CHƯƠNG 1 MOT SO VAN DE LÝ LUẬN VE TRÁCH NHIỆM BOI THƯỜNG THIET HAI DO TINH MANG BI XAM PHAM 1. Khái niệm, đặc điểm của trách nhiệm bồi thường thiệt hai do tinh mang bị xâm phạm 1.11 Khai niệm trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm Trong lịch sử pháp luật Việt Nam, trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng được quy định trong một số bộ luật như: Bộ luật Hồng Đức và Bộ luật Gia Long, hay hai bộ Dân luật Bắc kỳ và Dân luật Trung kỳ. Quy định về trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong Bộ luật Hồng ĐứcỔ như sau: “Ki có việc xây dung hoặc phá huỷ gì mà phòng bị không cần thận dé đến lỗi xảy ra chết người thì bị xử tội biếm một tu và chịu tiền mai táng năm quan, còn thợ thuyên, chủ ty thì hình quan sẽ xem xét lôi vì ai xảy ra mà định tội”: hoặc “người thả trâu, ngựa cho day xéo, ăn lúa, dâu của người ta thì xử phạt 80 trượng và đền bù thiệt hại. Nếu cố ý thả cho day xéo thì biếm một tu và đền gấp đôi sự thiệt hại, nếu trâu ngựa lông lên không kim hãm được thì được miễn tội trượn' ”.
Có thé thấy, điều kiện phát sinh của trách nhiệm BTTH là do lỗi của chủ sở hữu hoặc người chiếm hữu, sử dụng tài sản. Như vậy, yếu tổ lỗi là một trong bốn điều kiện phát sinh trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng trong Bộ luật Hồng Đức, là điều kiện xác định trách nhiệm của chủ sở hữu khi tai sản của minh gây thiệt hại cho người khác. Điều 711 Dân luật Bắc kỳ và Điều 763 Dân luật Trung kỳ quy định: “Người ta phải chịu trách nhiệm không những tốn hại tu mình làm ra mà cả về sự ton hại do những người mà mình phải bảo lãnh hay do những vật mà mình phải _ ;„8 trông coi nữa.vn/bai-viet-hoc-thuatLE-TRIEU-HINH-LUAT-LUAT-HONG-DUC-10453/ truy cập ngày 01/03/2024.vn/sach/cgi-bin/sach?a=d&d=tdImtr1944.8&e=-------vi-20--1--img-txIN------- truy cap ngay 01/03/2024.vn/uploads/users/2018/02/38/ pdf truy cap ngay 01/03/2024. Phàm vật vô hồn mà làm nên ton hại thì người trông coi vật dy cho là có lôi vào đó, không phân biệt vật đỏ có tay người động đến hay không, muốn phá sự phỏng đoán đó thì phải có bằng chứng trái lại mới được.
Bay nhiêu trường hợp như trên đều có trách nhiệm cả, trừ khi người chịu trách nhiệm đó có bằng chứng rằng cải việc sinh ra trách nhiệm ấy minh không thé ngăn cấm duoc?” Có thé thấy, nguyên tắc người nào gây thiệt hại thi người đó phải bồi thường được thể hiện rõ qua hai điều luật trên, người bảo lãnh hay người trông coi tài sản cũng phải bồi thường khi tài sản gây ra thiệt hại do người đó có nghĩa vụ giám hộ, trông coi tài sản. Bên cạnh đó, hoạt động của tài sản gây thiệt hại cũng được chia thành hai trường hợp: do tài sản tự nó gây thiệt hai mà không có sự tac động của người trông cot, quản lý hay do người quản lý trông coi, sử dụng tài sản có lỗi làm tài sản gây thiệt hại. Nếu người trông coi, quản lý chứng minh được không phải lỗi do mình thì không phải bôi thường. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là một dạng cụ thể của trách nhiệm dân sự nói chung.
Trong Luật Dân sự Việt Nam (Bình giải và áp dụng) - Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng của PGS. Phùng Trung Tập có dé cập: “Trách nhiệm dân sự ngoài hợp đồng là trách nhiệm của người có hành vi trái pháp luật gây thiệt hại cho người khác về tài sản, sức khoẻ, tính mạng, các quyền nhân thân mà trước đó giữa người gây thiệt hại và người bị thiệt hại không có giao kết hợp đồng hoặc giữa họ có giao kết hop dong nhưng hành vi gây thiệt hại không thuộc hành vi vi phạm hợp đồng'””. Dưới góc pháp luật dan sự, mỗi người đều phải tôn trọng quy tắc chung không được xâm phạm đến quyên và lợi ích hợp pháp của người khác. Người nao có hành vi dẫn tới thiệt hại cho người khác thì phải chịu trách nhiệm bồi thường.
Tại luận văn thạc sĩ luật học của mình, tác giả Bùi Thị Thăm đã đưa ra khái niệm về trách nhiệm béi thường thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm như sau: “Trach nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng do tính mang bị xâm phạm là một loại trách # http://sach nlv.vn/sach/cgi-bin/sach?a=d&d=tdImtr1944.8&e=-------vi-20--1--img-txIN------- truy cap ngay 01/03/2024. 1° Phùng Trung Tập (2017), Luật Dân sự Việt Nam (Bình giải và áp dung) - Trách nhiệm bôi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, Nxb. Công an Nhân dân, Hà Nội nhiệm pháp lý, trong đó người có hành vi trái pháp luật gây thiệt hại đến tính mạng người khác thì phải có nghĩa vụ bôi thường những thiệt hại về vật chất và ton thất về tinh than do bản thân minh gây ra”?. Tac giả của luận văn đã bỏ quên một trường hợp phát sinh trách nhiệm bồi thường khi gây thiệt hại về tính mạng đó chính là hoạt động của tài sản gây thiệt hại.
Trong thực tế, chủ thé gây thiệt hại vừa có thé là cá nhân, vừa có thê là hoạt động của tài sản. Tài sản của chủ sở hữu, hay người chiếm hữu, sử đụng, định đoạt tài sản đó gây thiệt hại thì phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tài sản gây ra. Hay còn có cả một số trường hợp thiệt hại do người thứ ba tác động vào tài sản, hay một số cá nhân chiếm hữu, sử dung, định đoạt tài sản trái pháp luật gây ra thiệt hại lớn về tính mạng của người khác. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm là một trong những chế định pháp luật có ý nghĩa quan trong trong đời sống dân sự dé dam bảo lợi ích hợp pháp của các chủ thé khi có thiệt hại xây ra.
Tuy nhiên, khái niệm trách nhiệm bôi thường thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm hiện nay chưa được quy định cụ thể và chính xác. Từ những phân tích trên, khái niệm của trách nhiệm BTTH do tính mạng bị xâm phạm nên được hiểu như sau: Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm là một loại trách nhiệm dân sự, được áp dụng dé buộc một hoặc nhiều chủ thé phải bồi thường thiệt hại, khi có sự kiện hành vi hoặc hoạt động của tài sản xâm phạm đến tính mạng của người khác. Đặc điểm của trách nhiệm bôi thường thiệt lại do tính mạng bị xâm phạm 1.1 Đặc điểm chung của trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm mang những đặc điểm sau: Thứ nhất, trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm là một loại trách nhiệm dân sự. 1! Bùi Thị Thắm, Trach nhiệm bồi thường thiệt hại do sức khoẻ, tính mạng bị xâm phạm và thực tiễn giải quyết tại Toà án nhân dan quận Long Biên, thành phố Hà Nội, luận văn thạc sĩ Luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, PGS.
Phạm Văn Tuyét hưởng dan 10 Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm là trách nhiệm của người phải béi thường đối với người được bồi thường (những chủ thé của quan hệ pháp luật dân sự) mà không phải là trách nhiệm của người gây thiệt hại với nhà nước. Việc xác định thiệt hai, chủ thé phải bồi thường, nguyên tắc, năng lực bồi thường. được điều chỉnh bởi các quy phạm pháp luật dân sự. Thứ hai, trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm là trách nhiệm mang tính tài sản hay trách nhiệm vật chất.
Thiệt hại xảy ra trên thực tế là thiệt hại về tính mạng của người bị thiệt hại, nhưng người chịu trách nhiệm bồi thường không phải chịu tổn thất về tính mang mà phải bồi thường bằng một lượng tài sản nhất định, nghĩa là người đó phải chịu tổn thất về tài sản. Thứ ba, trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm là hậu quả bất lợi mà một chủ thé phải gánh chịu. Về nguyên tắc, các bên có thê thỏa thuận về phương thức bồi thường bằng tiền, bằng hiện vật. Tuy nhiên, việc bồi thường hướng tới việc bù đắp những thiệt hại mà người bị thiệt hại phải gánh chịu mà ở đây là những người thân, gia đình của người chịu thiệt hại sẽ được một khoản tiền bù đắp khi tính mạng của người bị thiệt hại bị xâm phạm Thứ tư, trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm chỉ phát sinh khi có thiệt hại xảy ra.
Khác với trách nhiệm hình sự, thứ mà có thể phát sinh ngay khi có hành vi vi phạm xảy ra, cho dù hành vi đó chưa gây ra hậu quả thì trong trách nhiệm dân sự, trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm chỉ phát sinh nếu đã có thiệt hại đối với một chủ thé nhất định. Tức là phải có thiệt hại đối với người bị vi phạm. Diéu đó cho thấy vai tro quan trọng của thiệt hại trong việc xác định các diéu kiện làm phat sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm. Nếu hành vi trái pháp luật hay hoạt động của tài sản đã xảy mà không có thiệt hại thực tế thì không phải bù đắp tổn that.
11 Thứ năm, trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm được bảo đảm thực hiện bằng các biện pháp cưỡng chế. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm luôn được cụ thê hóa bằng các nghĩa vụ, theo quy định pháp luật hoặc theo thỏa thuận giữa các bên. Tức là, bên phải bồi thường là bên phải gánh chịu những bắt lợi, còn bên có được bồi thường sẽ được hưởng những lợi ích mà bên kia mang lại. Dé bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bên bị thiệt hại, các biện pháp cưỡng chế sẽ được đặt ra nhằm đảm bảo việc thực hiện nghĩa vụ của bên gây thiệt hại.
Đặc điểm riêng của trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm Ngoài những đặc điểm của trách nhiệm bôi thường thiệt hại ngoài hợp đồng nói chung ra, thì trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm nói riêng còn có những đặc điểm sau: Thứ nhất, trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm là trách nhiệm bôi thường thiệt hại do xâm phạm một trong các quyển nhân thân của cá nhân. Cá nhân có quyền sống, quyền bất khả xâm phạm về tính mạng, không ai bị tước đoạt tính mạng trái pháp luật.