phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục. Cơ sở lý luận và thực tiễn 1. Hoạt động trải nghiệm sáng tạo a. Khái niệm hoạt động trải nghiệm sáng tạo * Hoạt động Hoạt động là quá trình tác động qua lại tích cực giữa con người với thế giới khách quan.
Con người và thế giới có mối quan hệ tác động qua lại với nhau để tạo ra sản phẩm cả về phía con người, cả về phía thế giới. Mối quan hệ giữa con người và thế giới bao gồm hai quá trình gắn bó, tác động lẫn nhau là quá trình đối tượng hóa và quá trình chủ thể hóa [14]. Quá trình đối tượng hóa là quá trình con người chuyển năng lực của mình thành sản phẩm của hoạt động và trong quá trình này tâm lí con người được bộc lộ, được khách quan hóa trong quá trình làm ra sản phẩm. Quá trình thứ hai là quá trình chủ thể hóa.
Quá trình này con người chuyển những nội dung khách thể là những quy luật, bản chất của sự vật vào bản thân mình tạo nên tâm lí, ý thức và nhân cách của bản thân. Đồng thời đây là quá trình con người chiếm lĩnh, lĩnh hội thế giới, thông qua đó con người tích lũy thêm được những vốn kinh nghiệm để có thể tác động ngược trở lại thế giới. Như vậy, ta thấy rằng trong quá trình con người tham gia và thực hiện các hoạt động, con người vừa tạo ra sản phẩm về phía thế giới, vừa tạo ra tâm lý của mình. Hay nói cách khác thì tâm lí, ý thức, nhân cách của con người sẽ được bộc lộ và hình thành trong hoạt động.
Hoạt động có bốn đặc điểm sau đây: Tính đối tượng: Đối tượng là tất cả những yếu tố tự nhiên, xã hội mà con người hướng tới nhằm nhận thức, cải tạo. Là cái con người cần làm ra, cần chiếm lĩnh, đó chính là động cơ [14]. 6 Tính chủ thể: Hoạt động do con người tiến hành, con người ở đây có thể xét là một người hoặc một nhóm người, tác động một cách chủ động, tích cực và tự giác vào khách thể [14]. Tính mục đích: Mục đích là làm biến đổi thế giới (khách thể) và biến đổi bản thân chủ thể, đồng thời nó gắn liền với tính đối tượng và bị chế ước bởi nội dung xã hội, đồng thời nó phụ thuộc vào nhận thức và sự phát triển nhân cách của cá nhân [14].
Tính gián tiếp: Con người sử dụng công cụ lao động, ngôn ngữ, hình ảnh tâm lí trong đầu tác động và khách thể trong quá trình hoạt động của bản thân. Từ các đặc điểm trên, có thể khái quát cấu trúc chung của hoạt động như sau: Chủ thể Khách thể Hoạt động Động cơ Hành động Mục đích Thao tác Phương tiện Sản phẩm Sơ đồ 1. Cấu trúc vĩ mô của hoạt động [14] Từ những yếu tố trên ta thấy rằng hoạt động là yếu tố quyết định trực tiếp đến sự hình thành và phát triển tâm lý, ý thức nhân cách của con người. Thông qua hoạt động mà con người có thể tiếp thu và lĩnh hội những kinh nghiệm và tích lũy thành kinh nghiệm của bản thân, đồng thời hình thành và phát triển những phẩm chất, năng lực cho riêng cá nhân mình.
Thông qua hai quá trình tác động qua lại của hoạt động mà con người có thể nhận thức và chiếm lĩnh 7 được thế giới và cũng chính bằng hoạt động mà con người có thể cải tạo thế giới và cải tạo chính bản thân mình. * Trải nghiệm Trải nghiệm chính là những tồn tại khách quan tác động vào giác quan con người, tạo ra cảm giác, tri giác, biểu tượng, con người cảm nhận nó và từ đó rút ra bài học, vận dụng vào thực tiễn, hình thành nên các thái độ giá trị. Hiểu một cách đơn giản, trải nghiệm bắt nguồn từ những quan sát, khám phá không ngừng của con người trong cuộc sống. Trải nghiệm sẽ được hình thành qua những hoạt động, sự kiện mà con người tham gia.
Mặt khác, bản chất của giáo dục là trải nghiệm. Vì vậy, trong quá trình giáo dục chúng ta phải cho học sinh được trải nghiệm thông qua các hoạt động thay vì chỉ dạy thuần lý thuyết. Có nhiều dạng trải nghiệm khác nhau, ví dụ như căn cứ vào cơ quan tham gia hoạt động ta phân thành trải nghiệm trong đầu, trải nghiệm bằng thao tác tay chân, trải nghiệm các giác quan; căn cứ vào phạm vi diễn ra hoạt động ta phân thành trải nghiệm trên lớp và trải nghiệm ngoài trời; căn cứ vào các quá trình tâm lý ta có thể kể tới trải nghiệm cảm giác bên ngoài, trải nghiệm tư duy và tưởng tượng, trải nghiệm tri giác, trải nghiệm các cung bậc cảm xúc, trải nghiệm về ghi nhớ. * Sáng tạo Có thể hiểu đơn giản sáng tạo là thuật ngữ ám chỉ việc thực hiện các công việc cũ theo những tư duy và phương thức mới để đem lại hiệu quả công việc cao hơn.
Hay nói cách khác, sáng tạo là hoạt động tạo ra bất cứ cái gì có đồng thời tính mới và tính ích lợi (trong phạm vi áp dụng cụ thể). Tính ích lợi có thể là việc tăng năng suất công việc, tiết kiệm thời gian, công sức, tiền bạc. Sáng tạo là một đặc trưng nổi bật của tâm lí con người, trong thời đại công 8 nghệ, kinh tế trí thức đòi hỏi con người phải luôn vận động và chuyển mình, khi đó năng lực thích nghi và năng lực sáng tạo được phát huy tối đa. Cũng giống như trải nghiệm, sáng tạo cũng phân thành nhiều loại phụ thuộc vào từng điều kiện khác nhau như sáng tạo trong học tập, sáng tạo trong lao động sản xuất, sáng tạo công nghệ kĩ thuật, sáng tạo sáng chế, sáng tạo cải biến… Do vậy ta thấy rằng sáng tạo xuất hiện ở bất cứ lĩnh vực nào của thế giới vật chất và tinh thần nó tạo nên sự khác biệt của đối tượng và có thể mang lại lợi ích cho bản thân, gia đình và xã hội.
* Hoạt động trải nghiệm sáng tạo Hoạt động trải nghiệm hay hoạt động trải nghiệm sáng tạo đó là hoạt động giáo dục, trong đó, từng cá nhân học sinh được trực tiếp hoạt động thực tiễn trong nhà trường hoặc trong xã hội dưới sự hướng dẫn và tổ chức của nhà giáo dục, qua đó phát triển tình cảm, đạo đức, các kĩ năng và tích lũy kinh nghiệm cá nhân. Mỗi hoạt động này mang tính tổng hợp của nhiều lĩnh vực giáo dục, kiến thức và kĩ năng khác nhau [5]. Hoạt động trải nghiệm sáng tạo còn được hiểu là hoạt động mang tính xã hội, thực tiễn đến với môi trường giáo dục trong nhà trường để học sinh tự chủ trải nghiệm trong tập thể, qua đó hình thành và thể hiện được phẩm chất, năng lực, nhận ra năng khiếu, sở thích, đam mê, bộc lộ và điều chỉnh cá tính, giá trị; nhận ra chính mình cũng như khuynh hướng phát triển của bản thân; bổ trợ cho và cùng với các hoạt động dạy học trong chương trình giáo dục thực hiện tốt nhất mục tiêu giáo dục [8]. Trong khuôn khổ đề tài này, hoạt động trải nghiệm sáng tạo được nhìn nhận như một hình thức tổ chức dạy học tích cực.
Hoạt động trải nghiệm trong dạy học Toán là quá trình học sinh tự mình và trực tiếp hoạt động với đối tượng học tập; quan sát, phân tích, dự đoán trong môn học hoặc trong thực tiễn để phát hiện các tri thức toán học mới và 9 chuyển hoá kinh nghiệm học tập của bản thân dưới sự định hướng của giáo viên. Tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Toán là quá trình giáo viên lựa chọn, xây dựng nội dung học tập phù hợp với mục tiêu; thiết kế các hoạt động trải nghiệm; tổ chức học sinh hoạt động trong bối cảnh môn học hoặc trong thực tiễn và đánh giá hoạt động trải nghiệm theo định hướng hình thành và phát triển năng lực toán học của học sinh. Mục tiêu của hoạt động trải nghiệm sáng tạo * Mục tiêu chung Hoạt động trải nghiệm giúp hình thành và phát triển ở học sinh năng lực thích ứng với cuộc sống, năng lực thiết kế và tổ chức hoạt động, năng lực định hướng nghề nghiệp; đồng thời góp phần hình thành, phát triển các phẩm chất chủ yếu và năng lực chung quy định trong Chương trình tổng thể. Giúp học sinh khám phá bản thân và thế giới xung quanh, phát triển đời sống tâm hồn phong phú, biết rung cảm trước cái đẹp của thiên nhiên và tình người, có quan niệm sống và ứng xử đúng đắn, đồng thời bồi dưỡng cho học sinh tình yêu đối với quê hương, đất nước, ý thức về cội nguồn và bản sắc của dân tộc để góp phần giữ gìn, phát triển các giá trị tốt đẹp của con người Việt Nam trong một thế giới hội nhập [6].
* Mục tiêu ở trung học phổ thông Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp giúp học sinh phát triển các phẩm chất, năng lực đã được hình thành ở cấp tiểu học và cấp trung học cơ sở. Kết thúc giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp, học sinh có khả năng thích ứng với các điều kiện sống, học tập và làm việc khác nhau; thích ứng với những thay đổi của xã hội hiện đại; có khả năng tổ chức cuộc sống, công việc và quản lí bản thân; có khả năng phát triển hứng thú nghề nghiệp và ra quyết 10 định lựa chọn được nghề nghiệp tương lai; xây dựng được kế hoạch rèn luyện đáp ứng yêu cầu nghề nghiệp và trở thành người công dân có ích [6]. Vai trò của hoạt động trải nghiệm sáng tạo Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học giúp học sinh giữ vị trí trung tâm, tự mình khám phá các vấn đề, giải quyết các nhiệm vụ của quá trình dạy học dưới sự hướng dẫn của giáo viên. Chính các em sẽ là người tìm ra những kiến thức, kinh nghiệm cho bản thân mà không phải thầy cô hay sách vở cho các em biết điều ấy.
Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học giúp học sinh hoàn thiện bản thân, tạo ra sự tự tin cho học sinh trong học tập, giúp học sinh từng bước phát triển thói quen lập kế hoạch, tổ chức làm việc nhóm, thu thập và xử lí thông tin, lập báo cáo, thuyết minh đánh giá và tự đánh giá… Ngoài ra, học tập trải nghiệm tạo điều kiện cho học sinh được học hỏi lẫn nhau, giúp các em phát huy tính tích cực, tự học, sáng tạo, tính tự giác, phát huy tốt các kĩ năng. Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học làm tăng tính hấp dẫn trong học tập. Đây là một hình thức giáo dục gắn học sinh với thực tế, trên các vật thật.