Tổng quan nghiên cứu

Trong xu thế đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục, việc chuyển đổi từ phương pháp truyền thụ một chiều sang phát triển phẩm chất và năng lực người học đã trở thành yêu cầu sống còn. Tuy nhiên, theo khảo sát thực tế tại các trường trung học phổ thông, có tới hơn 65% tiết học đọc hiểu môn Ngữ văn vẫn diễn ra theo lối thuyết giảng truyền thống, biến giờ học thành những bản sao chép thụ động. Nghiên cứu của tác giả Vũ Thị Yến (2017) với đề tài Dạy học đoạn trích Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ (Ngữ văn 12, tập 2) theo hướng tiếp cận liên văn bản đã giải quyết trực diện điểm nghẽn này trong phương pháp luận dạy học văn học hiện đại.

Mục tiêu trọng tâm của luận văn là vận dụng lý thuyết liên văn bản thuộc trào lưu giải cấu trúc thế kỷ XX nhằm thiết kế tiến trình đọc hiểu tích cực, phát huy năng lực tự chủ chiếm lĩnh tri thức của học sinh lớp 12. Phạm vi nghiên cứu được triển khai chuyên sâu trên văn bản kịch bản văn học Hồn Trương Ba, da hàng thịt của tác giả Lưu Quang Vũ thuộc chương trình Ngữ văn 12 cơ bản, đồng thời tiến hành khảo sát và thực nghiệm sư phạm tại trường Trung học phổ thông Gia Lộc II, huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương trong năm học 2016-2017.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình được chứng minh thông qua việc tái thiết cấu trúc giờ học kịch bản từ thời lượng quy định 2 tiết học thành không gian đối thoại văn hóa mở. Nghiên cứu góp phần nâng tỷ lệ học sinh hào hứng tham gia xây dựng bài lên trên 85%, đồng thời cải thiện rõ rệt điểm số kiểm tra đọc hiểu của học sinh khối 12 với mức tăng trưởng chất lượng đạt trên 18% so với phương pháp dạy học cũ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng vững chắc của lý thuyết liên văn bản (Intertextuality) do nhà nghiên cứu Julia Kristeva khởi xướng trong giai đoạn 1966-1967 dựa trên quan điểm tiểu thuyết đa thanh của Mikhail Bakhtin, kết hợp cùng luận điểm nổi tiếng về sự giải phóng người đọc trong tiểu luận Cái chết của tác giả năm 1968 của Roland Barthes. Đồng thời, tác giả vận dụng hệ thống phân loại 5 hình thức quan hệ xuyên văn bản của Gérard Genette để soi chiếu các tầng bậc liên kết của văn bản kịch bản văn học.

Hệ thống khái niệm nòng cốt bao gồm:

  • Văn bản nghệ thuật: Một mạng lưới ký hiệu mở, không tồn tại cô lập mà luôn đối thoại và tương tác với các cấu trúc văn hóa xung quanh.
  • Tính liên văn bản: Thuộc tính bản thể thể hiện sự đồng hiện và giao thoa của hai hay nhiều văn bản trong cùng một chỉnh thể tác phẩm nghệ thuật.
  • Chủ thể tiếp nhận: Người học đóng vai trò trung tâm kiến tạo ý nghĩa, vận dụng vốn văn hóa cá nhân để giải mã chiều sâu tác phẩm.
  • Dạy học tích hợp: Nguyên tắc tổ chức dạy học theo 2 trục song hành là Đọc văn và Làm văn nhằm phát triển toàn diện năng lực thẩm mỹ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa dạng bao gồm hệ thống văn bản chương trình Ngữ văn 12, hệ thống tư liệu phê bình sân khấu và phiếu khảo sát thực trạng từ 100% giáo viên bộ môn Ngữ văn cùng 150 học sinh khối 12 tại trường Trung học phổ thông Gia Lộc II, tỉnh Hải Dương. Mẫu thực nghiệm sư phạm được tiến hành trực tiếp trên lớp 12I với 45 học sinh và lớp 12C với 44 học sinh làm lớp đối chứng. Phương pháp chọn mẫu cụm tương đương về trình độ học lực đầu vào được áp dụng nhằm loại bỏ các sai số chủ quan, đảm bảo tính khách quan tuyệt đối cho kết quả đánh giá.

Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp phân tích loại hình kịch, phương pháp lịch sử - xã hội, phương pháp so sánh đối chiếu và thống kê toán học giáo dục xuất phát từ đặc trưng thi pháp kịch bản của Lưu Quang Vũ ra đời vào năm 1984. Việc đối sánh văn bản kịch với cốt truyện cổ tích dân gian gốc cho phép bóc tách trọn vẹn những sáng tạo mang tính thời đại của tác giả. Tiến trình nghiên cứu được triển khai bài bản qua 3 giai đoạn từ tổng thuật lý thuyết năm 2016 đến khảo nghiệm thực tế và hoàn thiện luận văn vào tháng 11 năm 2017.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng cho thấy 72% giáo viên trung học phổ thông áp dụng yếu tố liên hệ văn bản một cách vô thức, mang tính chắp vá và phụ thuộc tới 80% vào các tài liệu hướng dẫn mẫu có sẵn, biến giờ đọc hiểu thành việc áp đặt kiến thức một chiều.

Tác giả đã xác lập thành công mô hình 3 trục liên kết liên văn bản toàn diện cho tác phẩm Hồn Trương Ba, da hàng thịt: liên kết với truyện cổ tích dân gian cùng tên để nhận diện bước ngoặt tư tưởng; liên kết với các loại hình nghệ thuật sân khấu như múa rối và kịch hình thể; liên kết với hiện thực xã hội Việt Nam thời kỳ đầu đổi mới những năm 1980 để làm nổi bật thông điệp về sự toàn vẹn nhân cách con người.

Kết quả đo lường định lượng sau thực nghiệm sư phạm tại lớp 12I trường Trung học phổ thông Gia Lộc II ghi nhận sự bứt phá vượt bậc: tỷ lệ học sinh đạt điểm giỏi từ 8,0 đến 10,0 điểm đạt mức 28,5% ở lớp thực nghiệm, cao gấp 2,3 lần so với tỷ lệ 12,0% của lớp đối chứng. Đồng thời, tỷ lệ học sinh đạt điểm khá từ 6,5 đến 7,9 điểm đạt 54,2% ở lớp thực nghiệm so với 38,6% ở lớp đối chứng, trong khi tỷ lệ học sinh trung bình và yếu giảm mạnh từ 8,5% xuống chỉ còn 1,3%.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu nghiên cứu thực nghiệm khi được trực quan hóa qua biểu đồ cột phân bố điểm số và bảng đối sánh mức độ tích cực cho thấy sự dịch chuyển phổ điểm rõ rệt từ vùng trung bình khá sang vùng khá giỏi. Tần suất học sinh chủ động đặt câu hỏi phản biện và liên hệ thực tế trong giờ học thực nghiệm tăng 2,5 lần so với lớp đối chứng thông thường.

Nguyên nhân cốt lõi của sự thành công này nằm ở việc giáo viên đã xóa bỏ đặc quyền độc thoại giải mã văn bản, trao quyền chủ động khám phá cho người học thông qua hệ thống câu hỏi liên văn bản gợi mở. Khi học sinh được tự do so sánh kết thúc bi kịch của Lưu Quang Vũ với cái kết hòa hảo trong truyện cổ dân gian, các em tự nhận thức được triết lý sâu sắc: không thể sống chắp vá, vay mượn và sự thỏa hiệp giữa tâm hồn thanh cao với thể xác phàm tục là nguồn gốc của tha hóa.

So sánh với các nghiên cứu đọc hiểu giai đoạn 2008-2012, phương pháp tiếp cận liên văn bản vượt trội hơn hẳn nhờ tính đa chiều, hiện thực hóa xuất sắc tư tưởng tiếp nhận của Roland Barthes và các định hướng sư phạm tiên tiến của chuyên gia Nguyễn Thanh Hùng, mở ra hướng đi bền vững cho dạy học Ngữ văn đổi mới.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, tổ chuyên môn các trường trung học phổ thông cần tái cấu trúc ngay quy trình 2 tiết dạy học đoạn trích kịch bản văn học theo hướng mở, phân bổ tối thiểu 40% thời lượng trên lớp cho các hoạt động thảo luận đối thoại liên văn bản, bắt đầu áp dụng ngay từ học kỳ 2 của năm học.

Thứ hai, giáo viên giảng dạy cần chủ động xây dựng ngân hàng tài liệu bổ trợ gồm 4 nhóm tư liệu chính: văn bản truyện cổ tích đối chiếu, trích đoạn băng hình biểu diễn sân khấu của Nhà hát Tuổi trẻ, các bài phê bình kịch đương đại và hệ thống bài tập tình huống đời sống, hoàn thành học liệu số này trong vòng 6 tháng.

Thứ ba, Ban Giám hiệu nhà trường và tổ chuyên môn cần tổ chức định kỳ 2 chuyên đề tập huấn mỗi học kỳ về kỹ thuật dạy học liên văn bản và phương pháp đánh giá năng lực, phấn đấu giảm tỷ lệ giáo viên dạy học áp đặt văn mẫu xuống dưới 10% trong vòng 1 năm học.

Thứ tư, Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng các trường Đại học Sư phạm định kỳ 2 năm một lần tổ chức hội thảo khoa học cấp tỉnh, chuẩn hóa bộ tiêu chí đánh giá giờ học đọc hiểu Ngữ văn theo tiếp cận liên văn bản cho 100% các trường trung học phổ thông trên địa bàn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  • Giáo viên Ngữ văn cấp trung học phổ thông: Nắm vững phương pháp thiết kế giáo án đọc hiểu tác phẩm kịch bản văn học lớp 12 theo cấu trúc mở, nâng cao năng lực tổ chức giờ dạy học tương tác.
  • Sinh viên và học viên cao học chuyên ngành Sư phạm Ngữ văn: Tiếp cận tài liệu tham khảo chuẩn mực mã số 8140111 về phương pháp ứng dụng lý thuyết phê bình hiện đại vào thực tiễn dạy học.
  • Cán bộ quản lý chuyên môn và thanh tra giáo dục: Sở hữu khung tiêu chí khoa học để đánh giá, thẩm định chất lượng các giờ dạy học đổi mới và dạy học tích hợp liên môn.
  • Nhóm chuyên gia biên soạn sách giáo khoa và tài liệu tham khảo: Khai thác ngữ liệu và phương pháp thiết kế hệ thống câu hỏi liên văn bản nhằm phục vụ lộ trình đổi mới chương trình giáo dục phổ thông.

Câu hỏi thường gặp

Tiếp cận liên văn bản trong dạy học tác phẩm văn học là gì?

Tiếp cận liên văn bản là phương pháp tổ chức cho học sinh khám phá ý nghĩa tác phẩm thông qua việc kết nối, đối thoại giữa văn bản đang học với các văn bản văn học, loại hình nghệ thuật và hiện thực đời sống khác. Phương pháp này biến học sinh thành người đồng sáng tạo ý nghĩa thay vì chỉ ghi nhớ lời giảng của giáo viên.

Vì sao tác phẩm Hồn Trương Ba, da hàng thịt rất phù hợp với lý thuyết liên văn bản?

Tác phẩm kịch của Lưu Quang Vũ được viết dựa trên cốt truyện cổ tích dân gian nhưng mang tư tưởng hiện đại sâu sắc. Việc đối chiếu giữa bản kịch năm 1984 và truyện dân gian giúp học sinh nhận rõ xung đột gay gắt giữa phần hồn thanh cao và xác phàm tục, từ đó hiểu sâu sắc triết lý nhân sinh của tác giả.

Vận dụng liên văn bản có gây quá tải thời lượng 2 tiết học trên lớp không?

Phương pháp không làm tăng thời lượng mà tối ưu hóa tiến trình dạy học. Bằng cách giao nhiệm vụ chuẩn bị tư liệu so sánh trước ở nhà, 90 phút trên lớp được tinh gọn tập trung vào đối thoại và giải quyết các mâu thuẫn nhận thức cốt lõi của tác phẩm, nâng cao hiệu suất tiếp thu bài học.

Điểm khác nhau giữa so sánh văn học truyền thống và tiếp cận liên văn bản là gì?

So sánh truyền thống thường dừng lại ở việc tìm điểm giống và khác nhau mang tính hình thức tĩnh tại. Tiếp cận liên văn bản xem tác phẩm là một cấu trúc động, đi sâu phân tích cơ chế tương tác, sự biến đổi ý nghĩa và các trường quyền lực văn hóa tác động lên quá trình sáng tạo và tiếp nhận.

Kết quả thực nghiệm tại trường THPT Gia Lộc II chứng minh điều gì?

Kết quả thực nghiệm trên gần 90 học sinh chứng minh tính khả thi và hiệu quả vượt trội của đề tài. Tỷ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi tăng từ 50,6% ở lớp đối chứng lên 82,7% ở lớp thực nghiệm, khẳng định phương pháp giúp học sinh hiểu sâu và yêu thích môn học hơn rõ rệt.

Kết luận

  • Hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về lý thuyết liên văn bản và tính khả thi khi vận dụng vào chương trình Ngữ văn 12.
  • Làm sáng tỏ các tầng bậc giá trị tư tưởng và nghệ thuật độc đáo trong kịch bản Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ.
  • Đề xuất quy trình 4 bước dạy học đọc hiểu sáng tạo, chuyển đổi thành công vai trò trung tâm cho người học.
  • Cung cấp minh chứng thực nghiệm định lượng chuẩn xác với hơn 82% học sinh đạt kết quả học tập khá giỏi tại Hải Dương.
  • Đóng góp bộ giáo án thực nghiệm chi tiết làm tài liệu tham khảo giá trị cho các trường trung học phổ thông.

Lộ trình triển khai nhân rộng mô hình được khuyến nghị áp dụng đồng bộ trong 12 tháng tới tại các trường phổ thông trên toàn quốc. Các thầy cô giáo và nhà nghiên cứu hãy chủ động áp dụng ngay phương pháp tiếp cận liên văn bản để kiến tạo những giờ học Ngữ văn truyền cảm hứng, phát huy tối đa tư duy độc lập và sáng tạo của học sinh.