có xu hướng cực đoan, có thể nhút nhát, thiếu tự tin hoặc ích kỷ, bướng bỉnh.

III. Phương pháp nghiên cứu tâm bệnh học để đánh giá trẻ

Để mô tả chính xác chân dung tâm lí trẻ mầm non chậm phát triển trí tuệ, việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu trong tâm bệnh học là tối quan trọng. Đây không chỉ là quá trình xác định chỉ số IQ mà là một hoạt động đánh giá toàn diện, đa chiều, giúp hiểu rõ điểm mạnh, điểm yếu và nhu cầu hỗ trợ của từng trẻ. Quá trình này đòi hỏi sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa quan sát lâm sàng, phỏng vấn phụ huynh, sử dụng các thang đo và bài trắc nghiệm chuẩn hóa. Việc chẩn đoán và đánh giá tâm lý không phải là để “dán nhãn” cho trẻ, mà là để xây dựng một cơ sở khoa học vững chắc cho việc can thiệp. Trong đó, phương pháp nghiên cứu trường hợp nổi lên như một công cụ hữu hiệu, cho phép các nhà chuyên môn đi sâu tìm hiểu hoàn cảnh, lịch sử phát triển và các đặc điểm tâm lý độc đáo của một cá nhân cụ thể, từ đó đưa ra những khuyến nghị mang tính cá nhân hóa cao. Các phương pháp này giúp phác họa bức tranh chi tiết về trẻ, làm tiền đề cho việc xây dựng các kế hoạch giáo dục và trị liệu phù hợp.

3.1. Quy trình chẩn đoán và đánh giá tâm lý chuyên sâu

Quy trình chẩn đoán và đánh giá tâm lý cho trẻ CPTTT là một chuỗi các hoạt động có hệ thống. Ban đầu, các chuyên gia sẽ thu thập thông tin qua phỏng vấn sâu với phụ huynh về tiền sử phát triển, sức khỏe và môi trường sống của trẻ. Tiếp theo là giai đoạn quan sát trực tiếp hành vi của trẻ trong các môi trường khác nhau (gia đình, lớp học) để đánh giá khả năng tương tác, giao tiếp và các hành vi thích ứng. Sau đó, trẻ sẽ được thực hiện các bài phương pháp trắc nghiệm tâm lý đã được chuẩn hóa để đánh giá mức độ phát triển trí tuệ (ví dụ: WISC, Raven) và các thang đo hành vi thích ứng (ví dụ: Vineland). Kết quả từ các nguồn thông tin này sẽ được tổng hợp, phân tích để đưa ra kết luận chẩn đoán và các khuyến nghị can thiệp.

3.2. Vai trò của phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình

Trong tâm bệnh học trẻ em và vị thành niên, phương pháp nghiên cứu trường hợp đóng một vai trò không thể thiếu. Thay vì chỉ nhìn vào các con số thống kê chung, phương pháp này cho phép đi sâu vào một trường hợp cá nhân để hiểu rõ bối cảnh phức tạp đằng sau các biểu hiện của trẻ. Nhà nghiên cứu sẽ tìm hiểu chi tiết về lịch sử gia đình, các sự kiện trong đời, quá trình giáo dục và các biện pháp can thiệp đã được áp dụng. Bằng cách phân tích một trường hợp điển hình, các chuyên gia có thể rút ra những hiểu biết sâu sắc về mối liên hệ giữa nguyên nhân, đặc điểm tâm lý và hiệu quả của các hướng tác động khác nhau. Đây là cơ sở thực tiễn quý giá để điều chỉnh và cải tiến các chương trình can thiệp cho cộng đồng trẻ CPTTT.

IV. Hướng dẫn can thiệp sớm cho trẻ chậm phát triển trí tuệ

Từ việc thấu hiểu chân dung tâm lý của trẻ, các hướng tác động và can thiệp phù hợp cần được đề xuất và triển khai càng sớm càng tốt. Can thiệp sớm cho trẻ chậm phát triển trí tuệ được xem là chìa khóa vàng giúp cải thiện đáng kể khả năng của trẻ và giảm bớt những khó khăn trong tương lai. Mục tiêu của can thiệp không chỉ tập trung vào việc nâng cao chỉ số nhận thức mà còn hướng đến việc phát triển toàn diện các kỹ năng sống cần thiết. Một trong những công cụ hiệu quả nhất là xây dựng kế hoạch giáo dục cá nhân (IEP), một chương trình được thiết kế riêng biệt dựa trên nhu cầu và khả năng của từng trẻ. Bên cạnh đó, các phương pháp giáo dục đặc biệt cho trẻ mầm non cần được áp dụng một cách linh hoạt, kết hợp giữa trị liệu ngôn ngữ cho trẻ, can thiệp hành vi ứng dụng (ABA), và các hoạt động phát triển vận động, cảm xúc. Sự phối hợp đồng bộ giữa gia đình, nhà trường và các chuyên gia sẽ tạo ra một môi trường hỗ trợ tối ưu, giúp trẻ tiến bộ từng ngày.

4.1. Xây dựng kế hoạch giáo dục cá nhân IEP hiệu quả

Một kế hoạch giáo dục cá nhân (IEP) hiệu quả phải được xây dựng dựa trên kết quả đánh giá tâm lý toàn diện. Kế hoạch này cần xác định rõ ràng các mục tiêu học tập và phát triển trong ngắn hạn và dài hạn, bao gồm các lĩnh vực như nhận thức, ngôn ngữ, kỹ năng xã hội, tự phục vụ và vận động. IEP phải chỉ rõ các phương pháp, công cụ và tài liệu giảng dạy sẽ được sử dụng, cũng như cách thức đánh giá sự tiến bộ của trẻ. Quá trình xây dựng IEP đòi hỏi sự tham gia tích cực của một đội ngũ đa ngành, bao gồm giáo viên giáo dục đặc biệt, chuyên gia tâm lý, chuyên gia trị liệu ngôn ngữ và đặc biệt là cha mẹ của trẻ. Việc này đảm bảo rằng kế hoạch đề ra vừa có tính khoa học, vừa phù hợp với hoàn cảnh thực tế của trẻ.

4.2. Các phương pháp trị liệu ngôn ngữ và hành vi phổ biến

Đối với các khó khăn về giao tiếp và hành vi, các phương pháp trị liệu chuyên biệt đóng vai trò cốt lõi. Trị liệu ngôn ngữ cho trẻ tập trung vào việc cải thiện khả năng phát âm, mở rộng vốn từ, xây dựng cấu trúc câu và sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp xã hội. Chuyên gia sẽ sử dụng các trò chơi, hình ảnh và hoạt động tương tác để kích thích sự phát triển ngôn ngữ của trẻ. Trong khi đó, can thiệp hành vi ứng dụng (ABA) là một phương pháp khoa học nhằm cải thiện các hành vi xã hội quan trọng. ABA tập trung vào việc củng cố các hành vi tích cực (khen thưởng) và giảm thiểu các hành vi tiêu cực thông qua việc phân tích và điều chỉnh các yếu tố môi trường. Cả hai phương pháp này đều cần được thực hiện một cách kiên trì và nhất quán.

4.3. Tầm quan trọng của giáo dục đặc biệt cho trẻ mầm non

Giai đoạn mầm non là thời kỳ phát triển não bộ mạnh mẽ nhất, do đó, giáo dục đặc biệt cho trẻ mầm non CPTTT có ý nghĩa vô cùng to lớn. Một chương trình giáo dục đặc biệt chất lượng sẽ tạo ra một môi trường học tập an toàn, có cấu trúc và giàu tính kích thích. Các hoạt động được thiết kế để phù hợp với nhịp độ phát triển của trẻ, sử dụng nhiều giáo cụ trực quan và phương pháp học thông qua chơi. Mục tiêu không chỉ là truyền thụ kiến thức mà còn giúp trẻ hình thành các kỹ năng nền tảng như sự tập trung, khả năng bắt chước, kỹ năng vận động tinh và thô, và quan trọng nhất là sự tự tin và hứng thú học tập. Giáo dục đặc biệt sớm giúp tạo ra một nền tảng vững chắc cho các bậc học tiếp theo và cho cuộc sống sau này của trẻ.

V. Bí quyết hỗ trợ tâm lý cho gia đình và nhà trường

Hành trình chăm sóc và giáo dục một đứa trẻ chậm phát triển trí tuệ là một hành trình dài và đầy thử thách, đòi hỏi sự chung tay của cả gia đình và nhà trường. Việc hỗ trợ tâm lý cho gia đình có trẻ chậm phát triển là yếu tố then chốt, bởi cha mẹ chỉ có thể đồng hành cùng con một cách hiệu quả khi chính họ có một tinh thần vững vàng và được trang bị kiến thức đúng đắn. Song song đó, vai trò của giáo viên và hệ thống tư vấn tâm lý học đường cũng vô cùng quan trọng trong việc tạo ra một môi trường giáo dục hòa nhập, nơi mọi trẻ em đều được tôn trọng và tạo điều kiện phát triển tối đa. Sự phối hợp nhịp nhàng, chia sẻ thông tin và thống nhất trong phương pháp giáo dục giữa nhà trường và gia đình sẽ tạo nên sức mạnh tổng hợp, mang lại những thay đổi tích cực và bền vững cho trẻ. Xây dựng một cộng đồng hỗ trợ mạnh mẽ chính là nền tảng vững chắc nhất cho sự tiến bộ của trẻ.

5.1. Vai trò của phụ huynh trong hành trình đồng hành cùng con

Cha mẹ là người thầy đầu tiên và quan trọng nhất của trẻ. Vai trò của phụ huynh không chỉ dừng lại ở việc chăm sóc mà còn là người đồng hành, người trị liệu và người ủng hộ con mạnh mẽ nhất. Trước hết, cha mẹ cần chấp nhận thực tế, tìm hiểu kiến thức khoa học về tình trạng của con để tránh những cảm xúc tiêu cực. Việc hỗ trợ tâm lý cho gia đình có trẻ chậm phát triển giúp cha mẹ có thêm niềm tin và sự kiên nhẫn. Hằng ngày, cha mẹ nên dành thời gian chơi cùng con, giao tiếp, và lặp đi lặp lại các bài tập đơn giản để củng cố kỹ năng cho trẻ. Việc tạo ra một môi trường gia đình yêu thương, ổn định và nhất quán trong cách dạy dỗ sẽ giúp trẻ cảm thấy an toàn và tự tin hơn để khám phá thế giới.

5.2. Nhiệm vụ của giáo viên và tư vấn tâm lý học đường

Tại trường học, giáo viên đóng vai trò là người trực tiếp triển khai các hoạt động giáo dục. Giáo viên cần được đào tạo về giáo dục đặc biệt cho trẻ mầm non, có kỹ năng quan sát, lập kế hoạch cá nhân và điều chỉnh phương pháp dạy học cho phù hợp. Nhiệm vụ của giáo viên không chỉ là dạy kiến thức mà còn là tạo cơ hội để trẻ hòa nhập, phát triển kỹ năng xã hội. Bên cạnh đó, bộ phận tư vấn tâm lý học đường có trách nhiệm hỗ trợ giáo viên trong việc xử lý các hành vi khó khăn của trẻ, đồng thời làm cầu nối giữa nhà trường và phụ huynh. Các chuyên gia tư vấn có thể tổ chức các buổi tập huấn cho giáo viên và các buổi chia sẻ kinh nghiệm cho phụ huynh, góp phần xây dựng một hệ sinh thái giáo dục tích cực và hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VẺ TAM Li TRE MAM NON CHAM PHAT TRIEN TRI TUE. Tổng quan nghiên cứu vẫn đề. ; Trước thê ký 19, hâu như không có một quan điêm khoa học nào về sự chậm phát triển trí tuệ. Kể từ khi quyển sách mang tén Del'education d'unnhomme sauvage cua ltard ra đời (1801), xã hội đã tham gia tích cực vào việc cải thiện tỉnh trạng của trẻ chậm phát triển trí tuệ.

ltard tin rằng sự chậm phát triển trí tuệ có thể được khắc phục phần nào nhờ vào một sự giáo dục tốt. Học trò của ông - Seguin đã mở những ngôi trường đầu tiên cho trẻ chậm phát triên trí tuệ tại Mỹ. Cả hai nhà khoa học này đều có thể được coi là những người đầu tiên đã quan tâm tới sự phát triển của trẻ chậm phát triền trí tuệ. Phong trào hướng về sự phát triển đã trải qua một thời kỳ thụt lùi vào cuối thế kỷ 19 do ảnh hưởng của những phát hiện trong ngành thần kinh học về biến dị của Hệ thần kinh trung ương theo đó người ta cho rằng tình trạng chậm phát triển trí tuệ luôn luôn có nguyên nhân là sự tôn thương thuy não.

Vì những tôn thương não là không thê thay đổi được nên nguoi ta có thể kết luận rằng việc điều trị cho những người chậm phát triển trí tuệ là vô ích. Lý thuyết về biến dị này đã có những ảnh hưởng tiêu cực lên những người chậm phát triển trí tuệ. Rất nhiều người CPTTT đã sống suốt đời trong các trung tâm cư trú lớn, thường tách xa khỏi xã hội. Trong những năm 1970, quan điểm về sự CPTTT đã có những thay đổi.

Những phẩm chất của con người cũng như những nhu cầu về mặt xã hội của người CPTTT được đề cao. Người ta cho rằng những người CPTTT nên được sống trong một môi trường bình thường thay vì trong các trung tâm. Đây chính là thời kỳ của sự bình thường hoá và hội nhập. Lý do xã hội muốn giáo dục cho trẻ CPTTT có liên quan chặt chẽ với quan điểm của xã hội về người CPTTT.

Quan điểm này liên quan đến tình cảm, tư tưởng và thái độ đối với người CPTTT.Một quan điểm có thê được bộc lộ theo hướng cá nhân hoặc tập thê trong chính sách của trường học và chính sách chính phủ. Quan điểm của chính phủ Việt Nam liên quan tới trẻ CPTTT được thê hiện trong văn bản pháp luật cuả Nhà nước cũng như qua việc phê chuẩn các công ước quốc tế. Một trong những công ước quan trọng nhất liên quan đến trẻ em là Công ước Liên Hợp Quốc 1980 về quyền trẻ em. Chính phủ Việt Nam thông qua Công ước này vào 28-2-1990 Trong Công ước này, chúng ta có thé thấy tuyên bố sau: “ Trẻ khuyết tật có quyền được chăm sóc đặc biệt, được giáo dục và đảo tạo đề tự giúp bản thân, để tham gia vào một cuộc sông đầy đủ và phù hợp đạo đức và dé đạt tới mức Az»» độ tối đa của sự tự chủ và hoà nhập xã hội” (Công ước Liên Hợp Quốc về quyên trẻ em, điều 23).

Trẻ khuyết tật được mô tá là trẻ em với khuyết tật trí tuệ hoặc thé chat. Như vậy, giáo dục là một quyền của trẻ em nên giáo dục cũng là một quyền cơ bản của trẻ khuyết tật, bao gồm cả trẻ CPTTT. Học đề Ngoài quyền cơ bản của một đứa trẻ CPT'TT là được giáo dục, đề việc thực hiện trở nên có tính thực tiễn, trẻ CPTTT cần được coi là có thể phát triển, có thể học tập và có thé giáo dục được. Như những bài trên đã đề cập trong Học phần 3 - “Sự phát triển của trẻ chậm phát triển trí tuệ” - theo Lý thuyết phát triển động, trẻ CPTTT trải qua những giai đoạn phát triển tương tự như trẻ bình thường.

Điểm khác nhau là những giai đoạn này tốn nhiều thời gian hơn và quá trình phát triển dừng lại sớm hơn. Ngoài ra, chúng ta cần nhớ rằng có thê có những khuyết tật nhất định được định nghĩa là sự sai lệch chức năng bâm sinh hoặc mắc phải đối với những khả năng nhất định có thể ảnh hưởng tới sự phát triển bình thường của trẻ. Lý thuyết phát triển động khuyến khích việc thiết kế các chương trình hướng dẫn dựa trên nguyên tắc rằng trẻ CPTTT có thể giáo dục được nếu chúng ta quan niệm về việc học tập như là những cách thê hiện hành vi mới hoặc việc mở rộng những hành vi hiện tại bất chấp giới hạn. Các khái niệm cơ bản của đề tài 1.

Thuật ngữ trẻ CPTTT , Trước đây ở nước ta, đặc biệt là ở phía Bắc những trẻ CPT TT thường được gọi là “rẻ chậm khôn”, thuật ngữ này được sử dụng đầu tiên tại Trung tâm nghiên cứu tâm lý trẻ em (NT) của bác sĩ Nguyễn Khắc Viện. Thuật ngữ “chậm phát triển tâm than” cũng được sử dụng trong nhiều tài liệu tiếng Anh và tiếng Việt. Trong tiếng Anh thuật ngtr dé la “Mental Retardation”. Hiép hội chậm phát triển trí tuệ Mỹ (AAMR) và các tác giả của cuốn Số tay thông kê — chân đoán những rồi nhiễu tâm thần IV (DSM - IV) sử dụng thuật ngữ này.

Hiện nay, trên thế giới có xu hướng sử dụng thuật ngữ ít mang tính kì thị hơn đối với các khuyết tật: trẻ ngoại lệ, trẻ có khó khăn về học tập, trẻ có khuyết tật về phát triển, trẻ có nhu cầu đặc biệt. Những cách sử dụng này nhằm tránh ảnh hưởng tiêu cực a ` 2 > của những thuật ngữ “chậm phát triển trí tuệ” hoặc “chậm phát triển tâm thần” vì những thuật ngữ này có thể làm cha mẹ trả cảm thấy buôn, trẻ dễ bị các bạn trêu chọc và giáo viên ít tin tưởng vào khả năng học tập của trẻ. Những lí giải trên của các nhà khoa học về nhiều khía cạnh cũng có lí do thỏa đáng, nhưng có những thuật ngữ như “?ré giảm khả năng” lại quả chung chung, bởi lẽ “trẻ giảm khả năng” không chỉ có trẻ CPTTT mà còn có các trẻ khuyết tật khác. Hau hết những người chưa bao giờ gặp người CPTTT đều cho rằng người CPT TT là những người khác biệt.

Trong thực tế, nhận định này hoàn toàn không đúng. Người CPTTT sống cùng trong một xã hội với người bình thường, khi đường ranh giới CPT TT được vạch ra thì nó đã tách những người này ra khỏi những người không bị coi la CPTTT. Day là việc làm hoàn toàn mang tính chuyên môn. Xem xét trên những mặt chung nhất, người CPTTT hoàn toàn không khác những người không CPTTT.

Những người bị gán tên CP TT và những người không bị gán tên gọi này đều có suy nghĩ, tình cảm, nguyện vọng. Nhưng nêu kết luận người CPT TT không có gì khác biệt so với mọi người thì lại cực đoan. Mặc dù người bị gán nhãn CPTTT có nhiều điểm giống với người không CPTTT, nhưng nói chung họ vẫn khác với phần đông mọi người. Đó là những vấn đề cần nghiên cứu và lí giải.

Ngay trong nhóm người CPTTT cũng cần thận trọng, tránh kết luận đơn giản rằng tất cả những người CPTTT đều giống nhau bởi vì những người CPTTT cũng khác nhau (về mức độ CPTTT). Trên thế giới hiện nay có hai thuật ngữ được sử dụng pho biến 1a “Metal Refaraion” do Hiệp hội chậm phat triển trí tuệ Mỹ lựa chon va “Jntelectual Disabiliy” do tô chức nghiên cứu khoa học quốc tế về CPTTT (IASSID) lựa chọn. Những cách nhìn nhận về CPTTT 1. Khải niệm CPTTT dựa trên trắc nghiệm trí tuệ Hai tác giả người Pháp là Afred Simon và Theodore Simon là những người đâu tiên phát minh ra trắc nghiệm trí tuệ vào đầu thế kỷ XX.

Mục đích của trắc nghiệm này là để phân biệt trẻ em bình thường học kém và trẻ em học kém do CPTTT. Sau khi ra đời nó đã được các nhà tâm lý học Mỹ chú ý và được lấy làm cơ sở cho nhiều trắc nghiệm trí tuệ khác. Từ khi trắc nghiệm trí tuệ ra đời, qua nhiều năm nghiên cứu, đại đa sỐ các chuyên gia đã thống nhất sử dụng trắc nghiệm trí tuệ để xác định CPTTT. Theo họ những người có chỉ số trí tuệ đưới 70 là CPTTT.

Sử dụng trắc nghiệm trí tuệ để chân đoán CPTTT có ưu điểm là khách quan, đáng tin cậy và dễ thực hiện, đặc biệt là trong trường hợp cần đánh giá, phân loại nhanh. Tuy nhiên phương pháp này cũng có những hạn chế nhất định như: - Chỉ số trí tuệ không phải là đơn vị đo lường duy nhất về tiềm năng trí tuệ của con nguoi. - Không phải lúc nào kết quả chân đoán trên trắc nghiệm trí tuệ cũng tương ứng với khả năng thích ứng của cá nhân trong thực tế. Có nhiều trường hợp trẻ đạt chỉ số trí tuệ thấp nhưng lại thích ứng dễ dàng với môi trường.

6 Nhược điểm lớn nhất khi xác định trẻ CPTTT theo phương pháp này là trắc nghiệm trí tuệ ít có hiệu quả với trẻ em nghèo và trẻ em có nguồn gốc văn hóa khác nhau. Như vậy để đánh giá xác thực và toàn diện cần phải dựa vào nguồn gốc văn hóa, hoàn cảnh địa lý, kinh tế, xã hội. Khải niệm CPTTT dựa trên cơ sở khiếm khuyết về khả năng điều chỉnh xã hội Theo Benda — người có quan điêm dựa trên khả năng thích ứng của cá nhân: “Một người CPTTT là người không có khả năng điều khiển bản thân mình và cần đến sự chăm sóc của cộng động”. Khái niệm này cho rằng những người CPTTT trong quá trình phát triển và trưởng thành sẽ không đạt được cuộc sống độc lập.

Đồng thời cách tiếp cận này có những nhược điểm là: - Một cá nhân có thể bị coi là CPTTT trong môi trường này nhưng lại không gặp khó khăn trong môi trường khác. Ví dụ như một người cảm thấy học Toán hay Tiếng Việt thì khó nhưng lại có thể thích nghi tốt nếu sống ở nông thôn hoặc làm công việc đồng ảng. - Khó xác định thế nào là một trẻ chưa thích ứng được vì các chuyên gia chưa thống nhất được thế nào là một trẻ thích ứng được. Hiện nay các chuyên gia đang thiết kế một số thang đo thích ứng như trắc nghiệm trí tuệ.

- Khả năng thích ứng kém không chỉ do CPTTT mà còn do nhiều nguyên nhân khác gây nên những thiếu hụt về hành vi thích ứng. Ví dụ như nhiều người do hụt hãng về tình cảm đã ảnh hưởng đến khả năng độc lập của họ. Khải niệm CPT TT dựa vào nguyên nhân gây ra CPTTT Theo quan điểm dựa vào nguyên nhân gây ra CPTTT, Luria cho răng: “?7z¿ CPTTT la trẻ mắc bệnh về não rất nặng khi còn trong bào thai hoặc nhưng năm thang đâu đời.