Hoạt Động Đầu Tư Trực Tiếp Của Nhật Bản Vào Các Nước ASEAN Và Bài Học Cho Việt Nam

Đầu tư trực tiếp của Nhật Bản vào ASEAN đã trở thành một phần quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế… 105 trang · Trường Đại Học Ngoại Thương · 2015.

• Tác giả: Nguyễn Phú Huy
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Việt Hoa
• Trường học: Trường Đại Học Ngoại Thương
• Chuyên ngành: Kinh Tế Đối Ngoại
• Đề tài: Hoạt Động Đầu Tư Trực Tiếp Của Nhật Bản Vào Các Nước ASEAN Và Bài Học Cho Việt Nam Trong Việc Thu Hút FDI Từ Nhật Bản
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ FDI VÀ TỔNG QUAN HOẠT ĐỘNG ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP RA NƯỚC NGOÀI CỦA NHẬT BẢN
• 1.1. Tổng quan về FDI
• 1.2. Theo cách thức xâm nhập
• 1.3. Theo quan hệ về ngành nghề, lĩnh vực giữa chủ đầu tư và đối tượng tiếp nhận đầu tư
• 1.4. Theo định hướng của chủ đầu tư
• 1.5. Theo định hướng của nước nhận đầu tư
• 1.6. Theo hình thức pháp lý
• 1.7. Các nhân tố tác động đến dòng vốn FDI
• 1.7.1. Các nhân tố thuộc chủ đầu tư
• 1.7.2. Các nhân tố thuộc nước chủ đầu tư
• 1.7.3. Các nhân tố thuộc nước nhận đầu tư
• 1.8. Tác động của FDI
• 1.8.1. Đối với nước chủ đầu tư
• 1.8.2. Đối với nước nhận đầu tư
• 1.9. Tổng quan hoạt động đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của Nhật Bản
• 1.10. Những nhân tố các động đến đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của Nhật Bản
• 1.11. Tình hình đầu tư ra nước ngoài
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP CỦA NHẬT BẢN VÀO ASEAN
• 2.1. Các nhân tố tác động đến đầu tư trực tiếp của Nhật Bản vào các nước ASEAN
• 2.2. Hệ thống pháp luật và chính sách liên quan đến FDI
• 2.3. Sự ổn định của môi trường chính trị - xã hội
• 2.4. Kinh tế vĩ mô ổn định và tăng trưởng GDP duy trì ở mức cao
• 2.5. Hệ thống cơ sở hạ tầng kỹ thuật chưa đáp ứng nhu cầu phát triển
• 2.6. Trình độ lao động của lực lượng lao động
• 2.7. Năng lực cung ứng cao của các doanh nghiệp phụ trợ
• 2.8. Thực trạng hoạt động đầu tư trực tiếp của Nhật Bản vào các nước ASEAN
• 2.9. Quy mô đầu tư
• 2.10. Cơ cấu vốn đầu tư
• 2.10.1. Theo quốc gia đầu tư vào
• 2.10.2. Theo lĩnh vực đầu tư
• 2.11. Đánh giá hoạt động đầu tư trực tiếp của Nhật Bản vào các nước ASEAN
• 2.12. Tồn tại và nguyên nhân
• 2.13. Bài học rút ra từ kinh nghiệm thu hút FDI của Nhật Bản vào các nước ASEAN
• 2.13.1. Kinh nghiệm chung của các nước ASEAN
• 2.13.2. Kinh nghiệm của một số nước thành viên
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG THU HÚT FDI TỪ NHẬT BẢN VÀO VIỆT NAM DỰA TRÊN BÀI HỌC KINH NGHIỆM CỦA CÁC NƯỚC ASEAN
• 3.1. Thực trạng hoạt động đầu tư trực tiếp của Nhật Bản vào Việt Nam
• 3.2. Quy mô đầu tư
• 3.3. Cơ cấu vốn đầu tư
• 3.4. Theo hình thức
• 3.5. Theo địa phương
• 3.6. Đánh giá hoạt động đầu tư của Nhật Bản vào Việt Nam
• 3.6.1. Thành tựu đạt được
• 3.6.2. Tồn tại và nguyên nhân
• 3.7. Triển vọng phát triển đầu tư trực tiếp của Nhật Bản vào Việt Nam
• 3.8. Một số giải pháp tăng cường thu hút FDI từ Nhật Bản vào Việt Nam dựa trên bài học kinh nghiệm của các nước ASEAN
• 3.8.1. Các giải pháp tổng thể
• 3.8.2. Nhóm giải pháp cải thiện hệ thống cơ sở hạ tầng kỹ thuật
• 3.8.3. Nhóm giải pháp phát triển năng lực của doanh nghiệp phụ trợ
• 3.8.4. Nhóm giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật và chính sách về FDI
• 3.8.5. Nhóm giải pháp đẩy mạnh hoạt động xúc tiến đầu tư
• 3.8.6. Nhóm giải pháp nâng cao nhất lượng nguồn nhân lực
• 3.8.7. Nhóm giải pháp cải cách thủ tục hành chính
• 3.8.8. Các giải pháp cụ thể nhằm thu hút dòng vốn FDI từ Nhật Bản
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đầu Tư Trực Tiếp Của Nhật Bản Vào ASEAN

Đầu tư trực tiếp của Nhật Bản vào ASEAN đã trở thành một phần quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế của khu vực. Nhật Bản, với nền kinh tế lớn thứ ba thế giới, đã đầu tư mạnh mẽ vào các nước ASEAN nhằm tìm kiếm cơ hội mở rộng thị trường và tối ưu hóa chi phí sản xuất. Sự hiện diện của các doanh nghiệp Nhật Bản không chỉ mang lại nguồn vốn mà còn chuyển giao công nghệ và tạo ra việc làm cho người dân địa phương.

1.1. Tình Hình Đầu Tư Của Nhật Bản Tại ASEAN

Nhật Bản đã đầu tư vào nhiều lĩnh vực tại ASEAN, từ công nghiệp chế biến đến dịch vụ. Sự đa dạng này giúp tăng cường hợp tác kinh tế và tạo ra nhiều cơ hội cho các doanh nghiệp địa phương.

1.2. Lợi Ích Của Đầu Tư Trực Tiếp Đối Với ASEAN

Đầu tư trực tiếp từ Nhật Bản không chỉ mang lại nguồn vốn mà còn giúp nâng cao trình độ công nghệ và quản lý cho các doanh nghiệp trong khu vực, từ đó thúc đẩy sự phát triển bền vững.

II. Thách Thức Trong Hoạt Động Đầu Tư Của Nhật Bản Vào ASEAN

Mặc dù có nhiều cơ hội, nhưng hoạt động đầu tư của Nhật Bản vào ASEAN cũng gặp phải không ít thách thức. Các vấn đề như sự khác biệt về văn hóa, chính sách đầu tư và môi trường kinh doanh có thể ảnh hưởng đến quyết định đầu tư của các doanh nghiệp Nhật Bản.

2.1. Rủi Ro Chính Trị Và Kinh Tế

Sự bất ổn chính trị và kinh tế tại một số quốc gia ASEAN có thể làm giảm sức hấp dẫn của đầu tư từ Nhật Bản. Các doanh nghiệp cần phải đánh giá kỹ lưỡng trước khi quyết định đầu tư.

2.2. Cạnh Tranh Từ Các Nước Khác

ASEAN không chỉ là điểm đến của Nhật Bản mà còn thu hút nhiều nhà đầu tư khác. Cạnh tranh gay gắt từ các quốc gia như Trung Quốc và Hàn Quốc có thể làm giảm khả năng thu hút FDI của Nhật Bản.

III. Phương Pháp Tăng Cường Đầu Tư Trực Tiếp Từ Nhật Bản Vào Việt Nam

Việt Nam có thể học hỏi từ kinh nghiệm của các nước ASEAN trong việc thu hút đầu tư trực tiếp từ Nhật Bản. Việc cải thiện môi trường đầu tư và chính sách hỗ trợ sẽ là những yếu tố quan trọng.

3.1. Cải Thiện Hệ Thống Pháp Luật Về Đầu Tư

Việc hoàn thiện hệ thống pháp luật sẽ tạo ra một môi trường đầu tư minh bạch và hấp dẫn hơn cho các nhà đầu tư Nhật Bản.

3.2. Tăng Cường Hợp Tác Kinh Tế

Việt Nam cần thúc đẩy hợp tác kinh tế với Nhật Bản thông qua các hiệp định thương mại và đầu tư, từ đó tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp Nhật Bản.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Từ Kinh Nghiệm Của ASEAN

Các nước ASEAN đã áp dụng nhiều chiến lược thành công trong việc thu hút đầu tư từ Nhật Bản. Những bài học này có thể được áp dụng tại Việt Nam để nâng cao hiệu quả thu hút FDI.

4.1. Kinh Nghiệm Từ Thái Lan

Thái Lan đã xây dựng một môi trường đầu tư hấp dẫn thông qua các chính sách ưu đãi và hỗ trợ doanh nghiệp, điều này có thể là một mô hình cho Việt Nam.

4.2. Bài Học Từ Indonesia

Indonesia đã thành công trong việc thu hút FDI nhờ vào việc cải thiện cơ sở hạ tầng và chính sách đầu tư, điều này cho thấy tầm quan trọng của việc đầu tư vào hạ tầng.

V. Kết Luận Về Đầu Tư Trực Tiếp Của Nhật Bản Vào ASEAN

Đầu tư trực tiếp của Nhật Bản vào ASEAN đã mang lại nhiều lợi ích cho cả hai bên. Tuy nhiên, để tối ưu hóa lợi ích này, Việt Nam cần học hỏi và áp dụng những kinh nghiệm quý báu từ các nước trong khu vực.

5.1. Triển Vọng Tương Lai Của Đầu Tư

Với sự phát triển không ngừng của ASEAN, triển vọng đầu tư từ Nhật Bản vào khu vực này sẽ tiếp tục tăng trưởng, mở ra nhiều cơ hội cho Việt Nam.

5.2. Đề Xuất Chính Sách Hỗ Trợ

Việt Nam cần xây dựng các chính sách hỗ trợ cụ thể nhằm thu hút FDI từ Nhật Bản, từ đó tạo ra một môi trường đầu tư thuận lợi và bền vững.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong tiến trình phát triển kinh tế, Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2020 cơ bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại. Để hiện thực hóa mục tiêu này, nhu cầu về nguồn vốn đầu tư là rất lớn nhằm tạo động lực thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa. Trong bối cảnh nguồn tích lũy nội bộ còn nhiều hạn chế, nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) giữ vai trò là một động lực quan trọng. Đối với Nhật Bản – nền kinh tế lớn thứ ba thế giới, sau khi Hiệp định Plaza được ký kết vào năm 1985 khiến đồng Yên lên giá mạnh, các doanh nghiệp Nhật Bản đã đẩy mạnh việc chuyển cơ sở sản xuất ra nước ngoài, đưa quốc gia này trở thành nguồn xuất khẩu vốn hàng đầu thế giới.

Tại Việt Nam, tính đến hết năm 2014, Nhật Bản là đối tác đầu tư trực tiếp lớn thứ hai (sau Hàn Quốc), tập trung vào các lĩnh vực như công nghiệp chế biến, bất động sản và xây dựng. Tuy nhiên, quy mô hợp tác đầu tư từ Nhật Bản vào Việt Nam vẫn chưa tương xứng với tiềm năng của mối quan hệ ngoại giao song phương kéo dài hơn 40 năm. Trong khi đó, các quốc gia trong khu vực ASEAN như Thái Lan, Indonesia, Malaysia, Philippines và Singapore có nhiều nét tương đồng nhưng đã thu hút và sử dụng nguồn vốn FDI từ Nhật Bản với quy mô và hiệu quả vượt trội. Do đó, việc nghiên cứu kinh nghiệm thu hút dòng vốn FDI từ Nhật Bản của các nước ASEAN để rút ra bài học cho Việt Nam là một yêu cầu cấp thiết.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài được xác định cụ thể:

• Mục đích nghiên cứu: Phân tích thực trạng hoạt động đầu tư trực tiếp của Nhật Bản vào các nước ASEAN, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm và đề xuất giải pháp nhằm tăng cường thu hút nguồn vốn FDI từ Nhật Bản vào Việt Nam.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận chung về FDI, bao gồm khái niệm, đặc điểm, phân loại, các nhân tố tác động và tác động hai mặt của dòng vốn FDI đối với nước chủ đầu tư và nước nhận đầu tư.
  2. Phân tích thực trạng hoạt động đầu tư trực tiếp của Nhật Bản vào khu vực ASEAN giai đoạn 2001–2014 trên các khía cạnh quy mô, cơ cấu quốc gia và cơ cấu ngành; đánh giá thành tựu, tồn tại và rút ra bài học kinh nghiệm.
  3. Đánh giá thực trạng thu hút FDI từ Nhật Bản vào Việt Nam và đề xuất hệ thống giải pháp nhằm tăng cường thu hút dòng vốn này trong giai đoạn tiếp theo dựa trên bài học từ các nước ASEAN.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Tình hình đầu tư trực tiếp của Nhật Bản vào các nước ASEAN và hoạt động thu hút dòng vốn FDI từ Nhật Bản vào Việt Nam.
• Phạm vi không gian: Tổng thể hoạt động đầu tư trực tiếp của Nhật Bản tại các quốc gia thành viên ASEAN và Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Tập trung nghiên cứu, thu thập và phân tích dữ liệu giai đoạn từ năm 2001 đến hết năm 2014; định hướng đề xuất giải pháp có tầm nhìn đến năm 2020.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận tiếp cận vấn đề nghiên cứu dựa trên các khái niệm chuẩn mực quốc tế về FDI:

• Khái niệm của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF, 1993, Cẩm nang Cán cân Thanh toán lần thứ 5), Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD, 2008, Định nghĩa chuẩn mực chi tiết về FDI lần thứ 4) và Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO, 1996), nhấn mạnh đến yếu tố lợi ích dài hạn và quyền kiểm soát thực sự của nhà đầu tư đối với tài sản tại nước nhận đầu tư.
• Cơ sở pháp lý tại Việt Nam: Luật Đầu tư nước ngoài tại Việt Nam năm 1996, Luật sửa đổi năm 2000, Luật khuyến khích đầu tư trong nước năm 1998, Luật Đầu tư năm 2005 (Điều 3 khoản 1, 2, 12) và Luật Đầu tư năm 2014 (Điều 3 khoản 14).
• Hệ thống phân loại FDI: Theo cách thức xâm nhập (đầu tư mới - greenfield investment, sáp nhập và mua lại qua biên giới - cross-border M&A); theo quan hệ ngành nghề (FDI chiều dọc, FDI chiều ngang, FDI hỗn hợp); theo định hướng của chủ đầu tư (FDI phát triển, FDI phòng ngự); theo định hướng của nước nhận đầu tư (thay thế nhập khẩu, tăng cường xuất khẩu); và theo hình thức pháp lý tại Việt Nam (hợp đồng hợp tác kinh doanh BCC, doanh nghiệp liên doanh, doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài, hợp đồng BOT, BTO, BT).
• Khung phân tích các nhân tố tác động: Nhân tố thuộc chủ đầu tư (lợi thế quyền sở hữu, lợi thế nội bộ hóa, chu kỳ sống của sản phẩm qua 4 giai đoạn); nhân tố thuộc nước chủ đầu tư (chính sách khuyến khích, ưu đãi thuế, xung đột thương mại); nhân tố thuộc nước nhận đầu tư (môi trường chính trị - xã hội, độ ổn định kinh tế vĩ mô và tăng trưởng GDP, hạ tầng kỹ thuật, chất lượng và chi phí lao động, năng lực công nghiệp phụ trợ, hành lang pháp lý và thủ tục hành chính).

Phương pháp nghiên cứu được áp dụng:

• Phương pháp thu thập, phân tích và tổng hợp thông tin, số liệu từ các văn bản, báo cáo chính thức đã công bố.
• Phương pháp biện chứng, kết hợp giữa lý luận và phân tích thực tiễn.
• Phương pháp thống kê mô tả và so sánh đối chiếu số liệu theo thời gian, theo quốc gia tiếp nhận và theo ngành kinh tế.

Nguồn dữ liệu sử dụng: Các báo cáo và cơ sở dữ liệu thống kê chính thức từ Tổ chức Xúc tiến Thương mại Nhật Bản (JETRO), Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB), Ngân hàng Thế giới (WB), Ban Thư ký ASEAN (ACPMS), Bộ Ngoại giao Việt Nam, Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam, Bộ Tài chính Nhật Bản và Sách Trắng Doanh nghiệp vừa và nhỏ của Nhật Bản năm 2014.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Lý luận chung về FDI và tổng quan hoạt động đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của Nhật Bản

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về FDI, phân tích bản chất chuyển dịch vốn gắn liền với quyền kiểm soát và mục tiêu lợi nhuận, đồng thời chỉ ra tác động hai mặt của FDI đối với nước tiếp nhận. Bên cạnh các lợi ích về bổ sung vốn, chuyển giao công nghệ, tạo việc làm và chuyển dịch cơ cấu kinh tế, FDI cũng tiềm ẩn rủi ro chuyển giá, ô nhiễm môi trường, chuyển giao công nghệ ở cuối chu kỳ sản phẩm và cạnh tranh làm suy yếu doanh nghiệp nội địa.

Về phía Nhật Bản, các nhân tố thúc đẩy dòng vốn đầu tư ra nước ngoài bao gồm:

• Tác động tỷ giá sau Hiệp định Plaza năm 1985 khiến tỷ giá JPY/USD tăng 51% trong vòng 2 năm, buộc doanh nghiệp Nhật Bản phải chuyển cơ sở sản xuất ra nước ngoài để duy trì năng lực cạnh tranh.
• Hạn chế tài nguyên thiên nhiên (73% diện tích là đồi núi, mật độ dân số 335 người/km²) và áp lực giải quyết ô nhiễm môi trường phát sinh từ giai đoạn tăng trưởng thần kỳ 1955–1971 (bệnh hen suyễn do lọc dầu, bệnh Minamata do thủy ngân, bệnh Itai-Itai do cadmium).
• Năng lực tài chính, công nghệ và quản lý tiên tiến của các tập đoàn Nhật Bản.
• Chính sách hỗ trợ có hệ thống của Chính phủ Nhật Bản thông qua JETRO, JBIC, nguồn vốn ODA và việc chuyển trọng tâm hỗ trợ sang nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME chiếm 99% tổng số doanh nghiệp, có 38.000 doanh nghiệp hạng trung có vốn từ 100 triệu đến 1 tỷ Yên; 48% SME có nhu cầu mở rộng đầu tư ra nước ngoài theo Sách Trắng 2014).

Về quy mô và cơ cấu đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của Nhật Bản giai đoạn 2001–2014: Dòng vốn FDI toàn cầu của Nhật Bản tăng từ 38.490 triệu USD năm 2001 lên mức kỷ lục 130.801 triệu USD năm 2008 (tăng 78% do khủng hoảng tài chính toàn cầu thúc đẩy chuyển dịch vốn ra bên ngoài). Sau đó, dòng vốn giảm mạnh trong các năm 2009–2010 trước khi tăng vọt 90,15% vào năm 2011 do thảm họa động đất - sóng thần, nợ công tăng cao và việc tăng thuế tiêu dùng từ 5% lên 8%. Cơ cấu địa bàn có sự chuyển dịch rõ rệt từ Bắc Mỹ, Châu Âu sang Châu Á; cơ cấu ngành luân chuyển giữa lĩnh vực chế tạo (thiết bị vận tải, máy móc điện tử, hóa chất) và phi chế tạo (tài chính - bảo hiểm đạt 52.243 triệu USD năm 2008, chiếm 40% tổng FDI của Nhật Bản). Đến năm 2014, ngành chế tạo chiếm 58,69% tổng giá trị FDI ra nước ngoài của Nhật Bản.

Chương 2: Thực trạng hoạt động đầu tư trực tiếp của Nhật Bản vào ASEAN

Chương 2 tập trung phân tích các nhân tố môi trường đầu tư tại ASEAN và thực trạng dòng vốn FDI từ Nhật Bản vào khu vực giai đoạn 2001–2014. ASEAN sở hữu thị trường hơn 600 triệu dân, GDP năm 2013 đạt 1.850 tỷ USD với tốc độ tăng trưởng trung bình 5%/năm, vị trí địa lý thuận lợi và chính trị ổn định. Chỉ số nhận diện tham nhũng (CPI) năm 2014 ghi nhận Singapore xếp hạng 7 (84/100 điểm), Malaysia xếp thứ 50, Thái Lan và Philippines cùng đứng vị trí 85/174. Tuy nhiên, hạ tầng kỹ thuật của ASEAN vẫn là điểm nghẽn lớn khi chỉ chiếm 4% GDP đầu tư cho hạ tầng (giai đoạn 2001–2009 là 6%), mật độ đường bộ đạt 10 km/1.000 người và đường sắt đạt 0,25 km/1.000 người (thấp hơn nhiều so với mức 200 km và 5 km của OECD). ADB ước tính ASEAN cần chi 60 tỷ USD/năm đến năm 2020 cho hạ tầng.

Về quy mô, dòng vốn FDI từ Nhật Bản vào ASEAN tăng trưởng mạnh từ 3.345 triệu USD năm 2001 lên 19.645 triệu USD năm 2011 (tăng 120%) và đạt 20.345 triệu USD năm 2013 (tăng 121,26%). Đến năm 2014, quy mô FDI của Nhật Bản vào ASEAN đã gấp 2,5 lần so với dòng vốn vào Trung Quốc, phản ánh xu hướng dịch chuyển sản xuất nhằm phân tán rủi ro.

Chỉ tiêu / Quốc gia	2001 (triệu USD)	2004 (triệu USD)	2011 (triệu USD)	2013 (triệu USD)	2014 (triệu USD)
Thái Lan	884 (51 dự án)	1.184 (40 dự án)	7.133	10.133	5.325
Singapore	1.147 (31 dự án)	715 (26 dự án)	~4.000	~4.000	>7.000
Indonesia	627 (61 dự án)	311 (40 dự án)	3.611	~4.000	~4.000
Malaysia	256 (18 dự án)	125 (10 dự án)	-	-	-
Philippines	791 (26 dự án)	317 (12 dự án)	-	-	-
Việt Nam	78 (9 dự án)	109 (17 dự án)	-	3.266	1.700
Nhóm còn lại (Lào, Campuchia, Myanmar, Brunei)	-	-	90	220	408
Tổng FDI Nhật Bản vào ASEAN	3.345	3.761	19.645	20.345	13.860

Về cơ cấu ngành, lĩnh vực chế tạo chiếm ưu thế trong 11/14 năm (thường chiếm 60%–70%, cá biệt năm 2006 chiếm 90,37% với ngành máy móc điện tử đạt kỷ lục 353,1 tỷ Yên). Ngành sản xuất thiết bị vận tải tăng từ 26 tỷ Yên năm 2001 lên 182 tỷ Yên năm 2007. Trong giai đoạn 2010–2014, lĩnh vực phi chế tạo có sự bứt phá mạnh, chiếm 55,33% năm 2011 và 61,82% năm 2013, nhờ sự gia tăng của ngành tài chính - bảo hiểm (năm 2013 đạt 939,7 tỷ Yên, riêng Thái Lan chiếm 619 tỷ Yên) và ngành bán buôn - bán lẻ (tăng từ 82 tỷ Yên năm 2010 lên 143,9 tỷ Yên năm 2013).

Từ thực tiễn trên, khóa luận rút ra các bài học kinh nghiệm:

• Bài học từ Thái Lan về phát triển công nghiệp phụ trợ (năm 2011 có 1.700 nhà cung ứng nội địa cho 16 hãng xe hơi ngoại, tỷ lệ nội địa hóa đạt 70%–80%).
• Bài học từ Malaysia về hoạt động xúc tiến đầu tư đa dạng, chủ động.
• Bài học về phát triển hạ tầng và đào tạo nguồn nhân lực đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe của doanh nghiệp Nhật Bản.

Chương 3: Giải pháp tăng cường thu hút FDI từ Nhật Bản vào Việt Nam dựa trên bài học kinh nghiệm của các nước ASEAN

Chương 3 đánh giá thực trạng thu hút FDI từ Nhật Bản vào Việt Nam, chỉ rõ các thành tựu về gia tăng quy mô vốn, tạo việc làm và chuyển dịch cơ cấu công nghiệp. Tuy nhiên, các hạn chế còn tồn tại bao gồm: Cơ sở hạ tầng kỹ thuật chưa đồng bộ; ngành công nghiệp phụ trợ yếu kém khiến doanh nghiệp FDI phải phụ thuộc vào linh kiện nhập khẩu; chất lượng nguồn nhân lực thiếu lao động tay nghề cao; thủ tục hành chính còn phức tạp; hình thức đầu tư chủ yếu là 100% vốn nước ngoài, liên kết với khu vực kinh tế nội địa chưa chặt chẽ.

Dựa trên bài học kinh nghiệm của các nước ASEAN, tác giả đề xuất hệ thống giải pháp định hướng đến năm 2020:

1. Cải thiện hệ thống cơ sở hạ tầng kỹ thuật: Đẩy mạnh mô hình hợp tác đối tác công - tư (BOT, BT, BTO), tận dụng hiệu quả nguồn vốn viện trợ ODA từ Nhật Bản để hiện đại hóa hệ thống logistics, cảng biển, đường cao tốc và hạ tầng năng lượng.
2. Phát triển năng lực của doanh nghiệp phụ trợ: Ban hành cơ chế ưu đãi về thuế và tín dụng cho các doanh nghiệp công nghiệp phụ trợ trong nước; thúc đẩy chuyển giao công nghệ và hình thành liên kết cung ứng giữa doanh nghiệp Việt Nam với các tập đoàn Nhật Bản; thành lập các khu công nghiệp chuyên sâu.
3. Hoàn thiện hệ thống pháp luật và chính sách về FDI: Thực hiện đầy đủ các cam kết trong Hiệp định Đối tác Kinh tế Việt Nam - Nhật Bản (VJEPA), bảo đảm tính ổn định, minh bạch và nhất quán của môi trường pháp lý đầu tư.
4. Đẩy mạnh hoạt động xúc tiến đầu tư: Phối hợp chặt chẽ với JETRO, JBIC và các tổ chức kinh tế Nhật Bản; chuyển hướng xúc tiến trực tiếp vào nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) trong các ngành công nghiệp chế tạo, công nghệ cao.
5. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực: Đổi mới chương trình giáo dục nghề nghiệp, tăng cường liên kết đào tạo theo đơn đặt hàng giữa các trường đại học/cao đẳng với doanh nghiệp Nhật Bản; chú trọng đào tạo kỹ năng thực hành, ngoại ngữ và kỷ luật lao động.
6. Cải cách thủ tục hành chính: Đơn giản hóa thủ tục cấp phép đầu tư, hải quan, thuế và giải phóng mặt bằng; thực hiện cơ chế một cửa liên thông nhằm giảm thiểu chi phí và thời gian cho nhà đầu tư.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã đạt được các kết quả nghiên cứu cụ thể:

• Phản ánh bức tranh toàn cảnh về dòng vốn FDI của Nhật Bản trên quy mô toàn cầu và khu vực ASEAN giai đoạn 2001–2014, làm rõ các mốc biến động quan trọng gắn liền với các sự kiện kinh tế - chính trị (Hiệp định Plaza 1985, khủng hoảng tài chính 2008, thảm họa kép năm 2011 tại Nhật Bản).
• Làm rõ cấu trúc phân bổ FDI của Nhật Bản theo quốc gia và ngành tại ASEAN, chỉ ra vị trí dẫn đầu của Thái Lan trong ngành chế tạo ô tô (với 1.700 doanh nghiệp phụ trợ nội địa, tỷ lệ nội địa hóa 70%–80%), thế mạnh dịch vụ - tài chính của Singapore, sự vươn lên của Indonesia giai đoạn 2011–2014 và vị thế của Việt Nam (đạt 3.266 triệu USD năm 2013).
• Chỉ ra xu hướng dịch chuyển ngành của dòng vốn FDI Nhật Bản tại ASEAN từ lĩnh vực chế tạo truyền thống (máy móc điện tử đạt đỉnh 353,1 tỷ Yên năm 2006) sang sự gia tăng của lĩnh vực phi chế tạo (tài chính - bảo hiểm đạt 939,7 tỷ Yên năm 2013; bán buôn bán lẻ đạt 143,9 tỷ Yên năm 2013).
• Đóng góp hệ thống 6 nhóm giải pháp đồng bộ, có tính thực tiễn cao, bám sát các đặc tính của nhà đầu tư Nhật Bản và kinh nghiệm thực chứng từ các quốc gia láng giềng trong khối ASEAN.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận có một số hạn chế gắn liền với phạm vi dữ liệu và phương pháp:

• Chuỗi số liệu phân tích thứ cấp dừng lại ở mốc cuối năm 2014, chưa phản ánh được tác động toàn diện sau khi Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) chính thức vận hành vào cuối năm 2015.
• Dữ liệu chi tiết theo ngành của một số quốc gia thành viên quy mô nhỏ (Lào, Campuchia, Myanmar) còn hạn chế do nguồn thống kê quốc tế chưa phân rã sâu.
• Đề tài chủ yếu sử dụng phương pháp thống kê mô tả số liệu thứ cấp, chưa tiến hành điều tra khảo sát sơ cấp đối với các doanh nghiệp FDI Nhật Bản tại Việt Nam.

Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng:

• Cập nhật số liệu giai đoạn sau năm 2015 dưới tác động của AEC và các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, RCEP).
• Thực hiện khảo sát thực chứng vi mô về mức độ hài lòng, chi phí tuân thủ và các rào cản hoạt động của nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) Nhật Bản tại các khu công nghiệp Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Công trình là tài liệu tham khảo phục vụ các đối tượng:

• Sinh viên, học viên và giảng viên chuyên ngành Kinh tế đối ngoại, Kinh tế quốc tế, Quản trị kinh doanh quốc tế nghiên cứu về FDI và quan hệ kinh tế song phương Việt Nam - Nhật Bản.
• Các cán bộ hoạch định chính sách tại các cơ quan quản lý nhà nước về đầu tư, trung tâm xúc tiến đầu tư và ban quản lý các khu kinh tế, khu công nghiệp khi xây dựng chiến lược thu hút FDI thế hệ mới.
• Các nội dung có giá trị tham khảo nổi bật gồm hệ thống bảng số liệu thống kê chi tiết của JETRO giai đoạn 2001–2014, bài học thực tế về chính sách công nghiệp phụ trợ của Thái Lan và hệ thống giải pháp tiếp cận dòng vốn SME Nhật Bản.

Câu hỏi thường gặp

Hiệp định Plaza năm 1985 đã tác động như thế nào đến dòng vốn FDI của Nhật Bản ra nước ngoài?
Hiệp định Plaza năm 1985 giữa Mỹ, Nhật Bản, Anh, Đức và Pháp đã đẩy tỷ giá đồng JPY so với USD tăng 51% trong vòng 2 năm. Việc đồng Yên tăng giá mạnh làm giảm sức cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu từ Nhật Bản, buộc các doanh nghiệp nước này phải chuyển cơ sở sản xuất ra nước ngoài, khởi xướng làn sóng đầu tư trực tiếp ra toàn cầu.

Quốc gia ASEAN nào thu hút dòng vốn FDI lớn nhất từ Nhật Bản giai đoạn 2001–2014 và yếu tố nào tạo nên lợi thế vượt trội của nước đó?
Thái Lan là quốc gia dẫn đầu khối ASEAN về thu hút FDI từ Nhật Bản (đạt trung bình 2,1 tỷ USD/năm giai đoạn 2005–2010 và vượt mốc 10 tỷ USD vào năm 2013). Lợi thế vượt trội của Thái Lan là hệ thống công nghiệp phụ trợ phát triển sớm và mạnh mẽ; riêng ngành sản xuất ô tô năm 2011 có 1.700 công ty nội địa cung ứng phụ tùng cho 16 nhà sản xuất xe hơi nước ngoài, giúp tỷ lệ nội địa hóa đạt từ 70% đến 80%.

Cơ cấu dòng vốn FDI của Nhật Bản vào ASEAN có sự thay đổi như thế nào giữa lĩnh vực chế tạo và phi chế tạo trong giai đoạn 2010–2014?
Trong 11/14 năm thuộc giai đoạn 2001–2014, lĩnh vực chế tạo chiếm tỷ trọng lớn hơn (khoảng 60%–70%). Tuy nhiên, trong các năm 2011 và 2013, lĩnh vực phi chế tạo đã vươn lên chiếm đa số (55,33% năm 2011 và 61,82% năm 2013), động lực chính đến từ ngành tài chính - bảo hiểm (đạt 939,7 tỷ Yên năm 2013) và ngành bán buôn - bán lẻ (đạt 143,9 tỷ Yên năm 2013).

Chính phủ Nhật Bản và JETRO đã triển khai chính sách gì nhằm hỗ trợ các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) đầu tư ra nước ngoài?
Chính phủ Nhật Bản tuyển chọn các chuyên gia am hiểu thị trường quốc tế từ các công ty thương mại, sản xuất và cử thông qua JETRO đến hỗ trợ trực tiếp các doanh nghiệp hạng trung (doanh số dưới 100 tỷ Yên/năm, nhân sự dưới 1.000 người). Các chuyên gia hỗ trợ xây dựng chiến lược xuất khẩu, thu thập thông tin thị trường, thiết lập quan hệ đối tác và đàm phán hợp đồng tại nước ngoài.

Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) đưa ra cảnh báo và số liệu gì về thực trạng hạ tầng của khu vực ASEAN?
ADB cảnh báo chi tiêu cho hạ tầng của ASEAN chỉ chiếm khoảng 4% GDP (thấp hơn mức trung bình 6% của giai đoạn 2001–2009); mật độ giao thông chỉ đạt 10 km đường bộ và 0,25 km đường sắt trên 1.000 dân (so với mức 200 km và 5 km của OECD). ADB ước tính các nước ASEAN cần chi trung bình khoảng 60 tỷ USD mỗi năm cho đến năm 2020 để bắt kịp trình độ phát triển hạ tầng.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Phú Huy đã phân tích toàn diện hoạt động đầu tư trực tiếp của Nhật Bản vào khu vực ASEAN giai đoạn 2001–2014, chỉ rõ các đặc điểm phân bổ dòng vốn theo quy mô, địa bàn và ngành nghề. Thông qua việc phân tích kinh nghiệm thành công của Thái Lan trong phát triển công nghiệp phụ trợ và của Malaysia trong xúc tiến đầu tư, nghiên cứu đã làm rõ những điểm nghẽn của Việt Nam về hạ tầng, chuỗi cung ứng nội địa và thủ tục hành chính. Hệ thống 6 nhóm giải pháp được đề xuất trong công trình cung cấp cơ sở tham khảo thực tiễn nhằm nâng cao hiệu quả thu hút nguồn vốn FDI chất lượng cao từ Nhật Bản phục vụ mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước đến năm 2020.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ FDI VÀ TỔNG QUAN HOẠT ĐỘNG ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP RA NƯỚC NGOÀI CỦA NHẬT BẢN 1. Tổng quan về FDI 1. Khái niệm Hoạt động đầu tư quốc tế hình thành từ khi con người bắt đầu biết đến các hình thức trao đổi hàng hóa giữa các quốc gia. Tuy nhiên, đầu tư trực tiếp nước ngoài lại ra đời tương đối muộn vào thế kỷ 19 và ngay khi ra đời đã nhanh chóng xác lập vị trí của mình, trở thành một xu thế tất yếu trong quá trình toàn cầu hóa.

Cho đến nay, đã có nhiều khái niệm về FDI được đưa ra bởi các tổ chức quốc tế lớn như Quỹ Tiền tệ Thế giới (IMF), Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) và Tổ chức Thương mại Quốc tế (WTO): Theo IMF: FDI nhằm đạt được những lợi ích lâu dài trong một doanh nghiệp hoạt động trên lãnh thổ của một nền kinh tế khác nền kinh tế nước chủ đầu tư, mục đích của chủ đầu tư là giành quyền quản lý thực sự doanh nghiệp (theo IMF, 1993, Balance of Payments Manual, The fifth edition). Theo OECD: Đầu tư trực tiếp nước ngoài được thực hiện nhằm thiết lập các mối quan hệ kinh tế lâu dài với một doanh nghiệp, đặc biệt là những khoản đầu tư mang lại khả năng tạo ảnh hưởng đối với việc quản lý doanh nghiệp nói trên bằng cách: thành lập hoặc mở rộng một doanh nghiệp hoặc một chi nhánh thuộc toàn quyền quản lý của chủ đầu tư; mua lại toàn bộ doanh nghiệp đã có; tham gia vào một doanh nghiệp mới; cấp tín dụng dài hạn (>5 năm) (theo OECD, 2008, Detailed Benchmark Definition of Foreign Direct Investment, The forth edition). Hai khái niệm trên nhấn mạnh đến các lợi ích dài hạn. Khi tiến hành đầu tư trực tiếp ra nước ngoài, chi phí bỏ ra tương đối tốn kém nên các nhà đầu tư thường nhằm đến các mục tiêu lợi ích dài hạn.

Muốn đạt được mục tiêu này đòi hỏi các nhà đầu tư trực tiếp phải có mối quan hệ lâu dài với doanh nghiệp nhận đầu tư và tạo mức độ ảnh hưởng đáng kể để có thể quản lý doanh nghiệp này. Khái niệm của WTO: Đầu tư trực tiếp nước ngoài xảy ra khi một nhà đầu tư từ một nước (nước chủ đầu tư) có một tài sản ở nước khác (nước nhận đầu tư) cùng 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] TrongHieuKCT với quyền kiểm soát tài sản đó. Quyền kiểm soát là dấu hiệu để phân biệt FDI với các hoạt động đầu tư khác (theo WTO, 1996, Trade and foreign investment) Về phía Việt Nam, ngay khi tiến hành hoạt động mở cửa kinh tế và thu hút nguồn vốn từ bên ngoài đã đặt ra vấn đề cho luật pháp về việc điều hành và quản lý hoạt động của các doanh ngiệp có nguồn vốn từ bên ngoài. Trong Luật Đầu tư nước ngoài tại Việt Nam ban hành năm 1996 “Đầu tư trực tiếp nước ngoài là việc nhà đầu tư nước ngoài đưa vào Việt Nam vốn bằng tiền hoặc bất kỳ tài sản nào để tiến hành hoạt động đầu tư theo quy định của Luật này”.