Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ BÁN ĐẤU GIÁ TÀI SẢN TRONG THI HÀNH ÁN KINH DOANH, THƯƠNG MẠI 1. Lý luận chung về bán đấu giá tài sản trong thi hành án kinh doanh, thương mại 1. Khái niệm, đặc điểm của bán đấu giá tài sản 1. Khái niệm bán đấu giá tài sản Cùng với quá trình hình thành và phát triển các hình thức chuyển dịch quyền sở hữu tài sản khác, bán đấu giá tài sản là phương thức trao đổi tài sản đã có lịch sử hình thành từ khá lâu đời, từ khi xã hội hình thành nền kinh tế hàng hóa, trong đó có người bán, người mua, có hàng hóa, có tiền tệ làm vật ngang giá chung và có sự cạnh tranh về giá cả trong mua bán.
Đây chính là hoạt động kinh tế, dân sự diễn ra theo quy luật vận hành của nền kinh tế hàng hóa - thị trường (quy luật cung - cầu)1. Bán đấu giá tài sản là một dịch vụ ngày càng khẳng định vị trí, vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội, là một trong những phương thức minh bạch để chuyển quyền sở hữu tài sản từ chủ thể này sang chủ thể khác. Theo quan niện truyền thống thì bán đấu giá tài sản là việc bán tài sản hoặc tài sản công khai có nhiều người cùng muốn mua tài sản, cho nên mỗi người trả một giá theo nhu cầu, điều kiện kinh tế của mình, người trả giá cao nhất phù hợp với nhu cầu của người bán tài sản sẽ là người mua được tài sản. 1 Nguyễn Vĩnh Diện, Bán đấu giá quyền sử dụng đất trên địa bàn thành phố Hà Nội, Luận văn Thạc sỹ Luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, 2006, tr.
10 Về phương diện kinh tế, một cuộc bán đấu giá là phương pháp xác định giá trị của món hàng chưa biết giá hoặc giá trị thường thay đổi. Hay như tại Luật Đấu giá tài sản Cộng hòa nhân dân Trung Hoa năm 1966 thì bán đấu giá là hình thức bán và mua tài sản công khai, theo đó các tài sản và quyền tài sản được bán cho người trả giá cao nhất. Tại Anh, Pháp, Hoa Kỳ cũng có những quan niệm về đấu giá tài sản với nhiều hình thức và phương pháp khác nhau, thống nhất cách hiểu bán đấu giá là hình thức mở công khai, tăng dần với sự tham gia của người đấu giá, người xem đấu giá. Ở Việt Nam, hiện cũng có nhiều cách hiểu về bán đấu giá tài sản.
Theo từ điển Luật học có nêu bán đấu giá tài sản là “Hình thức bán tài sản thông qua thủ tục trả giá công khai giữa nhiều người muốn mua và người trả giá cao nhất là người được quyền mua tài sản”2. Hoặc, trong Từ điển Bách khoa Việt Nam đã định nghĩa: “Đấu giá là hình thức bán những hàng hóa hoặc tài sản thường thuộc loại đắt tiền, hàng quý hiếm. Người bán đặt mức giá chuẩn, những người mua trả giá từ thấp đến cao, hàng hóa được bán cho người mua trả giá cao nhất”3. Với hai khái niệm trên, ngoài tính chất công khai trong việc bán tài sản thì bán đấu giá tài sản được quan niệm là chỉ có hình thức trả giá lên, tức là người nào trả giá cao nhất sẽ được quyền mua tài sản.
Kế thừa những quan niệm về bán đấu giá tài sản, trên cơ sở tiếp thu những tiến bộ của pháp luật nhiều nước về bán đấu giá tài sản, quá trình xây dựng và hoàn thiện pháp luật về đấu giá tài sản tại Việt Nam được xem xét trong từng lĩnh vực cụ thể4. Trong lĩnh vực thương mại, khoản 1 Điều 185 Luật Thương mại năm 2005 coi: “Đấu giá hàng hóa là hoạt động thương mại, theo đó người bán hàng tự mình hoặc thuê người tổ chức đấu giá thực hiện việc bán hàng hóa công khai để chọn người mua trả giá cao nhất”; khoản 2 2 Viện Khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp, Từ điển Luật học, Nxb. Từ điển Bách Khoa - Nxb. Tư pháp, Hà Nội, 2006, tr.
3 Trung tâm biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam, Từ điển Bách khoa Việt Nam, 1995, tr. 4 Xem thêm: Học viện Tư pháp, Giáo trình Nghiệp vụ đấu giá tài sản (Tập 1 - Phần chung), Tái bản lần thứ nhất, Nxb. Tư pháp, Hà Nội, 2020, tr. 11 Điều 185 Luật Thương mại năm 2005 thì việc bán đấu giá hàng hóa được thực hiện theo một trong hai phương thức: phương thức trả giá lên (người trả giá cao nhất so với giá khởi điểm là người có quyền mua hàng) hoặc phương thức đặt giá xuống (người đầu tiên chấp nhận ngay mức giá khởi điểm hoặc mức giá được hạ thấp hơn mức giá khởi điểm là người có quyền mua hàng).
Theo khoản 1 Điều 2 Nghị định số 05/2005/NĐ-CP ngày 18/01/2005 của Chính phủ về bán đấu giá tài sản thì: “Bán đấu giá tài sản là hình thức bán tài sản công khai, có từ hai người trở lên tham gia đấu giá theo nguyên tắc và thủ tục được quy định tại Nghị định này”. Tiếp đó, Nghị định số 17/2010/NĐ-CP ngày 04/3/2010 của Chính phủ về bán đấu giá tài sản đã đưa ra khái niệm về bán đấu giá tài sản, theo đó: “Bán đấu giá tài sản là hình thức bán tài sản công khai theo phương thức trả giá lên, có từ hai người trở lên tham gia đấu giá theo nguyên tắc và trình tự, thủ tục được quy định tại Nghị định này. Nhằm thể chế hóa các chủ trương, đường lối của Đảng, cụ thể hóa các quy định của Hiến pháp năm 2013, đáp ứng yêu cầu về xã hội hóa và tính chuyên nghiệp trong hoạt động đấu giá tài sản, góp phần hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế, Quốc hội khóa XIV tại kỳ họp thứ hai đã thông qua Luật Đấu giá tài sản. Theo đó, khái niệm bán đấu giá tài sản chính thức được luật hóa, tạo ra cách hiểu và áp dụng thống nhất: “Đấu giá tài sản là hình thức bán tài sản có từ hai người trở lên tham gia đấu giá theo nguyên tắc, trình tự và thủ tục được quy định tại Luật này.
Khi các bên lựa chọn phương thức mua bán thông qua bán đấu giá, mục đích thường được hướng tới là nhằm công khai đưa tài sản tiếp cận với đại chúng người mua, qua đó phát huy cao nhất giá trị tài sản của tài sản hoặc đáp ứng cao nhất mục đích khác mà người bán tài sản qua hình thức bán đấu giá mong muốn đạt được. Việc bán đấu giá tài sản được tổ chức bằng các hình thức 12 công khai (open cry) hoặc theo hồ sơ niêm phong (sealed bid), theo phương thức đấu giá lên hoặc đặt giá xuống. Theo hình thức công khai thì tài sản chào bán tại một mức giá xác định, người bán tiếp tục nâng mức giá lên cách mức giá cũ một khoảng nhất định cho đến khi không còn người nào đưa ra mức giá cao hơn. Người đã trả mức giá cao nhất cuối cùng chính là người thắng cuộc.
Theo hình thức niêm phong thì người tham gia cùng nộp giá một lúc mà không được biết giá của người khác cũng như gi kín giá mà mình đã trả cho tài sản, sản phẩm muốn mua. Thông thường người trả giá cao nhất sẽ là người thắng cuộc, mua được tài sản. Ngoài ra, cũng với sự phát triển của thương mại điện tử, hiện nay còn xuất hiện phương thức đấu giá ngược. Đây là một loại hình đấu giá đặc biệt, theo đó người trả giá thấp nhất và duy nhất sau khi kết thúc mỗi phiên đấu sẽ trở thành người được mua tài sản bán đấu giá.
Ở phương thức này nếu bên bán đưa ra giá khởi điểm thì giá khởi điểm là mức giá lớn nhất (ngược với phương thức trả giá lên - phương thức đấu giá xuôi). Như vậy, mặc dù còn có sự khác biệt giữa các quan niệm về đấu giá tài sản, về hình thức, phương thức bán đấu giá nhưng nhìn chung đều cho thấy bán đấu giá tài sản là hình thức mua bán đặc biệt, bản chất là một phương thức mua bán công khai tài sản, có nhiều người tham gia trả giá, được tổ chức theo những nguyên tắc và trình tự, thủ tục nhất định. Theo đó, người mua tự trả giá dựa trên giá khởi điểm do bên bán đưa ra. Người nào trả giá đáp ứng điều kiện quy định trước của phiên bán đấu giá sẽ được quyền mua tài sản đấu giá, được chuyển quyền sở hữu và bàn giao tài sản theo quy định của pháp luật.
Đặc điểm của bán đấu giá tài sản - Một là, bán đấu giá tài sản xác lâp quan hệ giữa bên mua và bên bán tài sản thông qua tổ chức có chức năng bán đấu giá Khác với việc mua bán tài sản thông thường - chỉ có bên mua và bên bán, trong bán đấu giá tài sản thì người bán không tự bán tài sản, người mua cũng 13 không tự mua tài sản mà việc bán tài sản đó thông qua một chủ thể trung gian, đó là tổ chức có chức năng bán đấu giá. Tổ chức bán đấu giá tài sản bao gồm Trung tâm dịch vụ đấu giá tài sản và doanh nghiệp đấu giá tài sản. Bên bán là người có tài sản bán đấu giá bao gồm các chủ thể là các cá nhân, tổ chức sở hữu tài sản, người được chủ sở hữu tài sản ủy quyền đấu giá tài sản hoặc người có quyền đưa tài sản ra bán đấu giá theo thỏa thuận hoặc theo quy định của pháp luật. Bên mua là người đăng ký tham gia đấu giá theo quy định và khi người đăng ký tham gia đấu giá là người trả giá cao nhất đối với phương thức trả giá lên, người chấp nhận giá đầu tiên đối với phương thức đặt giá xuống sẽ được xác định là người trúng đấu giá; khi người trúng đấu giá thực hiện giao kết hợp đồng mua bán thì sẽ trở thành người mua được tài sản đấu giá.
- Hai là, tổ chức thực hiện dịch vụ bán đấu giá tài sản phải được cấp phép hoạt động đấu giá theo quy định của pháp luật Theo quy định của pháp luật một số nước trên thế giới, tổ chức thực hiện dịch vụ bán đấu giá tài sản có thể là cá nhân, pháp nhân và để thực hiện chức năng đấu giá tài sản thì nhất thiết phải được cơ quan có thẩm quyền cấp phép hoạt động dịch vụ đấu giá tài sản. Còn ở Việt Nam, tổ chức bán đấu giá tài sản bao gồm Trung tâm dịch vụ đấu giá tài sản và doanh nghiệp bán đấu giá tài sản.