MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Người khuyết tật là một vấn đề luôn được xã hội quan tâm. Năm 2016 “Công ước về quyền của người khuyết tật” đã được Liên hợp quốc thông qua, để bảo vệ quyền lợi, cơ hội của tất cả người khuyết tật trên thế giới, người khuyết tật có quyền được học hành, làm việc và hưởng cuộc sống văn hóa; quyền được sở hữu và thừa kế tài sản; quyền không bị phân biệt đối xử trong hôn nhân, sinh con. Chính vì những quyền lợi quan trọng đó người khuyết tật đã trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều lĩnh vực khoa học.
Trong y học, sức khỏe cộng đồng, thông tin điện tử, thiết kế kỹ thuật người khuyết tật được quan tâm dưới góc độ làm giảm bớt ảnh hưởng của dạng tật làm cuộc sống sinh hoạt hàng ngày của họ bớt khó khăn hơn. Trong các ngành xã hội học, công tác xã hội, người khuyết tật được hướng đến như những đối tượng yếu thế trong xã hội để hỗ trợ họ hòa nhập cộng đồng. Ở Việt Nam hiện nay, dù hệ thống pháp luật chính sách dành cho người khuyết tật ở nước ta đã và đang được triển khai trên cả nước, đặc biệt là từ khi “Pháp lệnh về người tàn tật” - 1998 có hiệu lực nhằm tạo điều kiện, hỗ trợ, giúp đỡ những người khuyết tật. Người khuyết tật tuy khiếm khuyết về thể chất song luôn có quyền được bình đẳng, tham gia tích cực vào các hoạt động phát triển xã hội.
Nhưng thực tế người khuyết tật luôn phải đối diện với nhiều khó khăn trong vấn đề tìm việc làm. Người lành lặn tìm được việc làm đã khó, người khuyết tật tìm việc làm còn khó hơn. Vì vậy, điều kiện tiên quyết là phải nâng cao trình độ chuyên môn của người khuyết tật. Người khuyết tật phải được đào tạo nghề phù hợp, phải có sự đầu tư cả về dạy và học để vững chuyên môn, giỏi tay nghề thì mới đáp ứng được yêu cầu của nhà tuyển dụng.
Tuy nhiên, khi những cơ sở dạy nghề thực hiện việc đào tạo, tuyển dụng lao động người khuyết tật một cách tự nguyện, từ tâm vẫn còn quá ít vì có khi 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com người khuyết tật không chịu được áp lực công việc cao, không đi được công tác xa, sức khỏe yếu. Đó là những lý do khiến các doanh nghiệp thường “dè dặt” khi xét hồ sơ xin việc của một ứng viên khuyết tật, dù thực tế đã chứng minh với nhiều loại công việc người khuyết tật còn làm tốt hơn người lành lặn. Công tác xã hội ở Việt Nam đã được công nhận là một ngành khoa học, là một nghề có đặc thù trợ giúp những đối tượng yếu thế trong xã hội, trong đó có người khuyết tật. Nhân viên xã hội cần tìm hiểu về các chính sách của Đảng, Nhà nước với đối tượng này, tham khảo học tập những mô hình, dự án trợ giúp trên thế giới và đặc biệt cần tìm hiểu sâu về đặc điểm và nhu cầu của chính người khuyết tật để tìm ra các biện pháp hỗ trợ họ hòa nhập cộng đồng một cách hiệu quả.
Hiện nay, Việt Nam đã và đang học tập các mô hình, các dự án của các tổ chức phi chính phủ để xây dựng một số mô hình dạy nghề và tạo việc làm cho người khuyết tật – đó là con đường ngắn nhất giúp người khuyết tật xóa bỏ tự ti mặc cảm, thấy được vai trò của mình trong xã hội, gia đình, tự khẳng định bản thân. Tại xã Quất Động, huyện Thường Tín, TP.Hà Nội, số lượng người khuyết tật là 225 người, trong đó riêng khuyết tật vận động là 110 người. Trong giai đoạn vấn đề phát triển kinh tế xã hội, vấn đề an sinh xã hội đang được Đảng và Nhà nước đặc biệt quan tâm, thì dạy nghề và tạo việc làm cho người khuyết tật vật động là vấn đề quan trọng, không chỉ giúp thu nhập kinh tế xã hội của địa bàn tăng lên mà còn đẩy mạnh vấn đề an sinh xã hội, hòa nhập cộng đồng cho người khuyết tật. Vấn đề đặt ra là thực trạng dạy nghề và tạo việc làm cho người khuyêt tật trên địa bàn xã Quất Động thông qua người hưởng lợi từ các chương trình, dự án như thế nào? Quy trình thực hiện dự án ra sao? Dự án mang lại hiệu quả và bài học kinh nghiệm triển khai giai đoạn 2 ra sao? 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Từ những lý do trên, tôi đã lựa chọn đề tài luận văn tốt nghiệp với tiêu đề: Hoạt động thực hiện dự án dạy nghề và tạo việc làm cho người khuyết tật (nghiên cứu trường hợp xã Quất Động, Thường Tín, Hà Nội) để nghiên cứu.
Tổng quan tình hình nghiên cứu của đề tài Việc nghiên cứu về hoạt động các mô hình, dự án, hoạt động dạy nghề và tạo việc làm cho Người khuyết tật nói chung, cho Người khuyết tật vận động nói riêng đã được đề cập nhiều trong các đề tài, dự án, nghiên cứu khoa học xã hội và được các nhà hoạch định chính sách xã hội đặc biệt quan tâm. Có thể kể ra những nghiên cứu sau: Dự án “Thúc đẩy các quyền và cơ hội cho người khuyết tật – việc làm thông qua luật pháp” trong sự hợp tác phát triển giữa Tổ cức Lao động quốc tế ILO và Cơ quan Phát triển AiLen tại Việt Nam, sau 4 năm thực hiện từ năm 2012-2015 tại các tỉnh Phú Thọ, Hải Phòng, Đà Nẵng, Bà Rịa – Vũng Tàu, dự án đã hỗ trợ dạy nghề và tạo việc làm cho hơn 1 nghìn người khuyết tật có khả năng học nghề và có việc làm cho hơn 1 nghìn người khuyết tật tại các tỉnh thụ hưởng từ dự án. Dự án “Thúc đẩy các quyền và cơ hội cho người khuyết tật” do Cơ quan phát triển quốc tế Hoa Kỳ (USAI) phối hợp cùng Hội trợ giúp người khuyết tật Việt Nam (VNAH), nội dung dự án xây dựng hệ thống quản lý trường hợp, tăng cường các dịch vụ y tế, giáo dục và việc làm cho người khuyết tật, đồng thời nâng cao các chương trình y tế công cộng nhằm ngăn ngừa khuyết tật, qua 3 năm triển khai (2010-2013) đã hỗ trợ 837 người khuyết tật được khám bệnh và hơn 300 người được vật lý trị liệu và nhận các thiết bị hỗ trợ; 451 học bổng được trao cho sinh viên khuyết tật, 36 thanh niên khuyết tật tham gia vào chương trình “từ nhà trường tới công sở”; 60 người khuyết tật được đào tạo về quản lý doanh nghiệp nhỏ, trong đó 22 người được nhận tài trợ để tự khởi nghiệp; 36 người khuyết tật tham gia các 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com khóa đào tạo dạy nghề, 20 người khuyết tật được nhận vốn vay từ ngân hàng địa phương từ các hoạt động liên kết của dự án. Các tỉnh thành triển khai dự án gồm: Đình Định, Đồng Nai, Quảng Nam, Tây Ninh, Thừa Thiên Huế.
Nghiên cứu khuyết tật hoà nhập xã hội ở Ieland, Brenda Gannon and Brian Nolan (2011), nghiên cứu đã xem xét người khuyết tật có hoàn cảnh khó khăn khi hoà nhập xã hội, bởi các yếu tố trình độ học vấn, kinh tế và tham gia xã hội…Đồng thời nghiên cứu cũng chỉ ra mặc cảm tự ti là một trong những yếu tố cản trở người khuyết tật tham gia hoà nhập xã hội và cuộc sống hàng ngày. Báo cáo còn chỉ ra sự khác biệt giữa người khuyết tật và người bình thường trong việc tham gia hoà nhập cộng đồng. Thông qua việc thống kê các số liệu thu thập được để đánh giá mức độ nghèo, sự tham gia vào giáo dục, y tế, việc làm… của người khuyết tật. Nghiên cứu còn nhấn mạnh tới yếu tố người khuyết tật ảnh hưởng tới đời sống của mình, thiết kế nơi làm việc không phù hợp, sự kỳ thị của cộng đồng, sự tiếp cận các phương tiện đi lại gây khó khăn cho người khuyết tật…[29].
Về mặt nghiên cứu liên quan tới người khuyết tật, một số sách, tài liệu tham khảo, luận văn đề cập tới như: Đề tài: “Vai trò của tổ chức người tàn tật trong việc xây dựng các chính sách, chương trình quốc gia về dạy nghề và việc làm cho người khuyết tật của bộ thương binh lao động và xã hội (1993-75tr) của Bộ Lao động Thương binh và Xã hội nói về việc xây dựng các chương trình, quyền cho người khuyết tật, đặc biệt được hỗ trợ về dạy nghề và tạo vệc làm. Giúp họ tìm được công việc phù hợp với nguyện vọng, mong muốn và giúp họ có công việc phù hợp nâng cao thu nhập khẳng định vị thế của bản thân trong gia đình và xã hội, giúp họ sớm vươn lên hòa nhập cộng đồng. Tổ chức Lao động quốc tế (2010) “Báo cáo khảo sát về đào tạo nghề và việc làm cho người khuyết tật tại Việt Nam”. Báo cáo cung cấp một cách nhìn tổng thể về các tổ chức đại diện cho người khuyết tật và các dịch vụ đào 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tạo nghề, việc làm và phát triển doanh nghiệp cho người khuyết tật, đặc biệt tập trung vào các tổ chức của phụ nữ khuyết tật và các dịch vụ dành riêng cho phụ nữ khuyết tật.
Báo cáo cũng phân tích kết quả khảo sát người khuyết tật ít được đào tạo nghề, hướng dẫn về việc làm cũng như phát triển doanh nghiệp. Rất nhiều tổ chức trong và ngoài nước cũng nhận thấy việc đào tạo nghề và các dịch vụ bố trí việc làm cho người khuyết tật là rất quan trọng [15]. Vì vậy, báo cáo đề xuất Chính phủ cần có những chính sách riêng khuyến khích các hoạt động đào tạo nghề cho người khuyết tật. Báo cáo cũng nêu lên thực trạng hiện nay cũng có một số trung tâm dạy nghề dành riêng cho người khuyết tật được thành lập, nhưng chỉ phục vụ các khu vực thành thị, các vùng nông thôn việc tiếp cận đào tạo nghề rất bị hạn chế.
Các dịch vụ bố trí việc làm thường gắn liền với cơ sở đào tạo nghề. Tỷ lệ học sinh tốt nghiệp kiếm được việc làm sau đào tạo còn khá thấp và phần lớn những học viên tốt nghiệp chủ yếu tìm được việc làm tại các cơ sở dành riêng cho người khuyết tật chứ không phải các doanh nghiệp thông thường. Giáo trình“Giảm kỳ thị và phân biệt đối xử với người khuyết tật”, (2013) nhà xuất bản Thanh Niên.