phần mở đầu, kết luận và đề nghị, luận văn đƣợc trình bày trong 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn Chƣơng 2: Vận dụng một số kĩ thuật dạy học tích cực trong thiết kế tiến trình dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề chƣơng „„Các định luật bảo toàn‟‟ Chƣơng 3. Thực nghiệm sƣ phạm Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN5 http://www.vn Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu Cùng với sự phát triển của lịch sử xã hội, quá trình dạy học cũng đã có những bƣớc tiến mới theo hƣớng ngày càng tích cực hóa hoạt động của ngƣời học, chuyển từ dạy học mà ngƣời thầy là chủ đạo sang dạy học lấy “học sinh làm trung tâm”. Dạy học hiện nay không ngừng tìm kiếm những hình thức, phƣơng pháp, phƣơng tiện, kĩ thuật mới hiệu quả đảm bảo sao cho trong quá trình dạy học năng lực tự lực của HS ngày càng đƣợc bộc lộ và phát triển.
Ở nƣớc ta nền giáo dục cũng không ngừng đổi mới nhằm đào tạo đƣợc nguồn nhân lực đáp ứng kịp thời với yêu cầu của thời đại. Trong đó định hƣớng đổi mới PPDH cũng đã đƣợc khẳng định trong nhiều văn kiện, nghị quyết. Xu hƣớng đổi mới phƣơng pháp dạy học THPT ngày nay luôn chú trọng đến việc phát huy tính tích cực, tự lực, chủ động của học sinh. Phát huy tính tích cực của HS là một trong những nội dung đƣợc nhiều tài liệu sách báo cũng nhƣ các công trình nghiên cứu khoa học đề cập đến nhƣ: “Phát huy tính tích cực nhận thức của người học”, Thái Duy Tuyên (2006), Nxb Giáo dục.
“Dạy học vật lí ở trường phổ thông theo định hướng phát triển hoạt động học tích cực, tự chủ, sáng tạo và tư duy khoa học”, Phạm Hữu Tòng (2004), Nxb Đại học sƣ phạm. “Tổ chức hoạt động ngoại khóa các ứng dụng kĩ thuật của một số kiến thức chương "Các định luật bảo toàn" Vật lí 10 theo hướng phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh trung tâm giáo dục thường xuyên”. Đặng Thị Hoa. Đại học Thái Nguyên (2014).
Trong công cuộc đổi mới PPDH dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề là một trong các phƣơng pháp chủ đạo đƣợc sử dụng trong các nhà trƣờng nói chung. Phƣơng pháp này đã đƣợc nhiều nhà khoa học trên thế giới nghiên cứu. Vào những năm 70 của thế kỉ XIX các nhà khoa học đã nêu lên phƣơng án tìm tòi, phát kiến trong dạy học nhằm hình thành năng lực nhận thức của HS bằng Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN6 http://www.vn cách đƣa HS vào hoạt động tìm kiếm tri thức, HS là chủ thể của hoạt động học. Đây có thể là một trong những cơ sở lý luận đầu tiên của phƣơng pháp dạy học PH&GQVĐ.
Phải đến những năm 50 của thế kỉ XX phƣơng pháp dạy học PH&GQVĐ mới chính thức ra đời và đƣợc áp dụng ở nhiều nƣớc trên thế giới nhƣ Mỹ, Canada, Balan… Khi phƣơng pháp này đƣợc đƣa vào Việt Nam nó đã trở thành một trong những phƣơng pháp dạy học tích cực đƣợc áp dụng phổ biến trong các trƣờng phổ thông và đại học. Liên quan đến phƣơng pháp này có nhiều nhà khoa học nghiên cứu nhƣ Lê Khánh Bằng, Vũ Văn Tảo, Nguyễn Bá Kim, Nguyễn Kì…và nhiều tài liệu, công trình khoa học nghiên cứu nhƣ: “Dạy học nêu vấn đề”, I. LECNE, Phạm Tất Đắc (dịch 1977), Nxb Giáo dục.“Dạy- học giải quyết vấn đề: một hướng đổi mới trong công tác giáo dục, đào tạo, huấn luyện”, Vũ Văn Tảo, Trần Văn Hà (1996), Trƣờng cán bộ quản lí giáo dục và đào tạo Hà Nội. “Tổ chức dạy học đặt và giải quyết vấn đề nhằm phát huy tính tích cực học tập của HS khi dạy học chương "Khúc xạ ánh sáng" Vật lí 11 cơ bản THPT”.
Nguyễn Thị Oanh. Đại học Thái Nguyên (2014). Cùng với sự đổi mới của các PPDH thì KTDH tích cực cũng ngày càng đƣợc phát triển nhiều hơn. Chúng ta có thể sử dụng nhiều kỹ thuật dạy học tích cực nhƣ: động não, KWL, bản đồ tƣ duy, mảnh ghép, khăn phủ bàn.để phát huy tối đa hiệu quả của các phƣơng pháp giảng dạy tích cực.
Những KT này làm cho giờ giảng sinh động hơn, tạo bầu không khí hứng thú trong lớp học. Mặt khác, về phía HS những kỹ thuật này có tác dụng kích thích tƣ duy độc lập, sáng tạo, rèn luyện hàng loạt kỹ năng nhƣ: kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng giải quyết vấn đề.cho HS trƣớc những thay đổi xảy ra bất ngờ. Nghiên cứu về kĩ thuật dạy học tích cực có một số tài liệu và công trình nghiên cứu nhƣ: “Dạy và học tích cực- Một số phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực, Dự án Việt - Bỉ, Nxb Đại học sƣ phạm. “Vận dụng kĩ thuật dạy học tích cực trong dạy học một số kiến thức chương “Chất rắn và chất lỏng.
Sự chuyển thể” - Vật lí 10 cơ bản”. Phạm Thị Duyên. Đại học Thái Nguyên (2013). Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN7 http://www.vn Trong các nghiên cứu ở trên, các tác giả đã đi sâu vào từng khía cạnh của các vấn đề: Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề, kĩ thuật dạy học tích cực, tính tích cực của học sinh.
Tuy nhiên chƣa có tác giả nào nghiên cứu vận dụng kĩ thuật dạy học tích cực trong thiết kế tiến trình dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề nhằm phát huy tính tích cực của ngƣời học. Kĩ thuật dạy học tích cực 1. Khái niệm về kĩ thuật dạy học tích cực Sau khi nghiên cứu các tài liệu khác nhau chúng tôi thấy rằng mỗi tác giả có cách phát biểu khác nhau về KTDH tuy nhiên chúng đều có nội hàm và bản chất giống nhau. Trong luận văn này, chúng tôi xin đƣợc nêu khái niệm về KTDH theo tác giả Nguyễn Văn Khải.
“Kĩ thuật dạy học là những biện pháp, cách thức hành động của giáo viên và học sinh trong các tình huống hành động nhỏ nhằm thực hiện và điều khiển quá trình dạy học.” [19] Các KTDH là những thành phần của PPDH, đƣợc hiểu là đơn vị nhỏ nhất của phƣơng pháp dạy học. Sự phân biệt giữa kĩ thuật và phƣơng pháp dạy học nhiều khi không rõ ràng. Mối quan hệ giữa quan điểm dạy học, phƣơng pháp dạy học và kĩ thuật dạy học có thể đƣợc thể hiện ở sơ đồ 1.1 sau: Bình diện PP vĩ mô vĩ mô QĐ DH Bình diện Phƣơng pháp PP cụ thể trung gian dạy học Bình diện Kĩ thuật dạy học PP vi mô vi mô Sơ đồ 1. Ba bình diện của phương pháp dạy học Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN8 http://www.
Một số kĩ thuật dạy học tích cực Theo Đỗ Hƣơng Trà, Nguyễn Văn Khải và một số các tác giả khác thì có thể kể ra một số KTDH tích cực nhƣ: Động não, sơ đồ tƣ duy, bể cá, mảnh ghép, khăn phủ bàn, KWL, ổ bi, XYZ, tia chớp, ba lần ba, lắng nghe và phản hồi tích cực…[trích dẫn theo 15],[19]. Tuy nhiên trong phạm vi nghiên cứu của luận văn chúng tôi chỉ xin sử dụng một số kĩ thuật dạy học tích cực nhất định. Sau đây chúng tôi xin trình bày cơ sở lý luận của các kĩ thuật dạy học tích cực sẽ đƣợc áp dụng trong luận văn. 1) Động não Động não (công não) là một kỹ thuật nhằm huy động những tƣ tƣởng mới mẻ, độc đáo về một chủ đề của các thành viên trong thảo luận.
Các thành viên đƣợc cổ vũ tham gia một cách tích cực, không hạn chế các ý tƣởng (nhằm tạo ra “cơn lốc” các ý tƣởng). * Quy tắc của động não - Không đánh giá, phê phán trong khi thu thập ý tƣởng của các thành viên. - Liên hệ với những ý tƣởng đã đƣợc trình bày. - Khuyến khích số lƣợng các ý tƣởng.
- Cho phép sự tƣởng tƣợng và liên tƣởng. * Cách tiến hành - Giáo viên chia nhóm học sinh (nhóm tự chọn nhóm trƣởng và thƣ ký), giao vấn đề cho nhóm. - Nhóm trƣởng điều hành hoạt động thảo luận chung, các thành viên đƣa ra ý kiến của mình về vấn đề đƣợc giao trong một thời gian quy định. Trong khi thu thập ý kiến không đánh giá, nhận xét, các ý kiến đều đƣợc thƣ ký ghi nhận khuyến khích thành viên đƣa càng nhiều ý kiến càng tốt.
- Cả nhóm cùng lựa chọn giải pháp tối ƣu, thu gọn các ý tƣởng trùng lặp, xóa những ý không phù hợp, sau cùng thƣ ký báo cáo kết quả. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN9 http://www.vn * Tóm lại KT động não thƣờng dùng trong giai đoạn nhập đề vào một chủ đề hoặc tìm các phƣơng án giải quyết vấn đề. KT này dễ thực hiện, không tốn kém lại sử dụng đƣợc hiệu ứng cộng hƣởng, huy động nhiều ý kiến phát huy tối đa trí tuệ của tập thể đồng thời tạo cơ hội cho tất cả thành viên tham gia. Tuy nhiên khi sử dụng cần chú ý có thể đi lạc đề, tản mạn, mất thời gian nhiều trong việc chọn các ý kiến thích hợp.
Có thể có một số HS “quá tích cực“, số khác thì thụ động. KT động não đƣợc áp dụng phổ biến và ngƣời ta xây dựng nhiều KT khác dựa trên KT này, có thể coi là các dạng khác nhau của KT động não. 2) Kĩ thuật khăn phủ bàn KT khăn phủ bàn là kĩ thuật tổ chức hoạt động học tập mang tính hợp tác kết hợp giữa hoạt động cá nhân và hoạt động nhóm nhằm kích thích, thúc đẩy sự tham gia tích cực của HS, tăng cƣờng tính độc lập, trách nhi ệm của cá nhân HS, phát triển mô hình có sự tƣơng tác giữa ngƣời học với ngƣời học. * Cách tiến hành: - Chia học sinh thành các nhóm và phát cho mỗi nhóm một tờ giấy A0.
- Trên giấy A0 chia thành các phần, gồm phần chính giữa và các phần xung quanh. Phần xung quanh đƣợc chia theo số thành viên của nhóm. Mỗi ngƣời ngồi vào vị trí tƣơng ứng với từng phần xung quanh. - Mỗi cá nhân làm việc độc lập trong khoảng vài phút, tập trung suy nghĩ trả lời câu hỏi, nhiệm vụ theo cách nghĩ cách hiểu riêng của mỗi cá nhân và viết vào phần giấy của mình trên tờ A0.
- Trên cơ sở ý kiến của mỗi cá nhân, học sinh thảo luận nhóm, thống nhất ý kiến và viết vào phần chính giữa của tờ giấy A0 “Khăn phủ bàn” Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN10 http://www.vn * Một số lưu ý khi tổ chức dạy học theo kĩ thuật khăn phủ bàn - Câu hỏi thảo luận là câu hỏi mở.